Калумбаў зварот, таксама вядомая як Вялікі абмен — эпоха Вялікіх геаграфічных адкрыццяў, масавы абмен жывёламі, раслінамі, культурнай спадчынай, чалавечымі папуляцыямі (у тым ліку рабамі ), інфекцыйнымі захворваннямі і ідэямі паміж Амерыканскім і афра-еўразійскім паўшар'ямі пасля падарожжа Хрыстафора Калумба ў Амерыку ў 1492 годзе. Гэты тэрмін упершыню быў выкарыстаны ў 1972 годзе Альфрэдам Кробсі, гісторыкам з Тэхаскага ўніверсітэта ў Осціне, у яго аднайменнай працы па экалагічнай гісторыі. Кантакт паміж гэтымі тэрыторыямі распаўсюдзіў шырокі спектр новых сельскагаспадарчых культур і жывёлы, што спрыяла росту насельніцтва ў абодвух паўшар'ях. Даследчыкі вярнуліся ў Еўропу з кукурузай, бульбай і памідорамі, якія сталі вельмі важнымі культурамі ў Еўразіі з 18 стагоддзя (у Беларусі з др. пал. 19 - 20 ст.) Акрамя таго, еўрапейцы завезлі ў тропікі Паўднёва-Усходняй Азіі і Заходняй Афрыкі вырошчванне маніёкі і арахіса, дзе яны добра прыжыліся і падтрымалі рост насельніцтва на глебах, якія не маглі даваць вялікіх ураджаяў іншых культур.
Уплыў
Падчас біялагічнага і экалагічнага абмену, які пачаўся пасля заснавання іспанцамі калоній у Новым Свеце, людзі з Еўропы і Афрыкі пасяліліся ў Новым Свеце, абменьваючыся жывёламі, раслінамі і хваробамі паміж сабой з Усходняга ў Заходняе паўшар'е з Паўночнага у Паўднёвае і наадварот.
Гэты абмен раслінамі і жывёламі змяніў лад жыцця еўрапейцаў, Амерыкі, Афрыкі і Азіі. Новыя прадукты харчавання сталі асноўнымі прадуктамі харчавання чалавека, і з'явіліся новыя раёны для вырошчвання сельскагаспадарчых культур. Напрыклад, да 1000 г. бульбу не вырошчвалі за межамі Паўднёвай Амерыкі. Да 1840 года Ірландыя настолькі залежала ад бульбы, што з-за хваробы ўраджай гэтай культуры ў краіне пачаўся разбуральны бульбяны голад «The Impact of the Potato» , History Magazine . Завезеныя з XVI стагоддзя партугальскімі гандлярамі з Амерыкі «Super-Sized Cassava Plants May Help Fight Hunger In Africa» , The Ohio State University, кукуруза і маніёк замянілі традыцыйныя афрыканскія культуры ў якасці найважнейшых харчовых культур кантынента «Maize Streak Virus-Resistant Transgenic Maize: an African solution to an African Problem» , Scitizen, August 7, 2007 . Новыя асноўныя культуры, завезеныя ў Азію з Амерыкі іспанскімі каланізатарамі ў XVI стагоддзі, у тым ліку кукуруза і салодкая бульба, спрыялі росту насельніцтва ў Азіі «China's Population: Readings and Maps» , Columbia University, East Asian Curriculum Project . Еўрапейскія даследаванні трапічных рэгіёнаў адкрылі хінін для Новага Свету — першы эфектыўны сродак ад малярыі. З іншага боку, гэта адкрыццё спрыяла гандлю рабамі. З іншага боку, еўрапейская медыцына і адукацыя 19- 20 ст. паспрыяла росту дэмаграфіі, дабрабыту і працягласці жыцця ў трапічных краінах.
Адныя з першых еўрапейскіх экспартных тавараў, конь і зброя, змянілі жыццё многіх карэнных амерыканскіх плямёнаў Вялікіх раўнін, дазволіўшы ім прыняць качавы лад жыцця, заснаваны на паляванні на бізонаў верхам і са стрэльбай. Таматны соўс, прыгатаваны з памідораў, якія паходзяць з Новага Свету, стаў італьянскай гандлёвай маркай. Памідоры таксама шырока выкарыстоўваюцца ў Францыі, а кава з Афрыкі і цукровы трыснёг з Азіі сталі асноўнымі сельскагаспадарчымі таварамі на велізарных лацінаамерыканскіх плантацыях. Завезены ў Індыю партугальцамі з Паўднёвай Амерыкі, чырвоны перац (чылі) сёння з'яўляецца неад'емнай часткай індыйскай кухні, як і бульба у большасці Еўрапейскіх краін.
Да таго, як паміж двума паўшар'ямі з разнастайнымі свойскімі жывёламі былі ўстаноўлены рэгулярныя кантакты, колькасць інфекцыйных захворванняў, якія забівалі людзей, такіх як чума, воспа, у Старым Свеце была значна вышэйшай, чым у Новым. Шмат якія хваробы мігравалі на захад разам з жывёламі ці людзьмі, альбо былі прывезены гандлярамі з Азіі, таму ўсе пацярпелі ад хвароб з двух кантынентаў. Еўрапейцы і азіяты пакутавалі ад еўразійскіх хвароб, эндэмічны статус якіх на гэтых кантынентах на працягу стагоддзяў прымусіў многіх людзей выпрацаваць імунітэт. Хваробы Старога Свету мелі разбуральны ўплыў на карэннае насельніцтва Амерыкі, бо ў карэнных амерыканцаў не было натуральнага імунітэту да новых хвароб. Лічыцца, што эпідэмія воспы стала прычынай найбольшай колькасці смерцяў сярод карэнных амерыканцаў, перавысіўшы колькасць ахвяр любой вайны «The Story Of… Smallpox — and other Deadly Eurasian Germs» , Guns, Germs and Steel, PBS і значна перавысіўшы ўзровень смяротнасці ад Чорнай смерці. Лічыцца, што старэйшыя за 80-95% карэннага насельніцтва Амерыкі памерла ў першыя 100-150 гадоў пасля 1492 года найбольш пацярпелыя рэгіёны Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі страцілі 100% насельніцтва.
Цяжка ўявіць, што да абмену Калумбам не было апельсінаў у Фларыдзе, бананаў у Эквадоры, перцу ў Венгрыі, памідораў у Італіі, бульбы ў Беларусі ці Ірландыі, кавы ў Калумбіі і Бразіліі, ананасаў на Гаваях, каўчукавых дрэў у Афрыцы, кароў у Тэхасе, аслоў у Мексіцы, перцу чылі ў Тайландзе і Індыі, а таксама шакаладу ў Швейцарыі.
Памідоры ў Старым Свеце Спатрэбілася тры стагоддзі пасля з'яўлення памідораў у Еўропе, каб яны былі «ухвалненыя». Насамрэч, з усіх раслін Новага Свету ў Італіі толькі бульбе спатрэбілася столькі ж часу, колькі і памідору, каб атрымаць прызнанне. У значнай ступені гэта было звязана з тым, што лекары XVI ст. Лічылася, што гэты плод мексіканскага паходжання быў атрутным і крыніцай «меланхалічнай цялеснай вадкасці». У 1544 годзе П'етра Андрэа Маціялі, тасканскі лекар і батанік, выказаў здагадку, што памідоры могуць быць ядомымі, але на дадзены момант няма доказаў іх ужывання ў ежу. 31 кастрычніка 1548 года памідор атрымаў сваю назву, якая распаўсюдзілася па ўсёй Еўропе, калі дварэцкі Козіма дэ Медычы, вялікага герцага Тасканскага, напісаў асабістаму сакратару Медычы, што кошык з pomi d'oro «прыбыў у цэласці». З таго часу тэрмін «pomi d'oro» таксама выкарыстоўваецца ў навуковых трактатах для абазначэння інжыра, дынь і цытрусавых.
Пасля іх прыбыцця ў Італію памідоры вырошчваліся ў асноўным як дэкаратыўныя расліны. Напрыклад, фларэнтыйскі арыстакрат Джаванветорыа Садэрыні пісаў, што іх «прагнулі атрымаць толькі дзеля іх прыгажосці» і вырошчвалі толькі ў садах або кветніках. Насамрэч, памідоры вырошчваліся толькі ў элітных гарадскіх і вясковых садах каля пяцідзесяці гадоў пасля іх з'яўлення ў Еўропе і толькі зрэдку адлюстроўваліся ў творах мастацтва. Аднак у 1592 годзе галоўны садоўнік батанічнага саду Аранхуэса (горада пад патранатам караля Іспаніі Філіпа II ) каля Мадрыда напісаў: «Кажуць, што [памідоры] добра падыходзяць для соўсаў». Акрамя таго, памідоры заставаліся экзатычнымі раслінамі, якія вырошчваліся ў дэкаратыўных мэтах, але рэдка выкарыстоўваліся ў кулінарыі. Спалучэнне макаронных вырабаў з таматавым соўсам з'явілася толькі ў канцы 19 стагоддзя. Сёння ў Італіі памідоры вырошчваюцца на плошчы прыблізна 32 000 акраў (12 950 га), але ўсё яшчэ ёсць раёны, дзе вырошчваецца і спажываецца адносна мала памідораў .
Прыклады перамяшчэння арганізмаў Тып арганізмуСа Старога Свету ў НовыЗ Новага Света ў СтарыСвойскія Жывёлы Пчала Буйвалы свойскія (бізоны былі) Вярблюд Авечка Асёл Гусь хатні (дзікія віды былі) Конь Кот свойські (дзікія віды былі) Каза (дзікія віды былі) Карова Трус еўрапейскі Курыца Свіння хатняя Шызы голуб Сабака (некаторыя пароды) Тутавы шаўкапрад Фрэтка (хатні тхор) Цэсарка Альпака Візон (амерыканская норка) Індык свойскі Марская свінка Лама Мускусная качка Нутрыя Андатра Сабака (некаторыя пароды) НутрыяКультурныя расліны Абрыкос Акі Арцішок Аспарагус / спаржа лекавая Баклажан Бамія / окра Банан Бурак Вінаград Гваздзіковае дрэва (прянасць) Гарох Грэцкі арэх Груша Жыта пасяўное Інжыр Кававае дрэва Кавун Канталуп (падвід дыні) Капуста Кале Брокалі Белагаловая капуста Брусельская капуста Каляровая капуста Карамбола Кардамон Ківі (фрукт) Карыца / цынамон Кола (дрэва) Каноплі, уключна з марыхуанай Ляшчына звычайная Лён Цыбуля рэпчатая Манга Міндаль Морква пасяўная Мускатны арэх Авес пасяўны Агурок пасяўны Масліна еўрапейская / Аліва Мак снатворны Персік Перац чорны Проса Пшаніца Рэвень Рыдыска Рыс (прадукт харчавання) Салата (род раслін) (латук) Соя культурная Colocasia esculenta (таро) Турнэпс Фінікавая вальма (від) Фісташка сапраўдная Хмель Цытрусавыя (апельсін,лімон і т. інш.) Цукровы траснег Гарбата (расліна) Часнок Яблака Ямс Ячмень Авакада Агава Аксамітнік / Амарант (зерневыя віды) Ананас Арахіс Бавоўнік (доўгавалакністыя віды) Батат Ваніль Гарбуз Гевея бразільская (Каўчук) Гуаява (Псідыум) Журавіны Кабачок Какава Каністэл Бульба Фасоля звычайная Акажу(Кеш'ю) Кіноа Кока (Какаінавы куст) Кукуруза Маніок / касава / тапіока Маракуя Перац агароднінны Апунцыя індыйская Папая (Дыннае дрэва) Парагвайські падуб Пацісон Пякан (Арэшнік ядомы) Помідор Дзікі рыс Сланечнік Суніцы садовыя Тапінамбур Тытунь Цукровае яблака Чырвоны перац Черымоя Чыа (расліна) / Шалфей Дрэвы роду Manilkara, з якіх здабываюць чыкл (натуральная камедзь, каўчук) Юка Клён (шэраг відаў)Інфекцыйныяхваробы Бубонна чума Ветраная воспа Грып Дыфтэрыя Жоўтая ліхаманка Вострая рэспіраторная інфекцыяНазафарынгіт Адзёр Кохлік Малярыя Натуральная воспа Лепра Шкарлятына Сонная хвароба Эпідэмічны сыпны тыф Брушны тыф Туберкулёз Халера Цыстыцэркоз Пінта (хвароба) Сіфіліс (магчыма) Невенярычны Эндэмічны сіфіліс Хвароба Шагаса Фрамбезія
Ненаўмысныя абмены Акрамя вышэйзгаданых хвароб, многія віды арганізмаў былі завезены ў новыя асяроддзі пражывання ў іншых паўшар'ях ненаўмысна, выпадкова. Сярод іх такія жывёлы, як шэрыя пацукі, дажджавыя чарвякі (якія адсутнічалі ў многіх частках дакалумбавай Новай Свету) і прэснаводныя малюскі , якія прыбылі на караблях з Еўропы, а таксама каларадскія жукі, якія прыбылі з Амерыкі.
Расліны, якія прыбылі па сушы, моры або па паветры ў «старажытныя» часы (да 1492 года), называюцца архафітамі, а расліны, завезеныя ў Еўропу пасля адкрыцця Амерыкі, называюцца неафітамі
Трыпутнік, насенне якога еўрапейцы міжволі прывозілі грузам і на падэшвах абутку, індзейцы называлі «следам белага чалавека» .
Інвазійныя віды раслін і патагены таксама былі занесены выпадкова, у тым ліку пустазелле, такое як салянка і авёс . Некаторыя расліны былі ўведзены наўмысна, напрыклад, ліяна Кудзу, прывезеная з Японіі ў Злучаныя Штаты ў 1894 годзе дзеля барацьбы з эрозіяй глебы, якая ў рэшце рэшт стала шкодным пустазеллем у новым асяроддзі. Былі перанесены грыбы, напрыклад, тыя, што выклікаюць галандскую хваробу вязаў, якая знішчыла амерыканскія вязы ў паўночнаамерыканскіх лясах і ў гарадах, дзе ўздоўж вуліц было пасаджана шмат дрэў.
Карысным, хоць, верагодна, і ненаўмыснае, аказалася ўвядзенне дрожджаў Saccharomyces eubayanus, якія, як мяркуюць, паходзяць з Патагоніі і, верагодна, з'яўляюцца бацькамі піўных дрожджаў Saccharomyces pastorianus, якія выкарыстоўваюцца для вытворчасці лагернага піва, аказалася Elusive Lager Yeast Found in Patagonia , Discovery News, Aug 23, 2011 Інтрадукаваныя і інвазіўныя папуляцыі жывёл
Папуляцыі здзічэлых свойскіх і дзікіх немясцовых жывёл пашырыліся як у Старым, так і ў Новым Свеце, часта выцясняючы мясцовыя віды.
Шэрыя вавёркі асабліва паспяхова каланізавалі Вялікабрытанію, а папуляцыі янотападобных плоскіх чарвякоў абжыліся (акліматызаваліся) у некалькіх рэспубліках былога СССР, асабліва паспяхова на поўдні Беларусі і ў Азербайджане, у некаторых рэгіёнах Германіі, гэтых жывёл можна сустрэць на Каўказе і ў Японіі. Такія абарыгены Новага Свету, як нутрыі і рачная норка (амерыканская норка), у вялікай колькасці вырошчваюцца на футравых фермах у Старым Свеце.
Грабнявік (Mnemiopsis leidyi), рапан, карэйскі каменны акунь, японская рачная крэветка, рыба-жаба і шэраг іншых ціхаакіянскіх марскіх відаў прывандравалі ў Чорнае мора на караблях расейскага флота у ХХ ст., разможыліся і ствараюць экалагічныя праблемы захопліваючы арыял і знішчаючы мясцовыя віды.