Барацьба́ за інвестыту́ру (ад — «увядзенне ў валоданне»; , , ) — маштабны палітычны і рэлігійны канфлікт, які адбываўся паміж папствам і свецкімі манархамі ў сярэдневяковай Еўропе ў канцы XI — пачатку XII стагоддзя (1075—1122 гады). Асноўным аб'ектам спрэчкі з'яўлялася права прызначаць і зацвярджаць на пасадзе (інвеставаць) біскупаў і абатаў манастыроў, а таксама самога Рымскага Папу. Гэта найбольш значны канфлікт паміж Каталіцкай царквой і свецкай уладай у Сярэднявеччы.

У больш шырокім палітычным кантэксце канфлікт з'яўляўся барацьбой за суверэнітэт над Свяшчэннай Рымскай імперыяй. Рад рымскіх папаў у XI—XII стагоддзях падарваў уладу імператара і іншых еўрапейскіх манархаў, што прывяло да амаль паўвекавога супрацьстаяння. Яно пачалося ў 1076 годзе як барацьба за ўладу паміж папам Грыгорыем VII і каралём (пазней імператарам) Генрыхам IV. Умяшанне свецкіх улад у духоўныя справы прывяло да глыбокага заняпаду кліру, які перастаў ставіць сваю духоўную ролю на першае месца. Грыгарыянская рэформа, распачатая ў сярэдзіне XI стагоддзя, мела на мэце барацьбу з невыкананнем духавенствам сваіх абавязкаў, што пабудзіла Папу паспрабаваць узяць духавенства пад свой кантроль на шкоду палітычным уладам.

Канфлікт быў вырашаны ў 1122 годзе, калі папа Калікст II і імператар Генрых V узгаднілі Вормскі канкардат. Пагадненне патрабавала ад біскупаў прыносіць клятву вернасці свецкаму манарху, але пакідала права выбару за царквой. Канкардат пацвердзіў права царквы надзяляць біскупаў свяшчэннай уладай, якая сімвалізавалася пярсцёнкам і кіем. У Германіі (але не ў Італіі і Бургундыі) імператар таксама захаваў за сабой права старшынстваваць на выбарах абатаў і біскупаў царкоўнымі ўладамі і вырашаць спрэчкі. Працяглае супрацьстаянне істотна аслабіла вярхоўную ўладу імператараў Салічнай дынастыі і значна ўзмацніла ўладу мясцовай знаці. Канфлікт нанёс непапраўны ўдар па перспектыве ператварэння імперыі ў паўнавартасную цэнтралізаваную дзяржаву, ад якога яна не змагла акрыяць аж да аб'яднання Германіі ў XIX стагоддзі. Тым часам адбылася і кароткая, але значная спрэчка аб інвестытуры паміж папам Пасхаліем II і каралём Англіі Генрыхам I з 1103 па 1107 год, якая завяршылася падпісаннем Лонданскага канкардата.

Перадгісторыя Практычныя праблемы Пасля заняпаду Заходняй Рымскай імперыі інвестытура праводзілася прадстаўнікамі кіруючай знаці (свецкая інвестытура), нягледзячы на тое, што тэарэтычна гэта была задача царквы. Многія біскупы і абаты самі належалі да кіруючай знаці. Улічваючы, што большасць прадстаўнікоў еўрапейскай арыстакратыі практыкавала маярат і перадавала свае дваранскія тытулы старэйшаму нашчадку мужчынскага полу, малодшыя браты часта шукалі кар'еру на вышэйшых прыступках царкоўнай іерархіі. Гэта было асабліва актуальна там, дзе сям'я магла заснаваць уласную царкву або абацтва ў сваім маёнтку. Паколькі з пасадай біскупа або абата звычайна была звязана значная колькасць багаццяў і зямель, продаж царкоўных пасад — практыка, вядомая як «сіманія» — была важнай крыніцай даходу для кіраўнікоў з ліку знаці. Імператары ў значнай ступені абапіраліся на біскупаў у сваім свецкім кіраванні, паколькі яны не былі спадчыннай або квазіспадчыннай знаццю з сямейнымі інтарэсамі. Імперскія кіраўнікі апраўдвалі сваю ўладу тэорыяй божага права каралёў.

У сярэдзіне X стагоддзя Папа знаходзіўся ў такім жа цяжкім становішчы, як і ў часы кантролю франкаў. Імператар Атон I на час пазбавіў Папу ад уплыву арыстакратыі, але адначасова вымусіў яго падпарадкавацца сваёй уладзе — адбылося практычна тое ж самае, што і пры Карле Вялікім. У 963 годзе папа Ян XII, нягледзячы на тое, што быў прыхільнікам германскага імператара і нават сам каранаваў яго ў Рыме, вымушаны быў шукаць саюза са сваімі былымі ворагамі супраць імператара. Аднаўленне аўтарытэту Папы было ў інтарэсах кіраўніка Свяшчэннай Рымскай імперыі — яго аўтарытэт павінен быў дапамагаць трымаць у падпарадкаванні разбагацелае вышэйшае нямецкае духавенства. Дуалізм свецкай і рэлігійнай улады, характэрны для сярэдневяковай Еўропы, зрабіў непазбежным вострае саперніцтва ў пытаннях аб прыярытэце ўлады. Да канца XI стагоддзя права царкоўнай інвестытуры фактычна належала свецкай уладзе, што знаходзілася ў супярэчнасці з тэарэтычнай ідэяй аб паўнаце ўлады рымскіх папаў. З 955 па 1057 год з 25 папаў 5 былі зрынуты імператарамі і 12 узведзены на прастол. Свяшчэннікамі нярэдка рабіліся выпадковыя людзі, якія не мелі духоўнага звання.

Улада Атанідаў на чале Свяшчэннай Рымскай імперыі пачалася 2 лютага 962 года з каранацыі ў Рыме імператара Атона I папам Янам XIIГенеалогія Атона I на сайце Medieval Lands.. Атаніды паступова ўстанавілі поўны кантроль над абраннем папаў і прызначэннем біскупаў у імперыі. Каб замацаваць сваю ўладу, імператары перадавалі рэгальныя паўнамоцтвы прэлатам. Біскупы мелі тую перавагу, што не мелі спадчыннікаў. Прадастаўленне пасад і маёмасці толькі на час жыцця дазваляла вяртаць землі пасля смерці васала і, такім чынам, пазбягаць паступовай страты ўладанняў. Людовік Набожны паскорыў канец Каралінгскай імперыі, парушыўшы раўнавагу паміж фіскальнымі зямельнымі ўладаннямі і ўладаннямі, перададзенымі ў карыстанне знаці. З таго часу імператар больш не быў дастаткова багатым, каб утрымліваць сваіх васалаў. З моманту свайго заснавання Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі была абмежавана недахопам інстытутаў, на якія імператар мог бы абаперціся, і слабасцю сваіх даходаў, паколькі імператары мелі толькі ўласныя дамены для фінансавання сваёй палітыкіEncyclopædia Universalis, артыкул «Allemagne médiévale»..

Атаніды пазбягалі гэтай праблемы, даючы свецкую і духоўную інвестытуру людзям па ўласным выбары. Такім чынам, біскупы Reichskirche (літаральна «Імперскай царквы») утварылі касцяк імперскай адміністрацыі. Іх інвестытура сімвалізавалася ўручэннем імператарам пярсцёнка і кія біскупу, які ўступаў на пасаду. Гэтая практыка тычылася не толькі дыяцэзій, але і каралеўскіх манастыроў, а таксама буйных свецкіх капітулаў. Прыход да імперскай улады Салічнай дынастыі ў 1024 годзе з абраннем імператара Конрада II не змяніў гэтую арганізацыю. Да часоў кіравання Генрыха III гэтая інстытуцыйная сістэма працавала бездакорна.

Грыгарыянская рэформа і імперскія прэрагатывы

У XI стагоддзі гэта палітыка ўступіла ў поўную супярэчнасць з грыгарыянскай рэформай, якая праводзілася папствам. З X стагоддзя рух манастырскай рэформы, падтрыманы такімі абацтвамі, як Клюні, Бронь або Горзэ, імкнуўся маралізаваць паводзіны духавенства. Са свайго боку кароль Германіі з 1039 года, Генрых III, верыў, што ён з'яўляецца памазаннікам Божым, і ставіў пад сваю непасрэдную апеку рэфармаваныя манастыры, каб вывесці іх з-пад улады свецкіх сеньёраў. Адначасова з гэтым жаданне палепшыць пісьменнасць і набожнасць персаналу, прызначанага для кіравання прыходамі і маёнткамі, прывяло да таго, што імператар Генрых III прызначыў і зрынуў трох папаў запар на працягу некалькіх гадоў у сярэдзіне XI стагоддзя.

У Рыме ў той жа час буйныя сем'і горада змагаліся за папскі прастол. На чало Каталіцкай царквы прэтэндавалі тры папы. Сутрыйскі сабор пазбавіў гэтых трох папаў улады ў снежні 1046 года. Біскуп Бамберга, які стаў папам пад імем Клімента II, каранаваў Генрыха III і яго жонку імператарам і імператрыцай Свяшчэннай Рымскай імперыі. Затым Генрых III прызначыў свайго стрыечнага брата, будучага Льва IX, сваім пераемнікам на Святы Прастол. Апошні атачыў сябе рэфарматарамі, сярод якіх быў Гільдэбранд, будучы папа Грыгорый VII. Яго пантыфікат адзначыў пачатак грыгарыянскай рэформы з кастрычніка 1049 года, калі ён склікаў сабор у Рэймсе, які асудзіў сіманію і нікалаізм.

Але ў 1054 годзе Леў IX памёр. У сваю чаргу імператар Генрых III памёр у 1056 годзе, пакінуўшы толькі шасцігадовага спадчынніка. Скарыстаўшыся непаўналеццем будучага імператара Генрыха IV, тагачаснага караля рымлян, папа Мікалай II (абраны пасля жорсткай барацьбы з антыпапам Бенедыктам X) у 1059 годзе вырашыў выдаць булу In nomine Domini, якая рэзервавала абранне Папы толькі за кардыналамі. Була таксама забараніла свецкую інвестытуру. У адказ на гэта ўсе біскупы Германіі, якія падтрымлівалі імператара, сабраліся ў 1061 годзе і абвясцілі ўсе ўказы Мікалая II несапраўднымі. Тым не менш, выбары Аляксандра II і Грыгорыя VII прайшлі паводле царкоўных правілаў, без удзелу імператара.

Сярод рэфарматараў некаторыя лічылі, што дрэнныя паводзіны духавенства звязаны са свецкай інвестытурай. Свецкая інвестытура асуджалася, нават калі яна не адбывалася ў абмен на грошы. Гільдэбранд працягваў энергічна супрацьстаяць свецкай інвестытурыMM. Berthelot, Hartwig Derenbourg et F.-Camille Dreyfus, Le pape Grégoire VII, La Grande encyclopédie : inventaire raisonné des sciences, des lettres et des arts par une société de savants et de gens de lettres, Paris, Société anonyme de La Grande encyclopédie, 1885-1902, Encyclopédie universelle., а затым у якасці вярхоўнага пантыфіка Грыгорыя VII пасля свайго абрання ў 1073 годзе. Але перад ім быў малады кароль рымлян Генрых IV, які меў высокае ўяўленне пра свае абавязкі і правы і меў намер адмяніць саступкі, зробленыя германскім князям і Папу падчас свайго непаўналецця.

На саборы 1074 года былі прыняты рашэнні адхіліць свяшчэннікаў, якія практыкавалі сіманію. Але нацыянальныя біскупы, пераважна германскія, не спяшаліся выконваць рашэнні. У 1075 годзе Генрых IV прапанаваў выступіць пасярэднікам паміж папскімі легатамі і германскімі біскупамі. Падчас сабора 1075 года не толькі сіманічныя свяшчэннікі апынуліся пад пагрозай адлучэння, але былі таксама асуджаны і некаторыя біскупыУ Германіі Лімар, Вердэр II Страсбургскі, Генрых I Шпаерскі, Герман I Бамбергскі..:

Гэта быў першы раз, калі Царква заняла такую ​​пазіцыю па пытанні свецкай інвестытуры.

Германскі імператар Генрых IV, які толькі што перамог паўстанне ў Саксоніі, хацеў разлічваць на падтрымку адданай імперскай царквы перад абліччам непакорлівасці буйных сеньёраў. Нягледзячы на ​​тое, што ён не быў варожым да рэформы, ён спрабаваў весці перамовы, працягваючы прызначаць біскупаў. Яго мэтай было ўмацаванне ў Італіі імперскай царквы, якая была б цалкам вернай яму. Два вакантныя біскупствы былі аддадзены дваім яго верным паплечнікам, а таксама архібіскупства Міланскае, на гэты раз насуперак думцы Папы і гараджан. Папа выказаў пратэст у вельмі рэзкіх танах. Затым успыхнуў канфлікт. Гісторыкі XII стагоддзя называюць гэтую спрэчку Discidium inter sacerdotium et regnum.

Dictatus papae У 1075 годзе папа Грыгорый VII напісаў дваццаць сем палажэнняў, згрупаваных у Dictatus papae. Ён забараніў інвестытуру лаікамі пад пагрозай адлучэння парушальнікаў. Такім чынам, ён замацаваў сваю ўладу над Царквой, стаўшы адзіным здольным інвеставаць прэлатаў. У гэтым дакуменце папа сцвярджаў, што ў хрысціянскім грамадстве ўлада належыць святарскаму саслоўю. Свецкі парадак павінен выконваць загады святароў. Ён заявіў, што з'яўляецца адзіным, хто мае праз Хрыста ўніверсальную ўладу, вышэйшую за ўладу манархаў, якіх ён можа зрынуць. Усе носьбіты свецкай улады павінны яму падпарадкоўвацца. Такім чынам, імператар стаў падначаленым вярхоўнага пантыфіка, і імператар больш не быў святой асобай. Гэта ставіла пад сумненне імперскую царкву і рэжым праўлення, усталяваны Атанідамі.

Манархі бачылі ў дзеяннях папы Грыгорыя VII замах на іх уладу. У Царкве папа стаў адзіным заканадаўцам. Нават пастановы сабораў прыпісваліся ямуYves Congar, article « La papauté », dans Encyclopaedia Universalis, DVD, 2007.. Адзін з пунктаў сцвярджаў, што папа меў выключнае права зрынаць імператара. Генрых IV адрэагаваў на гэтую дэкларацыю, даслаўшы Грыгорыю VII ліст, у якім ён катэгарычна адклікаў сваю імперскую падтрымку Грыгорыя як Папы. Ліст пачынаўся словамі:

Ліст заканчваўся заклікам да абрання новага Папы: «Я, Генрых, міласцю Божай кароль, з усімі маімі біскупамі, кажу табе, сыдзі, сыдзі!».

Канфлікт паміж папам Грыгорыем VII і імператарам Генрыхам IV Прыніжэнне імператара Генрыха IV