Во́льфганг А́ртур Мо́мзен (; , Берлін — , Кобленц) — нямецкі гісторык і архівіст, прэзідэнт Федэральнага архіва Германіі (1967—1972). У гады Другой сусветнай вайны — супрацоўнік Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга, кіраўнік рабавання і вывазу архіўных фондаў з акупаванай тэрыторыі Беларусі і Расіі.

Біяграфія

Вольфганг Момзен быў сынам інжынера і дырэктара газавага завода Ганса Момзена і Ганны Момзен (у дзявоцтве Гермерсгаўзен). Ён з'яўляўся ўнукам выдатнага нямецкага гісторыка Тэадора Момзена. Вывучаў мовы Старажытнага Усходу і гісторыю ў Гейдэльбергу і Берліне. У 1933 годзе ў Берліне абараніў дысертацыю і атрымаў ступень доктара філасофіі. Пасля гэтага прайшоў навучанне ў Берлінскім інстытуце архівазнаўства, здаў дзяржаўны экзамен у 1936 годзе і быў прыняты на пасаду асістэнта ў Прускі таемны дзяржаўны архіў і Брандэнбургскі хатні архіў Гогенцолернаў. У 1939—1943 гадах працаваў дзяржаўным архіўным саветнікам у Прускім таемным дзяржаўным архіве.

З 1941 года быў жанаты з Інгеборг Менд, у шлюбе нарадзілася двое дзяцей. Момзен меў евангелічнае веравызнанне.

Дзейнасць у перыяд нацыянал-сацыялізму і вайны

Момзен падаў заяву на ўступленне ў НСДАП 13 снежня 1937 года і быў прыняты ў партыю «задняй датай» з 1 мая таго ж года (партыйны білет № 5.846.306)Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/29091290..

У 1940 годзе яго камандзіравалі ў пасольствы ў Рызе і Рэвелі, а пазней у Рэйхскамісарыят Остланд. Разам з Куртам Дзюльферам ён уваходзіў у склад «Нямецкай архіўнай камісіі Латвія-Эстонія» ў краінах Балтыі, якая павінна была забяспечыць захаванасць архіваў у сувязі з перасяленнем балтыйскіх немцаў.

З пачаткам вайны супраць СССР Момзен быў прыцягнуты да дзейнасці так званай «аховы архіваў» у розных гарадах на акупаванай савецкай тэрыторыі ў складзе Міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый. У кастрычніку 1942 года начальнік штаба Гергард Утыкаль прызначыў яго намеснікам кіраўніка зондэрштаба «Архівы» ў складзе Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга (яго непасрэдным начальнікам быў Эрнст Цыпфель).

Разрабаванне архіваў Беларусі На гэтай пасадзе Вольфганг Момзен адыграў адну з ключавых роляў у інспектаванні, адборы і вывазе архіваў з тэрыторыі акупаванай Беларусі. 13—14 сакавіка 1942 года ён наведаў Дзяржаўны архіў у Мінску, які тады размяшчаўся ў будынку былога бернардзінскага кляштара на вуліцы Бакуніна. Момзен адзначыў, што ў параўнанні з расійскімі архівамі, мінскі рабіў уражанне адносна ўпарадкаванага, і заўважыў, што савецкія ўлады не «збіралі ўсё без разбору». Падчас той жа камандзіроўкі ў сакавіку 1942 года ён наведаў Акадэмію навук БССР, дзе захоўваліся фонды архіваў з Вільні і Гродна, а таксама найкаштоўнейшы Нясвіжскі архіў князёў Радзівілаў. Маёмасць знаходзілася ў катастрафічным стане: нямецкія салдаты ўрываліся ў пакоі, дакументы былі выняты са скрынь і валяліся на падлозе ўперамешку з пустымі пачкамі ад нямецкіх цыгарэт. З-за гэтага Момзен ініцыяваў тэрміновыя меры па спакаванні і далейшым вывазе архіва Радзівілаў у Германію.

Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці быў абследаваны Момзенам у кастрычніку 1942 года і потым вясной 1943 года (з 31 сакавіка па 4 красавіка). Ён канстатаваў, што будынак архіва ў Віцебску знаходзіцца ў аварыйным стане, а дакументы прапітаны вільгаццю. Момзен асабіста ажыццяўляў адбор матэрыялаў для адпраўкі, вызначыўшы каля пяці працэнтаў фондаў як найбольш каштоўныя для вывазу. З 16 кастрычніка па 20 лістапада 1943 года пад яго наглядам аператыўная каманда «Віцебск» вывезла не менш за 23 вагоны архіўных дакументаў у Рыгу і Тропау.

12 красавіка 1943 года Момзен прыбыў у Гомель для агляду мясцовага дзяржаўнага архіва, які месціўся ў трох будынках. Ён зафіксаваў вынікі варварскіх дзеянняў нямецкіх салдат, якія ператварылі дакументы ў хаос, спальвалі іх у печах, выкідвалі на вуліцу, а ў архівасховішчах уладкавалі прыбіральні. Момзен таксама кіраваў адпраўкай часткі гомельскіх архіўных спраў на запалкавую фабрыку ў Злынку для знішчэння. У красавіку 1943 года ён арганізаваў вываз архіўных фондаў са Смаленска (пяць вагонаў). Частка адабраных дакументаў была накіравана ў Познань, дзе Генрых Гімлер планаваў стварыць балтыйска-нямецкі інстытут. У тым жа месяцы Момзен быў прызваны на ваенную службу ў Вермахт.

Ацэнкі і стаўленне да Халакосту Падчас знаходжання ў Рызе Момзен стаў сведкам знішчэння яўрэяў. 29 сакавіка 1942 года ён запісаў у сваім дзённіку: «Ужо некалькі тыдняў расстрэльваюць яўрэяў». Ён меркаваў, што з яўрэяў у Рызе «ўжо нікога не засталося», і адзначаў, што «цяпер чарга яўрэяў з рэйха, якім на шляху да смерці дазволена некалькі дзён пачысціць тут снег».

Даследчык Стэфан Рэбеніх адзначае ў Момзена «схільнасць да нацыянал-сацыялістычных ідэалагем» і пачуццё перавагі над рускімі. Аднак пасля прызыву ў войска ў 1943 годзе яго вера ў «канчатковую перамогу» знікла, а дыстанцыя да рэжыму павялічылася; таксама ён крытычна ставіўся да Халакосту. Астрыд М. Экерт у сваім даследаванні падкрэслівае ў Момзена «схільнасць да апраўданняў»: пасля вайны ён сцвярджаў, што абыходжанне з нямецкімі культурнымі каштоўнасцямі пад савецкай уладай было горшым за «ўсе нашы злачынствы на Усходзе ў дачыненні да культурных каштоўнасцей». Калі Момзен павінен быў стаць кіраўніком Федэральнага архіва, Берлінскі дакументальны цэнтр паведаміў Дзярждэпартаменту ЗША, што ён служыў Гімлеру ў Эстоніі, але пры гэтым спецыяльна адзначалася, што за ім не было зафіксавана адкрытых антысеміцкіх выказванняў.

Пасляваенная кар'ера

Пасля вайны, у 1945 годзе, Момзен спачатку працаваў у княжацкім архіве ў Гоэнлоэ-Шылінгсфюрст. З 1947 года ён стаў супрацоўнікам, а затым дзяржаўным архіўным саветнікам у Баварскім дзяржаўным архіве ў Нюрнбергу. У 1952 годзе перайшоў на пасаду архіўнага саветніка ў Федэральны архіў у Кобленцы, дзе ў 1957 годзе стаў вярхоўным архіўным саветнікам, а ў 1965 годзе — дырэктарам архіва. З 1967 па 1972 гады Вольфганг Артур Момзен займаў пасаду прэзідэнта Федэральнага архіва ў Кобленцы.

Момзен з'яўляўся спецыялістам па асабістых пісьмовых фондах. Па словах Стэфана Рэбеніха, падчас працы ў Нюрнбергу ён вызначыўся тым, што забяспечыў захаванасць дакументаў Нюрнбергскіх працэсаў над ваеннымі злачынцамі. Ён перавёз шматлікія важныя асабістыя фонды ў Федэральны архіў і спрыяў стварэнню Нямецкага гістарычнага інстытута (DHI) у Лондане. Як і яго стрыечны брат Эрнст Вольф Момзен, Вольфганг Артур Момзен стаў важным фактарам стабільнасці для заходненямецкай дзяржавы, аднак да самакрытычнага аналізу свайго мінулага ён гатовы не быў.

У 1972 годзе, з нагоды выхаду на пенсію, ён быў узнагароджаны Вялікім крыжам ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія». З 1968 па 1974 гады быў членам выканаўчага камітэта Міжнароднага савета архіваў, а таксама ўваходзіў у Саюз нямецкіх архівістаў і Саюз гісторыкаў Германіі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1907 годзе Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе Катэгорыя:Памерлі ў Кобленцы Катэгорыя:Гісторыкі Германіі Катэгорыя:Архівісты Германіі Катэгорыя:Члены НСДАП Катэгорыя:Супрацоўнікі Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга