Дыктату́ра У́лманіса — аўтарытарны і этнакратычны палітычны рэжым, які ўсталяваўся ў Латвіі пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года, здзейсненага міністрам-прэзідэнтам Карлісам Улманісам. Гэтая падзея паклала канец парламенцкай дэмакратыі ў краіне. Сваю неабмежаваную ўладу Улманіс канчаткова замацаваў 11 красавіка 1936 года, незаконна прысвоіўшы сабе паўнамоцтвы Прэзідэнта дзяржавы. Дыктатура праіснавала да акупацыі Латвіі СССР 17 чэрвеня 1940 года, хаця фармальна Улманіс працягваў выконваць абавязкі прэзідэнта да першага пасяджэння прасавецкага Народнага Сейма 21 ліпеня 1940 года.
Трыма галоўнымі палітычнымі лозунгамі рэжыму былі: «Правадырства. Адзінства. Нацыяналізм» (). Базавай тэзай дзяржаўнай ідэалогіі стала сцвярджэнне, што створаная 15 мая правадыром «Абноўленая Латвія» дала магчымасць для нацыянальнага адзінства і росквіту ў латышскай дзяржаве. Афіцыйна Улманіс іменаваўся «правадыром» і «бацькам нацыі».
У параўнанні з іншымі еўрапейскімі антыдэмакратычнымі рэжымамі міжваеннага перыяду, рэжым Улманіса быў унікальным, бо ў Латвіі не захавалася нават бачнасці дэмакратыі. Не была створана адзіная кіруючая палітычная партыя, адсутнічаў любы заканадаўчы орган і не прымалася новая канстытуцыя. У краіне не праводзіліся ніякія выбары ці рэферэндумы. Карліс Улманіс стаў аднаасобным дыктатарам, які вырашаў усе важныя пытанні. Кабінет міністраў выконваў як выканаўчыя, так і заканадаўчыя функцыі без усялякага грамадскага кантролю. Для штодзённай тэхнічнай працы быў створаны так званы «Малы кабінет міністраў».
Нягледзячы на дыктатарскі характар, некаторыя даследчыкі адзначаюць, што рэжым быў даволі мяккім у параўнанні з тагачаснымі таталітарнымі дзяржавамі. Палітычных апанентаў не забівалі, а колькасць палітвязняў паступова змяншалася. Урад імкнуўся стварыць сучасную, дынамічную і нацыянальную дзяржаву, абапіраючыся на папулярныя ў Еўропе мадэлі дзяржаўнага капіталізму. Сярод значнай часткі латышскага грамадства, асабліва сярод сялянства, рэжым Улманіса карыстаўся папулярнасцю, бо ён спыніў бясконцыя міжпартыйныя спрэчкі ў Сейме. Эканамічны дабрабыт канца 1930-х гадоў, які прапаганда прыпісвала выключна Улманісу, шмат у чым супаў з глабальным выхадам эканомікі з Вялікай дэпрэсіі. Дзякуючы дзяржаўнаму капіталізму, маштабным будаўнічым праектам і інтэнсіўнай прапагандзе, у народнай памяці «часы Улманіса» захаваліся як перыяд эканамічнага росквіту і стабільнасці.
Дзяржаўны пераварот 15 мая У ноч з 15 на 16 мая 1934 года міністр-прэзідэнт Карліс Улманіс пры падтрымцы ваеннага міністра генерала Яніса Баладіса здзейсніў дзяржаўны пераварот. Дзеянне Сейма і Канстытуцыі Латвіі было прыпынена, у краіне абвясцілі надзвычайнае (ваеннае) становішча. Усе палітычныя партыі былі забароненыя, пачаліся арышты тысяч палітычных апанентаў, была жорстка абмежавана свабода прэсы. Хаця ў афіцыйнай дэкларацыі Улманіс і Баладіс абяцалі правесці канстытуцыйную рэформу і аднавіць працу парламента, на працягу наступных месяцаў Карліс Улманіс стаў бясспрэчным правадыром дзяржавы, і ніякіх крокаў па вяртанні да дэмакратыі да самага канца існавання рэжыму зроблена не было.
У сфарміраваны кабінет міністраў уваходзілі лаяльныя да дыктатара палітыкі. Сярод ключавых фігур урада ў розныя гады былі: Міністр-прэзідэнт — Карліс Улманіс. Намеснік міністра-прэзідэнта — Маргерс Скуеніекс (да 1938 года). Ваенны міністр — Яніс Баладіс (да красавіка 1940 года), пазней Крыш’яніс Беркіс. Міністр замежных спраў — Карліс Улманіс (да 1936 года), Людвігс Экіс і Вільгельм Мунтэрс (з 1936 года). Міністр унутраных спраў — Віліс Гулбіс (да 1939 года), Карнэлійс Вейдніекс. Міністр фінансаў — Людвігс Экіс, Альфрэдс Валдманіс, Яніс Камінскіс. Міністр юстыцыі — Херманіс Апсіціс. Міністр грамадскіх спраў — Альфрэдс Берзіньш (з 1937 года).
Для паўсядзённага кіравання і падрыхтоўкі законапраектаў з 18 мая 1934 года дзейнічаў «Малы кабінет міністраў» у складзе Маргерса Скуеніекса, Херманіса Апсіціса, дырэктара Дзяржканцылярыі Давідса Рудзіціса і профільнага міністра па канкрэтным пытанні.
Ідэалогія рэжыму Паводле гісторыка Ілгварса Бутуліса, развіццё ідэалогіі рэжыму прайшло тры этапы: Вызначэнне базавых прынцыпаў (май 1934—1937); Фарміраванне ідэалагічнай сістэмы, цэнтралізацыя і кантроль над прапагандай (1937 — кастрычнік 1939); Крызіс (кастрычнік 1939 — чэрвень 1940).
Ідэалогія фарміравалася паступова, абапіраючыся пераважна на публічныя прамовы Улманіса і пераймаючы рысы культу правадыра з Італіі, Германіі і СССР. У яе распрацоўцы актыўна ўдзельнічалі публіцысты Эрнэстс Бланкс, А. Кродэрс, Я. Лапіньш і паэт Эдвартс Вірза. З 1 красавіка 1937 года гэты працэс каардынавала Міністэрства грамадскіх спраў. Аднак, у адрозненне ад дагматычнага камунізму ці нацыянал-сацыялізму (некаторыя заходнія даследчыкі называюць рэжым «парафашысцкім»), у Латвіі не сфарміраваўся завершаны тэарэтычны «ўлманізм».
Культ правадыра
Афіцыйная прэса бесперапынна ўсхваляла правадырства як ідэальную мадэль кіравання дзяржавай у параўнанні з дэмакратыяй. Карліс Улманіс стаў аб’ектам інтэнсіўнага культу асобы. Журналісты называлі яго «вялікім сейбітам» і «двайным геніем», пераўзвялічваючы яго сялянскае паходжанне, таленты і мудрасць. Ужываўся тытул «Доктар Карліс Улманіс», хаця ён меў толькі ганаровую доктарскую ступень. Партрэты правадыра з’явіліся на банкнотах, планавалася таксама чаканка манет з яго выявай. Аднастайная і паўсюдная прапаганда, паводле ўспамінаў сучаснікаў, з часам пачала стамляць грамадства.
Эмблема правадыра
У маі 1935 года да гадавіны перавароту Улманісу падарылі стылізаваны пярсцёнак з выявай сокала — так званае «Пярсцёнак Намейса». Сувязь паміж гэтым пярсцёнкам і гістарычным правадыром земгалаў Намейсісам не мела гістарычнага абгрунтавання і абапіралася выключна на раман Аляксандрса Грынса «Пярсцёнак Намейса». Тым не менш, прапаганда рабіла націск на пераемнасць паміж старажытным правадыром Намейсісам і Карлісам Улманісам, які таксама нарадзіўся ў Земгале.
З 1937 года на публічных мерапрыемствах пачала шырока выкарыстоўвацца «эмблема правадыра» — белы або залаты сокал, які трымае ў кіпцюрах пярсцёнак Намейса і ляціць у вянку з каласоў насустрач сонцу.
Масавыя мерапрыемствы Як і ў іншых дыктатурах, вялікая ўвага надавалася масавым святам. Паколькі ў Латвіі не было кіруючай партыі, галоўную ролю выконвалі дзяржаўныя святы, Дні ўраджаю, ваенныя парады і фестывалі, якія легітымізавалі рэжым. З 21 па 24 ліпеня 1934 года ў Рызе на Эспланадзе адбылося першае такое мерапрыемства — «Спеў адраджэння» (). Яго сцэнограф Яніс Мунціс пазней ствараў маштабныя пастаноўкі ў Кокнэсэ і Рэзэкнэ. У чэрвені 1938 года пад строгім кантролем дзяржавы прайшло дзявятае Уселатвійскае свята песні, якое папярэднічала святкаванню 20-годдзя Латвіі. Асобна і маштабна адзначалася дата 11 красавіка — дзень, калі Улманіс прыняў паўнамоцтвы прэзідэнта.
Прыняцце паўнамоцтваў Прэзідэнта Пасля перавароту Албертс Квіесіс застаўся на пасадзе Прэзідэнта да заканчэння свайго тэрміну ў сакавіку 1936 года. 12 сакавіка Кабінет міністраў прыняў закон, паводле якога з 11 красавіка 1936 года і да моманту правядзення канстытуцыйнай рэформы паўнамоцтвы Прэзідэнта дзяржавы перадаваліся Карлісу Улманісу. У выпадку яго адсутнасці функцыі прэзідэнта павінен быў выконваць ваенны міністр Баладіс. Гэты антыканстытуцыйны крок азначаў афіцыйнае ўсталяванне неабмежаванай аднаасобнай улады Улманіса. У маі 1940 года быў прыняты новы закон аб абароне дзяржавы, паводле якога Улманіс стаў не толькі галоўнакамандуючым узброенымі сіламі, але і вышэйшым кіраўніком дзяржаўнай абароны.
Унутраная палітыка
Палітычныя рэпрэсіі Адразу пасля перавароту дзейнасць Сейма і 103 палітычных партый была спынена. Разам з дэпутатамі ад ЛСДРП быў арыштаваны шматгадовы старшыня парламента Паўлс Калніньш, а таксама каля 2000 сацыял-дэмакратаў. 369 найбольш актыўных з іх былі змешчаны ў Ліепайскі канцэнтрацыйны лагер. У маі было арыштавана 831 чалавек, у чэрвені — 659, у ліпені — 587. Да снежня 1934 года агульная колькасць палітычных зняволеных дасягнула 4091 чалавека. Сацыял-дэмакратаў пачалі вызваляць у красавіку 1935 года, у той час як радыкалы — камуністы і члены ўльтраправай арганізацыі «Перканкрустс» — заставаліся ў турме або былі высланы з краіны да 1940 года (лідар «Перканкрустса» Густаўс Цэлміньш быў вымушаны ўцячы за мяжу).
Амаль 1000 грамадскіх арганізацый былі зачыненыя, а ў тых, што засталіся, скасавалі прынцып выбарнасці кіраўніцтва. Мясцовае самакіраванне было ачышчана ад дэпутатаў, якіх замянілі прызначанымі дзяржаўнымі чыноўнікамі. Вялікую ролю ў кантролі над грамадствам і прапагандзе адыгрывалі палітычная паліцыя і ваенізаваная арганізацыя «Айзсаргі». Палітычна матываваныя арышты працягваліся да самага падзення рэжыму.
Кантроль над прэсай Улады закрылі 54 газеты і часопісы і ўвялі папярэднюю цэнзуру, якая забараніла каля 850 кніг. Была закрыта нават газета Арведса Бергса «Latvis», якая першапачаткова падтрымала пераварот, але дазволіла сабе крытыку славалюбства Улманіса. У лютым 1938 года быў прыняты новы жорсткі Закон аб друку, які патрабаваў атрымання дазволу на выданне любой перыёдыкі (раней дзейнічаў толькі паведамляльны прынцып). Рэдактары зацвярджаліся Міністэрствам грамадскіх спраў, а рэдактарам ці выдаўцом латышскамоўнага выдання мог быць выключна латыш. Прэса была ўніфікаваная і засяродзілася на публікацыі прамоў Улманіса і ўсхваленні яго рэжыму.
Сістэма палат (камер) Заяўляючы, што Сейм распушчаны толькі часова да прыняцця новай канстытуцыі, Улманіс пачаў ствараць сістэму прафесійных палат па ўзоры фашысцкай Італіі Беніта Мусаліні і аўтарытарнага рэжыму Канстанціна Пятса ў Эстоніі.
У Латвіі былі створаны шэсць палат, членаў якіх прызначалі профільныя міністры тэрмінам на 3 гады: Чатыры гаспадарчыя: Гандлёва-прамысловая палата (1934), Сельскагаспадарчая палата (1935), Рамесная палата (1935) і Рабочая палата (1936). Іх кіраўніцтва ўтварала Дзяржаўны эканамічны савет. Дзве творчыя: Палата літаратуры і мастацтва (1938) і Палата прафесій (1938). Іх кіраўніцтва ўтварала Дзяржаўны савет культуры.
Насуперак знешняму падабенству з прадстаўнічымі органамі, палаты цалкам кантраляваліся ўрадам і выконвалі толькі кансультатыўныя функцыі. Іх стварэнне прывяло да ліквідацыі незалежных прафсаюзаў і прафесійных аб’яднанняў.
Нацыянальная палітыка і латышызацыя Нацыяналізм з’яўляўся базавай ідэалагемай рэжыму. У 1935 годзе латышы складалі 75,5 % насельніцтва Латвіі. Палітыка Улманіса прадугледжвала пашырэнне прысутнасці латышоў у эканоміцы і дзяржаўным кіраванні за кошт выцяснення нацыянальных меншасцей (прыбалтыйскіх немцаў, рускіх, яўрэяў, палякаў і беларусаў). Афіцыйна заяўлялася, што ўлада цяпер належыць не абстрактнаму «народу Латвіі», а адзінай латышскай нацыі. Дзяржава спыніла фінансаванне школ меншасцей і пачала працэс нацыяналізацыі прадпрыемстваў, якія належалі нямецкаму і яўрэйскаму капіталу.
У межах латышызацыі пачалася масавая змена геаграфічных назваў: тапонімы з нямецкім коранем «-муйжа» замяняліся на латышскія з коранем «-цыемс». Са снежня 1939 года разгарнулася кампанія па змене іншамоўных прозвішчаў. Набліжаныя да Улманіса чыноўнікі падавалі прыклад: сакратар Цымерманіс стаў Рудумсам, а міністр унутраных спраў Карнэлійс Вейтманіс змяніў прозвішча на Вейдніекс. Да мая 1940 года свае прозвішчы латышызавалі больш за 10 тысяч чалавек.
Становішча рускай меншасці Аўтарытарны рэжым прывёў да моцнага ўшчамлення правоў рускай меншасці. З дзяржаўнага апарату звальняліся рускія супрацоўнікі, нават тыя, хто меў латвійскае грамадзянства. Улады закрылі Рускі нацыянальны саюз і спынілі выданне весніку «Закон і суд». Прыватныя рускія гімназіі былі ліквідаваны, а іх вучняў перавялі ў дзяржаўную гімназію. Аднак грамадскае жыццё рускіх цалкам не спынілася: у Рызе працягваў працу Рускі тэатр, праводзіліся Пушкінскія дні, выдавалася газета «Газета для ўсіх» (руск.: «Газета для всех»).
Становішча беларускай меншасці