Абрыкос

Абрыкос звычайны, Абрыкос, Морэля у крыніцы пад назвай (Prunus armeniaca) — пладовае дрэва з роду сліва сямейства Ружавыя.

Гісторыя

Паходжанне і распаўсюджанне У сучаснай навуковай літаратуры вылучаюць ад трох да шасці магчымых абрыкоса. Сярод іх найбольш верагодным першасным цэнтрам лічыцца раён Цянь-Шаня ў КітаіApricot — Энцыклапедыя Брытаніка.  Food in the ancient world from A to Z. p.20Kevin M. Folta .  Genetics and Genomics of Rosaceae, Springer, 2009, p.316—317Faust et al.  Origin and Dissemination of Apricot, in Horticultural Reviews (1998), p.242 и далееMark Rieger.  Introduction to Fruit Crops, p. 65. У той жа час адзначаецца, што адназначных доказаў на карысць кітайскай версіі па-ранейшаму не хапаеDaniel Zohary, Maria Hopf, Ehud Weiss.  Domestication of Plants in the Old World, стр. 144. У мінулым радзімай абрыкоса нярэдка лічылі Арменію, што звязана з гісторыяй пранікнення абрыкоса з Азіі ў Еўропу. Біёлаг Дэ Паэрдэрле () пісаў у XVIII стагоддзі: «назва гэтага дрэва паходзіць з Арменіі, азіяцкай правінцыі, дзе яно з’явілася і адкуль было прывезена ў Еўропу…» Downloadable Google Books: Cet arbre tire son nom de l’Arménie, province d’Asie, d’où il est originaire et d’où il fut porté en Europe… У XIX стагоддзі лічылася, што абрыкос быў завезены з Арменіі ў Грэцыю Аляксандрам Македонскім, а з Грэцыі трапіў у Італію. Аднак гэтая версія не пацвярджаецца рымскімі і грэчаскімі пісьмовымі крыніцамі таго часу: абрыкос у іх не згадваецца. У той жа час, абрыкос згадваецца ў крыніцах I стагоддзя, што можа сведчыць аб траплянні абрыкоса ў Італію ў I стагоддзі да н.э., пасля . Пліній, і называюць абрыкос «армянскім яблыкам» (, ), што дазваляе выказаць здагадку, што абрыкос быў завезены ў Рым з Арменіі або армянскімі купцаміJules Janick , James N. Moore.  Fruit Breeding: Tree and tropical fruits. — John Wiley and Sons, 1996. p.81: Apricots apparently moved from central Asia through Iran into the Transcaucasian area and westward. Such movement must have occurred as as a part of the military, economic, and cultural exchange that followed Alexandes of Macedon’s penetrations into Turkestanas far as the Fergana valley during the fourth century B.C. The further movement of apricots westward into Europe seems to have occurred in two steps. Apricots came to be known in Greece and Italy as an aftermath of Roman-Persian wars during the first century B.C. The specific or generic name, Armeniaca, certainly suggests that the apricot was first distributed in Italy and Greece by Armenian traders. It was many years later that apricot was cultivated in other southern European countries.. У той жа час, абрыкос культываваўся паўсюль у Азіі, і цяжка пазначыць дакладна, адкуль менавіта абрыкос трапіў у Еўропу.

У Расію абрыкос трапіў з Захаду ў XVII стагоддзі, а на Украіну, Каўказ і ў Крым ён патрапіў наўпрост з Блізкага і Сярэдняга Усходу. Украінская назва абрыкоса — «жерделей» — паказвае на прамое пранікненне з Персіі.

Назва Назва «абрыкос» верагодна запазычаная з рускай мовы, а ў рускай мове з’явілася з галандскай (нідэрландскай) у XVIII стагоддзі; праз французскае ці іспанскае (, , albaricoque) паходзіць ад арабскага al-birquq. У арабскую мову гэта слова праз прыйшло з латыніApricot — Online Etymology Dictionary, а ‘хуткаспелы’ (форма жаночага роду praecoqua) складаецца з прыстаўкі prae- ‘наперад, перш’ і дзеяслоўнай асновы coquere ‘рабіць гатовым’. — С. 12.. У дачыненні да абрыкоса слова praecoqua выкарыстаў Пліній у сваёй «», пазначаючы адрозненне абрыкоса («ранняга плада») ад персіка («позняга плада»).

Лацінская відавая назва была ўпершыню ўведзена ў 1700 годзе французскім батанікам у форме . Ліней у 1737 годзе назваў абрыкос , але ўлічыў назву, дадзеную дэ Турнефорам, паказаўшы ў якасці сінонімаў і .

Распаўсюджанне і экалогія Абрыкосавае дрэва здаўна вырошчваецца ў многіх краінах цёплага ўмеранага клімату.

Для паўночных краін, такіх як Беларусь, гэта расліна з’яўляецца дэкаратыўнай. Але ёсць асобныя гатункі і гібрыды, якія можна вырошчваць у адкрытым грунце.

Батанічнае апісанне

Лістападнае дрэва сярэдняй вышыні (5-8 м, часам да 10 метраў) і акружнасці кроны. Ствол можа дасягаць 25-30 см у дыяметры. Кара на старых ствалах шэра-бурая, падоўжна рэпаецца.

Маладыя парасткі бліскучыя, голыя, чырванавата-карычневыя, са шматлікімі дробнымі чачавічкамі.

Лісце чаргуючае, чарашковае, акруглае, яйкападобнае або эліптычнае, на верхавіне адцягненае, дробназубчастае або падвоена-зубчастае; 6-9 см даўжынёй. Хвосцікі тонкія, жалабковыя з залозкамі пры аснаванні пласцінкі.

Кветкі адзінкавыя сядзячыя або на вельмі кароткіх кветаножках, 25-30 мм у дыяметры, пяцімерныя. Гіпантый цыліндрычны, зелянява-чырвоны з пяццю авальнымі, цёмна-чырвонымі чашалісцікамі, якія пры цвіценні адгінаюцца ўніз. Пялёсткі белыя з ружовымі прожылкамі або ружовыя, круглявыя, эліптычныя ці зваротна-яйкападобныя. Тычынак 25-45. Гінецэй адзін, сядзіць на дне гіпантыя. Кветкі распускаюцца да з’яўлення лісця. Цвіце ў сакавіку-красавіку.

Плод — сакавітая аднакасцянка жаўтлява-чырвонага («абрыкосавага») колеру, у абрысе круглявая, эліптычная ці зваротна-яйкападобная, з падоўжнай баразёнкай. Костачка таўстасценная, гладкая ці шурпатая. Скурка аксаміціста-апушаная, ад жоўтага да аранжавага колеру, звычайна з чырванаватым аднабаковым «загарам»; мякаць плоду ў культурных сартоў салодкая, сакавітая, у дзікарослых — грубавалакністая з гаркаватым прысмакам. Насенне плоскае, зваротна-яйкападобнае, са шчыльнай светла-карычневай лупінай, горкае або салодкае. Вага плоду ў дзікарослых формаў 3-18 г, у культурных 5-80 г. Вага 1000 «семачак» (костачак) 1800—2100 г. Плоданосіць у чэрвені — жніўні.

Дрэва абрыкоса расце доўга, у цёплым клімаце да 100 гадоў. Кветкавыя пупышкі падмярзаюць пры тэмпературы −16 … −21 °C. Большасць сартоў абрыкоса марозаўстойлівыя, вытрымліваюць маразы да −25 °C, а больш устойлівыя да −30 °C. Дрэвы ўстойлівыя да засухі (за кошт глыбокага пранікнення каранёў), іх можна вырошчваць у гарачых рэгіёнах з мінімальнай колькасцю ападкаў.

Склад пладоў

Мякаць свежых абрыкосаў утрымлівае ад 4,7 да 27 % цукраў (у спелых пладах пераважае цукроза), невялікую колькасць дэкстрыну, інуліну і крухмалу. Змест клятчаткі — 0,8 %, арганічных кіслот — 3,0-3,8 %.

У пладах таксама ёсць лімонная, яблычная, вінная і ў невялікай колькасці саліцылавая кіслоты, кверцэтын, ізакверцэтын, лікапін і дубільныя рэчывы (да 1 %). Вітаміна С у свежых абрыкосах няшмат (7-14,2 мг%), ёсць вітаміны Р, В1 і РР, але больш за ўсё караціну (правітаміна А) — да 16 мг%. Такой колькасці каратыну няма ні ў якой іншай садавіне ва Усходняй Еўропе.

У свежых пладах змяшчаецца каля 305 мг соляў калію (у сушаных — у 5-6 разоў больш). Таму абрыкосы рэкамендуюць людзям з захворваннямі сардэчна-сасудзістай сістэмы і нырак. Маюцца таксама мінеральныя рэчывы — калій, магній, фосфар. Мікраэлементы прадстаўлены солямі жалеза (2,1 мг %) і злучэннямі ёду, якога асабліва шмат у армянскіх гатунках абрыкосаў.

Аднак для лячэння і прафілактыкі авітамінозу і гіпавітамінозу вітаміна А пры захворваннях печані і паніжэнні функцыі шчытападобнай залозы ўжываць абрыкосы не варта, бо правітамін А, які ёсць у абрыкосах, пры гэтых захворваннях не засвойваецца, і таму мэтазгодней прымаць чысты вітамін А.

З іншых рэчываў у абрыкосах прысутнічае пектын, які валодае здольнасцю выводзіць з арганізма таксічныя прадукты абмену і халестэрын. Ёсць у абрыкосах дубільныя рэчывы, якія надаюць пладам некаторую даўкасць і вяжучы смак і мацавальныя ўласцівасці. Сок абрыкосаў валодае антыбіятычнай актыўнасцю, у прыватнасці, прыгнятальна дзейнічае на гніласныя бактэрыі.

У костачках абрыкоса ўтрымліваецца ад 35 да 60 % невысыхаючага тлустага алею, па хімічным складзе блізкага да персікавага (у склад алею ўваходзяць алеінавая і ліналенавую кіслоты). Абрыкосавы алей мае нізкую кіслотнасць і невялікую глейкасць, яго выкарыстоўваюць у медыцыне і касметыцы. У насенні абрыкоса ўтрымліваюцца таксама гліказід амігдалін (да 8,43 %), ферменты эмульсін, лактоза і сінільная кіслата.

Макуха змяшчае значную колькасць бялковых і некаторых іншых арганічных рэчываў, ужываецца ў кандытарскай вытворчасці.

У культуры

Сарты

Вядома больш за 20 сартоў, якія размножваюцца насеннем і прышчэпкай.

Сярэднеазіяцкія сарты абрыкоса, якія маюць малы памер плоду, называюць урук. Уручныя сарты абрыкоса цеплалюбныя, ва ўмовах Усходняй Еўропы звычайна вымярзаюць. У Японіі вырошчваюць спецыяльныя сарты абрыкоса. Плады зялёныя, нясмачныя, кісла-горкія. Яны ўжываюцца падобна агуркам у Беларусі, кіслымі ў салёным расоле.

На Паўночным Каўказе і ў Малдове дзікі абрыкос называюць жердела́ (жердёлы) ці за́рзары. Такія абрыкосы свабода гібрыдызуецца з сартавымі абрыкосамі, валодае падвышанай холадаўстойлівасцю, костачка мае даўгаватую форму (як у слівы) і ў спелых пладоў свабодна аддзяляецца ад мякаці, плод менш салодкі. Костачкі зарзараў горкія на смак, іх не рэкамендуецца ўжываць у ежу.

Рэдка сустракаецца ў культуры чорны абрыкос ().

Ва Усходняй Сібіры расце даўрскі абрыкос () з ядомымі пладамі.

У Францыі лічыцца продкам і .

У Беларусі На Беларусі абрыкос звычайны культывуецца аматарамі. Вядомы з сярэдзіны ХІХ ст., завезены ў паўднёвыя рэгіёны (на Брэстчыну і Гомельшчыну) з Украіны. Адчувальны да вясновых замаразкаў, ва ўмовах Беларусі пладаносіць 6-7 разоў на 10 гадоў, жыве 20-25, максімум да 40 гадоў. Пачынае пладаносіць на 4-5-ы год. Плады выспяваюць у ліпені-жніўні. Выведзены перспектыўныя гібрыды прыдатныя для культывацыі на поўдні і паўднёвым захадзе Беларусі.

У Арменіі Абрыкос вырошчваецца ў Арменіі са старажытных часоў і займае асаблівае месца ў нацыянальнай культуры, шануецца як адзін з нацыянальных сімвалаў.

Некаторыя навукоўцы лічаць абрыкос у Арменіі абарыгеннай раслінай. Згодна з аглядам Фаўста, Г. С. Есаян у 1977 годзеЕсаян Г. С.  Культура абрикоса в Армении. — Ереван: Айастан, 1977. абгрунтаваў гэта меркаванне доўгай гісторыяй вырошчвання абрыкоса ў Арменіі, асабліва ў раёне Ерэвана. Насенне абрыкоса, датаваныя прыкладна 3000 г. да н.э., былі выяўлены ў і , аднак на думку , плод, які даў гэта насенне, быў, хутчэй, прывезены ў Арменію, чым вырашчаны там. Фаўст прыводзіць звесткі, што у 1886 годзе, вырабляючы агляд звестак пра дзікія абрыкосы ў Арменіі, устанавіў, што шэраг кваліфікаваных падарожнікаў не знайшлі там дзікі абрыкос. Знойдзеныя абрыкосы былі выгадаванымі або здзічэлымі. На аснове гэтай інфармацыі Дэкандоль зрабіў выснову, што Арменія не з’яўляецца радзімай абрыкоса. Аднак шэраг пазнейшых крыніц паведамляе пра вырастанне дзікага абрыкоса на тэрыторыі АрменііСтепанян Н. П., Степанян Р. А..  Новое местонахождение дикорастущего абрикоса (Armeniaca vulgaris Lam.) в Армении . — Takhtajania / Армянское ботаническое общество, Институт ботаники НАН РА, 2011, 1. — С. 190—191.. Э. С. Марыкян (Армянскі НДІ вінаградарства, вінаробства і пладаводства) выступаў з дакладам на V, VI и VII International Symposium on Apricot Culture and Decline (1981, 1983), дзе адзначаў, што абрыкос на тэрыторыі Арменіі вырошчваецца з 4-га тысячагоддзя да н.э. (калі не існавала гандлёвых сувязяў з Кітаем), што пацвярджаецца раскопкамі 1964 і 1967 ггAgulian S. L., Sanagian M. B., Morikian E. S., Avetisian M.A.  Apricot Selection in Armenia // ISHS Acta Horticulturae 85: V and VI International Symposium on Apricot Culture and Decline.Morikian E. S..  Apricots of Armenia: Origin and Classification of Varietes // ISHS Acta Horticulturae 121: VII Symposium on Apricot Culture and Decline.. У той жа час адзначаецца, што аб раннім этапе прыручэння абрыкоса ў Арменіі вядома вельмі мала.

Ва Украіне Ва Украіне ў дзікім стане не расце, яго разводзяць у садах, прыдарожных насаджэннях, лесапалосах стэпавых, радзей лесастэпавых раёнаў. Плоданосіць на 3-4-ы год. Ураджайнасць 100—300 ц/га. Каштоўнай для абрыкоса прышчэпай ва Украіне з’яўляюцца жэрдзелі.