Мануэ́ль Фра́га Ірыба́рнэ (; 23 лістапада 1922, Вілальба, Галісія — 15 студзеня 2012, Мадрыд) — іспанскі палітык, дыпламат і прафесар права. Міністр інфармацыі і турызму ў перыяд франкісцкай дыктатуры (1962—1969), пасол Іспаніі ў Вялікабрытаніі (1973—1975), віцэ-прэм’ер і міністр унутраных спраў у першыя месяцы пасля смерці Франсіска Франка (1975—1976). Пасля пачатку пераходу Іспаніі да дэмакратыі быў адным з сямі аўтараў праекта Канстытуцыі 1978 года, заснавальнікам Народнага альянсу, які пазней ператварыўся ў Народную партыю. У 1990—2005 гадах узначальваў урад Галісіі.

Раннія гады і адукацыя

Мануэль Фрага нарадзіўся ў галісійскім мястэчку Вілальба ў правінцыі Луга. Атрымаў юрыдычную адукацыю ў Мадрыдскім універсітэце, абараніў доктарскую дысертацыю па праве і рана пачаў акадэмічную кар’еру. У 1940—1950-я гады ён працаваў у дзяржаўных установах, а таксама выкладаў палітычнае і канстытуцыйнае права.

У 1951 годзе Фрага пачаў палітычную дзейнасць як генеральны сакратар Інстытута іспанамоўнай культуры. Пазней займаў пасады ў Нацыянальнай радзе адукацыі, Міністэрстве адукацыі і Інстытуце палітычных даследаванняў.

Міністр інфармацыі і турызму

У 1962 годзе Фрага быў прызначаны міністрам інфармацыі і турызму. Гэтае міністэрства адказвала не толькі за развіццё турызму, але і за кантроль над друкам, выдавецкай справай, кіно, радыё і іншымі сродкамі масавай інфармацыі. Менавіта пасля гэтага прызначэння яго імя стала шырока вядомым у Іспаніі.

Да рэформаў Фрага цэнзура ў Іспаніі дзейнічала пераважна як папярэдні кантроль: тэксты, сцэнарыі і выданні правяраліся да публікацыі, а непажаданыя фрагменты выпраўляліся або забараняліся. Асабліва жорстка кантраляваліся палітычныя выказванні, але цэнзура закранала і маральна-бытавую сферу: з фільмаў маглі прыбіраць сцэны пацалункаў, з тэкстаў — намёкі на сексуальнасць або шлюбную нявернасць, а выявы жанчын падпраўляліся адпаведна афіцыйным уяўленням пра прыстойнасць.

Найбольш вядомым праектам Фрага стаў Закон аб друку і друкаваных выданнях 1966 года, вядомы як «закон Фрага» (). Ён фармальна адмяняў абавязковую папярэднюю цэнзуру для друкаваных выданняў, аднак захоўваў магчымасць пакарання пасля публікацыі. Улады маглі канфіскоўваць тыражы, накладаць штрафы і закрываць выданні, калі лічылі, што яны парушаюць межы, вызначаныя ўладай.

Першым вядомым выпадкам прымянення новай сістэмы стаў выпадак пісьменніка Ісаака Мантэра. Ён паспрабаваў выдаць раней забароненую версію сваёй кнігі, але тыраж быў канфіскаваны яшчэ ў друкарні, а самому аўтару пагражалі зняволеннем.

Асаблівую ролю ў новым механізме кантролю меў артыкул 2 закона. Ён дазваляў караць выданні за недастатковую «павагу да інстытутаў улады». Са спасылкай на гэты артыкул у 1968 годзе часова прыпыніла сваю дзейнасць газета Madrid, якая лічылася пляцоўкай умерана-ліберальнага крыла ўнутры франкісцкай сістэмы; у лістападзе 1971 года, ужо пры пераемніку Фрага на пасадзе міністра, яна была канчаткова закрыта. У апазіцыйных колах і частцы прэсы з-за ягонай ролі ў цэнзуры і прапагандзе Фрага пачалі называць «іспанскім Гебельсам».

Справа Хуліяна Грымаў

Асобнае месца ў палітычнай біяграфіі Фрагі займае справа Хуліяна Грымаў Гарсіі, аднаго з кіраўнікоў камуністычнага падполля ў Іспаніі. Грымаў быў арыштаваны ў 1962 годзе, абвінавачаны ў злачынствах часоў Грамадзянскай вайны ў Іспаніі і асуджаны ваенным трыбуналам да смяротнага пакарання. Працэс выклікаў міжнародныя пратэсты, а просьбы аб памілаванні паступалі ад вядомых палітычных і рэлігійных дзеячаў.

Як міністр інфармацыі Фрага ўдзельнічаў у дзяржаўнай кампаніі, якая павінна была прадставіць Грымаў як злачынцу і апраўдаць прысуд. Калі пасля суда разглядалася пытанне аб памілаванні, Фрага быў сярод міністраў, якія падтрымалі рашэнне не змякчаць прысуд. Грымаў быў расстраляны ў красавіку 1963 года.

Пасля смерці Франка

Пасля смерці Франка ў лістападзе 1975 года Фрага ўвайшоў ва ўрад Карласа Арыяса Навара як віцэ-прэм’ер і міністр унутраных спраў. Ён займаў гэтую пасаду да ліпеня 1976 года.

Гэты перыяд прыпаў на пачатак палітычнай лібералізацыі, але таксама на сутыкненні паміж сіламі бяспекі і рабочым рухам. Найбольш трагічным эпізодам сталі падзеі ў Віторыі 3 сакавіка 1976 года, калі падчас разгону рабочага сходу паліцыя забіла пяць чалавек і параніла больш за сотню. Адказнасць за гэтыя падзеі нярэдка ўскладаюць на Фрагі як на міністра ўнутраных спраў.

Народны альянс і Канстытуцыя 1978 года

У 1977 годзе Фрага заснаваў Народны альянс (), правакансерватыўную партыю, якая аб’яднала частку былых франкісцкіх чыноўнікаў і кансерватыўных палітыкаў, якія ўхвалілі пераход да парламентарызму. Пазней гэтая партыя стала асновай Народнай партыі, адной з галоўных палітычных сіл сучаснай Іспаніі.

На выбарах 1977 года Фрага быў абраны дэпутатам Кангрэса ад Мадрыда. Ён увайшоў у склад групы з сямі палітыкаў, якія падрыхтавалі праект Канстытуцыі Іспаніі 1978 года, за што яго называюць адным з «бацькаў Канстытуцыі».

У 1982—1986 гадах Фрага быў лідарам парламенцкай апазіцыі. У 1987—1989 гадах быў дэпутатам Еўрапейскага парламента ад Народнага альянсу.

Старшыня ўрада Галісіі

У канцы 1980-х гадоў Фрага перанёс палітычную дзейнасць у родную Галісію. Пасля выбараў 1989 года ён стаў старшынёй урада Галісіі і заняў пасаду 5 лютага 1990 года. Ён кіраваў аўтаномнай супольнасцю да 2005 года.

На гэтай пасадзе Фрага спалучаў агульнаіспанскі кансерватызм з увагай да галісійскай рэгіянальнай ідэнтычнасці. Яго ўрады рабілі стаўку на развіццё інфраструктуры, умацаванне аўтаномных інстытутаў і палітычную стабільнасць.

Апошні перыяд яго кіраўніцтва быў азмрочаны катастрофай танкера Prestige ў 2002 годзе, якая выклікала маштабнае забруджванне ўзбярэжжа Галісіі і пратэсты супраць дзеянняў цэнтральнага і галісійскага ўрадаў.

Апошнія гады і смерць

Пасля зыходу з пасады старшыні ўрада Галісіі Фрага застаўся ў палітыцы. У 2006—2011 гадах ён быў сенатарам Сената Іспаніі, прызначаным парламентам Галісіі. У апошнія гады палітычнай кар’еры ён таксама выступаў за далейшую лібералізацыю інфармацыйнага заканадаўства, што кантраставала з ягонай ранейшай роляй у сістэме франкісцкай цэнзуры.

Памёр Мануэль Фрага 15 студзеня 2012 года ў Мадрыдзе ва ўзросце 89 гадоў.

Ацэнкі

Ацэнкі дзейнасці Фрагі застаюцца супярэчлівымі. Для прыхільнікаў ён быў прагматычным дзяржаўным дзеячам, які дапамог іспанскім правым упісацца ў дэмакратычную сістэму і тым самым зменшыў рызыку палітычнага хаосу пасля смерці Франка. Для крытыкаў ён застаецца сімвалам цэнзуры, прапаганды і рэпрэсіўнага боку франкісцкай дзяржавы.

Заўвагі

Спасылкі

Катэгорыя:Палітыкі Іспаніі Катэгорыя:Дыпламаты Іспаніі Катэгорыя:Міністры Іспаніі Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Іспаніі Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Іспаніі Катэгорыя:Выпускнікі Мадрыдскага ўніверсітэта Камплутэнсе Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1922 годзе Катэгорыя:Памерлі ў 2012 годзе