Анто́каль, таксама Анта́кальніс (, , ) — адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў Вільні. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі Віліі, вышэй за вусце ракі Вільні. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі Сніпішкі і Жырмуны (на захадзе), Зарэчча (на поўдні) і Стары горад (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны чатырма мастамі праз Вілію.

Этымалогія Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (anta — сучаснае ant, што азначае «на») і слова «калнас» (kalnas — гара, узгорак). Гісторык і краязнавец Адам Кіркор у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары». Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі.

Гісторыя Ранні перыяд і станаўленне прадмесця

Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў Нагорным парку археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы. Знакаміты гісторык Мацей Стрыйкоўскі пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык Тэадор Нарбут удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены палац Сапегаў). Паводле звестак А. Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў.

У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку Свянцянаў, Браслава, Дынабурга (Даўгаўпілса) і далей у Полацк. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці Вяршупа (, ; каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У 1588 годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт III Ваза афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне віленскаму капітулу ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка».

Залаты век магнацкіх рэзідэнцый Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды Вялікага Княства Літоўскага — Сапегаў, Пацаў, Слушкаў, Радзівілаў, якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву «Quies heroum» (Месца спачыну герояў).

Адным з першых манументальных збудаванняў стаў палац Слушкаў, пабудаваны ў 1691—1694 гадах полацкім ваяводам Дамінікам Міхалам Слушкам паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара П'етра Перці. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля».

Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, гетман вялікі літоўскі і віленскі ваявода Казімір Ян Сапега пабудаваў на Антокалі свой пышны барочны палац, які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця. А. Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты Леў Сапега частаваў пасланнікаў Венецыі, і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам касцёл Пана Езуса (Трынітарскі). Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў.

Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў касцёл Святых Пятра і Паўла. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі Міхал Казімір Пац у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з Рыма і П'етра Перці з Мілана. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага барока. Сам М. Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» (). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу.

XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі

У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі Расійскай імперыі і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі паўстанняў 1830—1831 і 1863—1864 гадоў. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору. Многія каталіцкія кляштары (латэранскіх канонікаў, трынітарыяў) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву.

28 чэрвеня 1812 года, падчас напалеонаўскага паходу на Расію, на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень.

Асноўная вулічная траса — цяперашняя Антокальская вуліца — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек.

ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна

У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат Пятрас Вілейшыс пабудаваў тут цудоўны палацавы ансамбль у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар Аўгуст Кляйн). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: жалезабетон, уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам М. К. Чурлёніса), а пазней размясціліся Літоўскае навуковае таварыства (кіраўнік — Ёнас Басанавічус) і асветніцкае таварыства «Рытас».

У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад Польскай Рэспублікі, на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках Сапяжанкі былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум).

Пасля Другой сусветнай вайны ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку Інстытут літоўскай мовы). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі Віленскага ўніверсітэта і Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна.

Знакавыя мясціны Антокальскія могілкі — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў студзені 1991 года. Урочышча Сапяжанка (Sapieżanka, Sapieginė) і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (Saulėtekis), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні.

На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы Вялікабрытаніі, Даніі, Польшчы і Ватыкана (Апостальская нунцыятура).

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Катэгорыя:Раёны Вільні Катэгорыя:Гісторыя Вільні