Дабро і  — нарматыўна-ацэначныя катэгорыі, якія ўвасабляюць адну з найбольш фундаментальных праблем філасофіі, этыкі і рэлігіі — раздзяленне і супрацьпастаўленне маральна-пазітыўнага і этычна-адмоўнага ва ўчынках і матывах дзейнасці людзей, у з’явах сацыяльнай рэчаіснасці.

Умоўна вылучаюць: канвенцыянальны тып дабра і зла, паводле якога прынцыпы добразычлівасці і ліхадзейства залежаць ад канкрэтнага жыццёвага, сацыяльнага і канфесійнага вопыту і ад умоў сацыяльна-прыроднага асяроддзя, цывілізавана-культурнага развіцця чалавека і грамадства; анталагічны, які зыходзіць з таго, што дабро і зло ўкаранёны ў самой структуры рэчаіснасці ці нараджаюцца абсалютным пачаткам сусвету; інтуітыўна-апрыёрны, паводле якога дабро і зло ёсць фундаментальныя інтуіцыі альбо прыроджаныя ідэі індывідуальнай свядомасці і ў такой сваёй якасці не падлягаюць рацыянальнай рэфлексіі і канцэптуальна-тэарэтычнаму абгрунтаванню.

Агульнае ўяўленне Філасофскае асэнсаванне праблем дабра і зла пачалося ў старажытнай Індыі, Кітаі, Грэцыі. Сакрат лічыў асноўным сродкам супраць зла веды, Платон сцвярджаў, што дабро належыць да свету вечных ідэй, а зло — да ўсяго зменлівага, Арыстоцель надаваў дабру і злу статус найважнейшых этычных катэгорый. Гэтыя ідэі развіты ў творах Б.​ Спінозы, Вальтэра, Д. Дзідро, Г. ​Гегеля, А. Шапенгаўэра, Ф. Ніцшэ і іншых філосафаў XVII—XVIII ст. Найбольш значны ўклад у распрацоўку гэтай праблематыкі зрабіў І. Кант, які сцвярджаў магчымасць перамогі дабра над злом.

Рэлігійны варыянт асэнсавання дабра і зла зыходзіць з першаснасці боскага дабра, з наперадустаноўленай гармоніі сусветных і чалавечых першаасноў, разбураных грэхападзеннем. У хрысціянстве чалавек традыцыйна прадстае як носьбіт двух першаасноў: плоць імкнецца да зла, дух — да дабра. Выбар у карысць дабра сведчыць аб адзінстве з хрысціянскай супольнасцю праведных і пачатак індывідуальнага выратавання, што і ўвасабляе сабой кардынальны сэнсавы матыў гістарычнага працэсу развіцця асобы і грамадства.

Розныя рэлігійныя культуры, напрыклад, , маніхейскія, зараастрызм, а таксама схільныя да духоўнага ўплыву будызму, як правіла, успрымаюць дыхатамію дабра і зла ў якасці антаганістычнага , у якім зло павінна прайгравацьPaul O. Ingram, Frederick John Streng Buddhist-Christian Dialogue: Mutual Renewal and Transformation. University of Hawaii Press, 1986. P. 148—149..

У любой мове ёсць словы, якія выражаюць дабро і зло. Гэта свайго роду культурная ўніверсалы, якая аб’ядноўвае маральныя меркаванні як добра — дрэнна, правільна — няправільна, пажадана — непажаданаDonald Brown Human Universals. Philadelphia, Temple University Press, 1991. (online summary ). У наш час сутнасць гэтай дыхатаміі, звычайна тычыцца ў частцы дабра — кахання, справядлівасці, шчасця, дабрадзейнасці, стварэння, а ў частцы зла — разбурэння, заганы, наўмыснага прычынення шкоды, дыскрымінацыі, знявагі, актаў не выбарчага гвалтуErvin Staub Overcoming evil: genocide, violent conflict, and terrorism. New York, New York, USA: Oxford University Press, Pp. 32.. Асаблівасцю чалавечых паводзін з’яўляецца здольнасць адначасовага выканання і добрых, і злых дзеянняўGriffith J. The Human Condition (In The Book of Real Answers to Everything!) , 2011. ISBN 9781741290073..

Некаторыя даследчыкі, напрыклад, Эдвард О. Уілсан або Франс дэ Ваал разглядаюць пытанні маралі, у прыватнасці паняцці дабра і зла, як цалкам дастасавальныя і ў біялогііWilson E. O. The Social Conquest of Earth. 2012. ISBN 9780871404138.De Waal F. Moral behavior in animals. 2012. .

Прычыны існавання Пачынаючы са старажытнасці, ёсць мноства пунктаў гледжання на прычыны існавання дабра і зла. Іх можна разгледзець у залежнасці ад стаўлення да двух азначэнняў:

аб’ектыўна і сапраўды неабходнае для існавання чалавецтва. неабходнае для існавання з пункту гледжання людзей.

Матэрыялістычныя прычыны Матэрыялістычныя прычыны звязваюць паняцці дабра і зла з законамі чалавечай прыроды, якія ўзнікаюць на самых ранніх стадыях развіцця асобы. У прыватнасці, з натуральным памкненнем людзей, так званым ; з асалодай-пакутай (геданізмам); шчасцем-няшчасцем () і да г. д.Ervin Staub Overcoming evil: genocide, violent conflict, and terrorism. New York, New York, USA: Oxford University Press, Pp. 32.

Гэтыя паняцці цесна звязаны з сацыяльнымі ўмовамі, гэта значыць з канкрэтнымі супярэчнасцямі жыцця грамадства, іх уплывам на мараль пэўных эпох і грамадскіх сістэм. Больш таго, як лічыў Ф. Энгельс: «Уяўленні пра дабро і зло так моцна змяняліся ад народа да народа, ад веку да стагоддзя, што часта прама супярэчылі адно іншаму»Маркс К. и Энгельс Ф., Соч., 2 изд., 1955—66., т. 20. У. Ленін, у сваю чаргу, дапаўняў, што ідэя дабра і зла заўсёды супадае з бягучымі патрабаваннямі людзей да рэчаіснасціВ. И. Ленин Полное собрание соч., 5 изд., т. 29.

Ідэалістычныя прычыны Ідэалістычныя прычыны зыходзяць з боскай задумы, што надае суперніцтву дабра і зла або метафізічны сэнс, або зводзіць гэтыя паняцці да выказвання суб’ектыўных пажаданняў, схільнасцей, сімпатый і антыпатый чалавека. У сваю чаргу, рэлігійныя вучэнні атаясамляюць дабро з веданнем праўды — чалавечай каштоўнасці, святасці, боскасці, а зло разглядаюць як следства няведання гэтай ісціны або адносяць да ненармальных адхіленняў у паводзінах, што з’яўляецца вынікам чалавечай недасканаласці (гл., напрыклад, «»)Архангельский Л. М. Категории марксистской этики. — М: Мысль, 1985. — 240 с. — 20 тыс. экз..

Дабро і зло ў метаэтыцы як філасофская дысцыпліна займаецца вывучэннем прыроды дабра і зла. Яна адказвае на пытанні аб іх аб’ектыўным існаванні і суадносінах з натуральнымі, прыроднымі ўласцівасцямі: ці існуюць дабро і зло? ці незалежныя яны ад сацыяльных практык і меркаванняў людзей? ці тоесныя яны якім-небудзь натуральным уласцівасцям? Пры адказе на дадзеныя пытанні ў рамках метаэтыкі склаліся два галоўныя пункты гледжання — маральны і маральны або , першы з якіх прызнае існаванне дабра і зла, а другі яго адпрэчвае. Рэалізм, у сваю чаргу, падзяляецца на , які сцвярджае, што дабро і зло тоесныя натуральным уласцівасцям, напрыклад, шчасцю і няшчасцю, і , для якога дабро і зло з’яўляюцца простымі, нерэдуцыруемымі ўласцівасцямі асаблівага роду.

Дыхатамія дабра і зла ў культуры

Дыхатамія дабра і зла даўно стала свайго роду мемам агульначалавечай культуры. Шырока сустракаецца ў мастацтве, у прыватнасці, у літаратуры (гл., напрыклад, у А. Фета або Ф. НіцшэФ. Ницше По ту сторону добра и зла. Прелюдия к философии будущего), і жывапісу, асабліва рэлігійнага зместу (гл. ілюстрацыю артыкула).

Акрамя таго, дабро і зло — папулярны прадмет дыскусіі розных слаёў грамадства і, як следства, з’яўляецца адной з тэм выказванняў вядомых людзей. Напрыклад:

Усякае ў свеце дабро можна ў зло звярнуць. — Авідзій. Няма ліха без дабра. — Пліній Старэйшы. Не ведаю, што лепей — ці зло, што прыносіць карысць, ці дабро, што прыносіць шкоду. — Мікеланджэла. Прычыняць людзям зло большай часткай не так небяспечна, як рабіць ім занадта шмат дабра. — Ларашфука. Калі Дабро нямоглае, яно — Зло. — О. Уайльд. Зло не можа дазволіць сабе раскошы быць пераможаным; Дабро — можа. — Р. Тагор.

Нататкі

Літаратура

Эканамічны дэтэрмінізм Карла Маркса. — М: , 2007. — 296 с. — 400 экз. ISBN 978-5-484-00629-8 .

Катэгорыя:Сацыяльныя канцэпцыі Катэгорыя:Канцэпцыі этыкі Катэгорыя:Аксіялогія