Беларусазнаўства ў ЗША — сукупнасць навуковых даследаванняў, адукацыйнай, выдавецкай, бібліяграфічнай і архіўнай дзейнасці ў Злучаных Штатах Амерыкі, прысвечанай Беларусі, беларусам, беларускай мове, літаратуры, гісторыі і культуры. У амерыканскім акадэмічным асяроддзі беларуская праблематыка традыцыйна развівалася ў сувязі са славістыкай, даследаваннямі Усходняй Еўропы, Расійскай імперыі і СССР, аднак пасля Другой сусветнай вайны пачалося фарміраванне асобных беларусазнаўчых асяродкаў.Saifullayeu A. The name “White Russia” and the origins of Belarusian studies in the West after 1945 // Yearbook of the Institute of East-Central Europe. — 2025. — Vol. 23, issue 4. — P. 265—286.

Істотную ролю ў развіцці беларусазнаўства ў ЗША адыграла паваенная беларуская эміграцыя. Створаны ў 1951 годзе ў Нью-Ёрку Беларускі інстытут навукі і мастацтва стаў адным з асноўных цэнтраў даследавання і дакументавання беларускай гісторыі і культуры па-за Беларуссю; паралельна беларуская тэматыка распрацоўвалася ва ўніверсітэтах, бібліятэках і цэнтрах славянскіх і ўсходнееўрапейскіх даследаванняў.Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва // Kamunikat.org. — Праверана 10 верасня 2026.The Name 'White Russia' and the Origins of Belarusian Studies in the West After 1945 // Davis Center for Russian and Eurasian Studies, Harvard University. — 27 лютага 2025. — Праверана 10 верасня 2026.

Гісторыя

Паваенная інстытуцыяналізацыя Пасля Другой сусветнай вайны ў ЗША пераехала частка беларускай інтэлігенцыі з Заходняй Еўропы. У асяроддзі беларускай эміграцыі ўзнікла патрэба ў арганізацыі сістэматычнай навуковай, бібліяграфічнай і выдавецкай працы, захаванні архіваў і наладжванні кантактаў з амерыканскімі навуковымі ўстановамі.Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. Хронікі БІНіМу: Гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах. — Мінск: Кнігазбор, 2017. — 352 с.

16 снежня 1951 года ў Нью-Ёрку быў заснаваны Беларускі інстытут навукі і мастацтва (БІНіМ), зарэгістраваны ў 1953 годзе як арганізацыя са штаб-кватэрай у Нью-Ёрку і дзейнасцю на тэрыторыі ЗША. Інстытут аб'ядноўваў даследчыкаў, пісьменнікаў і дзеячаў культуры беларускай эміграцыі, займаўся выданнем навуковых прац, збіраннем бібліятэчных і архіўных матэрыялаў і падтрымліваў даследаванні Беларусі.

Друкаваным навуковым выданнем БІНіМа сталі Запісы, першыя выпускі якіх з'явіліся ў пачатку 1950-х гадоў. Інстытут таксама выдаваў літаратурна-мастацкі часопіс Конадні ў 1954—1963 гадах і інфармацыйнае выданне Абежнік у 1953—1969 гадах. З БІНіМам былі звязаны гісторыкі, літаратуразнаўцы і бібліёграфы Вітаўт Тумаш, Вітаўт Кіпель, Зора Кіпель, Янка Запруднік і іншыя даследчыкі.

Адначасова беларуская тэматыка паступова ўваходзіла ў амерыканскія саветалагічныя і славістычныя даследаванні. Аднымі з прыкметных пасляваенных англамоўных прац, цалкам прысвечаных Беларусі, сталі выдадзеныя Harvard University Press у 1956 годзе кнігі Мікалая Вакара Belorussia: The Making of a Nation — A Case Study і A Bibliographical Guide to Belorussia.Vakar N. P. Belorussia: The Making of a Nation — A Case Study. — Cambridge, MA: Harvard University Press, 1956. — 297 p.Pipes R. Review: Belorussia, The Making of a Nation: A Case Study and A Bibliographical Guide to Belorussia // The American Historical Review. — 1956. — Vol. 62, № 1. — P. 138—139. Абедзве працы выйшлі ў серыі даследаванняў Расійскага даследчага цэнтра Гарвардскага ўніверсітэта і ў тым жа годзе былі сумесна рэцэнзаваны ў The American Historical Review.

Другая палова XX стагоддзя У другой палове XX стагоддзя беларусазнаўчая праца ў ЗША развівалася адначасова ў эміграцыйным і ўніверсітэцкім асяроддзі. У яе межах вывучаліся гісторыя беларускага нацыянальнага руху, Беларуская Народная Рэспубліка, гісторыя беларускай эміграцыі, літаратура, мова, рэлігійнае і культурнае жыццё беларусаў.Kipel V. Belarusans in the United States. — Lanham; New York; Oxford: University Press of America, 1999.

Адным з даследчыкаў, якія звязалі беларускае эміграцыйнае беларусазнаўства з амерыканскім акадэмічным асяроддзем, быў Янка Запруднік. Ён жыў у ЗША з 1957 года, у 1969 годзе абараніў у Нью-Ёркскім універсітэце доктарскую дысертацыю пра палітычнае змаганне за Беларусь у Дзяржаўных думах Расійскай імперыі, выкладаў у амерыканскіх навучальных установах і займаўся гісторыяй і сучаснай палітыкай Беларусі.Jan Zaprudnik papers // Rutgers University Libraries, Special Collections and University Archives. — Праверана 10 верасня 2026. У 1993 годзе выйшла яго англамоўная сінтэза Belarus: At a Crossroads in History, у 1998 годзе — Historical Dictionary of Belarus.

Значны кірунак працы склаў збор і апісанне матэрыялаў беларускай эміграцыі. Вітаўт Кіпель даследаваў гісторыю беларусаў у Амерыцы; яго праца Беларусы ў ЗША выйшла ў Мінску ў 1993 годзе, а пашыранае англамоўнае выданне Belarusans in the United States — у ЗША ў 1999 годзе. Кніга ахоплівае гісторыю беларускай іміграцыі, арганізацыйнае, рэлігійнае, культурнае і навуковае жыццё беларусаў у ЗША.

Пасля 1991 года Пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусі ў 1991 годзе кантакты паміж амерыканскімі і беларускімі даследчыкамі пашырыліся, а тэматыка даследаванняў стала ўключаць палітычныя і сацыяльныя трансфармацыі незалежнай Беларусі, моўную сітуацыю, нацыянальную ідэнтычнасць і адносіны Беларусі з суседнімі дзяржавамі. Беларуская тэматыка пры гэтым у асноўным заставалася часткай шырэйшых праграм славянскіх, усходнееўрапейскіх і еўразійскіх даследаванняў.

У 2006 годзе ў Саўтвестэрн-каледжы ў горадзе Уінфілд, штат Канзас, быў заснаваны Цэнтр беларускіх даследаванняў (). Тагачаснае выданне Амерыканскай асацыяцыі выкладчыкаў славянскіх і ўсходнееўрапейскіх моў называла яго першым у ЗША цэнтрам, спецыяльна прысвечаным беларусазнаўству.Center for Belarusian Studies Founded at Southwestern College // AATSEEL Newsletter. — 2006. — Vol. 49, issue 3. — P. 17. Адным з ініцыятараў стварэння цэнтра быў першы пасол ЗША ў незалежнай Беларусі Дэвід Сварц, выпускнік Саўтвестэрн-каледжа.David Swartz // Southwestern College. — Праверана 10 верасня 2026.

Цэнтр ставіў задачай аб'яднанне даследчыкаў Беларусі, студэнтаў, прадстаўнікоў беларускай дыяспары, бібліятэк, універсітэтаў і іншых арганізацый. Яго праграмай прадугледжваліся даследчыя візіты, лекцыі, публікацыя навуковых прац і распрацоўка курсаў пра Беларусь для Саўтвестэрн-каледжа і іншых амерыканскіх універсітэтаў.

У XXI стагоддзі беларуская праблематыка рэгулярна прадстаўлена на канферэнцыях Association for Slavic, East European, and Eurasian Studies (ASEEES). На 56-й штогадовай канвенцыі асацыяцыі ў Бостане ў 2024 годзе асобныя секцыі былі прысвечаны беларускай мове, культуры, палітыцы і грамадству.LaVey A. M. Belarusian Studies at the 56th Annual Convention of the Association for Slavic, East European, and Eurasian Studies (“Liberation”) // Acta Albaruthenica. — 2025. — Vol. 25.

Асноўныя асяродкі і навуковая інфраструктура

Нью-Ёрк і Нью-Джэрсі

Нью-Ёрк стаў галоўным асяродкам інстытуцыяналізацыі беларусазнаўства ў беларускай эміграцыі пасля Другой сусветнай вайны. Тут дзейнічае Беларускі інстытут навукі і мастацтва, фарміраваліся кнігазборы і архівы, рыхтаваліся навуковыя і бібліяграфічныя выданні.

З беларусазнаўчай працай у Нью-Ёрку звязана таксама Нью-Ёркская публічная бібліятэка. Зора Кіпель, якая шмат гадоў працавала ў бібліятэцы, разам з Вітаўтам Кіпелем збірала і бібліяграфавала беларускі эміграцыйны друк. Падрыхтаваная імі ў супрацоўніцтве з БІНіМам бібліяграфія Belarusian Publishing in the West: A Bibliography — Periodicals апісвае 414 перыядычных выданняў, якія выходзілі па-беларуску або былі прысвечаны Беларусі па-за яе межамі ад сярэдзіны XIX стагоддзя да 2000 года.Belarusian Publishing in the West: A Bibliography — Periodicals // The New York Public Library. — Праверана 10 верасня 2026.

У суседнім штаце Нью-Джэрсі захоўваецца частка архіва Янкі Запрудніка ў Ратгерскім універсітэце. Калекцыя ахоплівае 1942—2018 гады і ўключае перапіску, матэрыялы па гісторыі і палітыцы Беларусі, дакументы пра беларускую эміграцыю, арганізацыі, рэлігійнае і грамадскае жыццё беларусаў у Паўночнай Амерыцы.

Гарвардскі ўніверсітэт Гарвардскі ўніверсітэт у Кембрыджы з'яўляецца адным з амерыканскіх універсітэцкіх асяродкаў, дзе беларуская тэматыка прысутнічае ў даследаваннях Усходняй Еўропы і ў бібліятэчнай інфраструктуры. Універсітэцкая бібліятэка мае асобную пасаду бібліятэкара па рускіх і беларускіх калекцыях, а ў яе зборах мэтанакіравана камплектуюцца беларускія друкаваныя і электронныя матэрыялы.Anna Rakityanskaya — Librarian for Russian and Belarusian collections // Harvard Library. — Праверана 10 верасня 2026.

Пасля падзей у Беларусі 2020 года бібліятэкары Гарвардскага і Стэнфардскага ўніверсітэтаў і Чыкагскага ўніверсітэта стварылі ў межах Ivy Plus Libraries Confederation вэб-архіў Belarusian Politics and Society. Ён захоўвае сайты, матэрыялы сацыяльных сетак і іншыя лічбавыя крыніцы, звязаныя з прэзідэнцкай кампаніяй 2020 года і наступнымі падзеямі ў Беларусі, для іх далейшага выкарыстання ў навуковых даследаваннях.Belarusian Politics and Society Web Archive // NC State University Libraries. — Праверана 10 верасня 2026.

У Цэнтры Дэвіса Гарвардскага ўніверсітэта беларуская гісторыя і сучаснасць разглядаюцца ў даследчых праграмах, семінарах і публічных дыскусіях. У 2025 годзе тут адбыўся асобны семінар, прысвечаны ўзнікненню беларусазнаўства ў заходняй, у тым ліку амерыканскай, акадэмічнай навуцы пасля 1945 года.

Канзас Цэнтр беларускіх даследаванняў пры Саўтвестэрн-каледжы быў створаны як спецыялізаваная структура для даследавання Беларусі і развіцця акадэмічных кантактаў. Акрамя даследчай і адукацыйнай працы, цэнтр арганізоўваў праграмы для запрошаных даследчыкаў і падтрымліваў публікацыю прац па беларускай тэматыцы.

Асноўныя кірункі даследаванняў Адным з традыцыйных кірункаў амерыканскага беларусазнаўства з'яўляецца гісторыя Беларусі і беларускага нацыянальнага руху. У працах Мікалая Вакара, Янкі Запрудніка, Вітаўта Кіпеля і іншых аўтараў разглядаліся фарміраванне беларускай нацыі, нацыянальны рух XIX—XX стагоддзяў, гісторыя беларускай дзяржаўнасці, беларуская эміграцыя і беларуска-амерыканскія сувязі.

Асобны комплекс даследаванняў складаюць беларуская мова і сацыялінгвістыка. У амерыканскіх славістычных праграмах вывучаюцца моўная сітуацыя ў Беларусі, беларуска-рускае моўнае ўзаемадзеянне, моўная палітыка, выкарыстанне беларускай мовы рознымі сацыяльнымі групамі і праблемы яе функцыянавання ў дыяспары.

Літаратуразнаўчыя і культуралагічныя даследаванні ахопліваюць беларускую літаратуру, выяўленчае мастацтва, музыку, культуру эміграцыі і праблемы нацыянальнай ідэнтычнасці. Беларуская тэматыка прадстаўлена як у спецыяльных беларусазнаўчых працах, так і ў параўнальных даследаваннях славянскіх і ўсходнееўрапейскіх культур.

Важным кірункам стала бібліяграфія, архівазнаўства і захаванне беларускага дакументальнага фонду. БІНіМ, Нью-Ёркская публічная бібліятэка, Ратгерскі і Гарвардскі ўніверсітэты захоўваюць або апрацоўваюць значныя друкаваныя, рукапісныя і лічбавыя калекцыі, звязаныя з Беларуссю і беларускай дыяспарай.

Выдавецкая і бібліяграфічная дзейнасць Выдавецкая праца стала адной з характэрных рыс беларусазнаўства ў ЗША. На працягу другой паловы XX — пачатку XXI стагоддзя ў ЗША выходзілі навуковыя, гістарычныя, літаратуразнаўчыя і бібліяграфічныя працы на беларускай і англійскай мовах, прысвечаныя Беларусі і беларусам.

Асаблівую ролю ў сістэматызацыі эміграцыйнага кнігадрукавання адыгралі Вітаўт і Зора Кіпелі. Падрыхтаваныя імі бібліяграфічныя працы ахопліваюць беларускія кнігі, перыядычныя выданні і матэрыялы, створаныя ў краінах Захаду, і сталі даведачнай базай для даследавання інтэлектуальнай і культурнай гісторыі беларускай дыяспары.

Крыніцы

Літаратура Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. Хронікі БІНіМу: Гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах. — Мінск: Кнігазбор, 2017. — 352 с. — ISBN 978-985-7180-34-9. Кіпель В. Беларусы ў ЗША. — Мінск: Беларусь, 1993. — 352 с.