Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611 — ваенны канфлікт Рэчы Паспалітай са Швецыяй з-за зямель былой Лівонскай канфедэрацыі, які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж Карлам Сёдэрманландскім і Жыгімонтам Вазам.

Прычыны Пасля смерці ў лістападзе 1592 года караля Швецыі Юхана III, яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка Жыгімонта Вазы, караля Рэчы Паспалітай. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю.

Сілы бакоў Вялікі гетман каронны Ян Замойскі прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у ЛівонііSamuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584—1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — , 152 s.: err. — S. 108—110.. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў Касінскага і Налівайкі. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках Дэрпт, Рэвель і Пярну, аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалаванняHerbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.. Восенню — зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ.

Вайна

Шведскае наступленне У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі Нарву, а да сакавіка 1600 года занялі Эстляндыю, прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У Рэвелі і Нарве 19 жніўня 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі Юрген Фарэнсбах, які меў 2400 наёмных салдат (з 800 гусараў і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад Рыгі, інфлянцкага паспалітага рушэння і літоўскія татар, сілы Рэчы Паспалітай дасягнулі 4500 салдат.

Пасля заканчэння збору 13 верасня шведскія войскі рушылі на Інфлянты, яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на Парнаву і другая — з Нарвы на Дэрпт. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы 29 верасня пад Каркусам, аднак Парнава была страчана (17 кастрычніка), Вільяндзі — (3 лістапада). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі Вольмар.

У лютым 1601 года шведы дайшлі да Дзвіны і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а 28 сакавіка аблажылі Какенгаўз. Гарадскі пасад здаўся 1 красавіка, і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да Эрлаа. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю.

Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г.

Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г.

Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага Крыштофа Радзівіла Пяруна 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем прызначанага каралём «правадыра каталіцкай шляхты ў войску» і адміністратара Інфлянтаў Яна Караля Хадкевіча. 23 чэрвеня пад Кокенгаўзенам войска ВКЛ нанёсла паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Судэрманскім для дэблакады Кокенгаўзена. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым К. Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн, аднак з-за персанальнага канфлікта правадыроў за кампітэнцыі і міжродавага спрэчкі Радзівілаў з Хадкевічамі войска ВКЛ падзялілася і дзейнічала асобна і нездолела напоўніцу выкарыстаць перамогу да падыхода масы кароннага войка.

У другой палове жніўня Карл Сунэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. К.Радзівіл рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сундэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць Дынамюндэ, якая прыкрывала Рыгу з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі Я. Замойскага, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму — стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца Морыца Аранскага.

Кампанія восені 1601—1602 г. Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні Яна Замойскі ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Кіраўнік інфлянцкага земскага рушання Ю. Фарэнсбах параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных аблогаў замкаў, занятых шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Сундэрманскі пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных інфлянцкіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на манеўраную вайну супраць польскіх войскаў.

У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт Ваза вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты Фелін. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла на Белы Камень (Пайдэ) які прыкрываў сталіцу Эстляндыі — Рэвель. Польскі палявы гетман Станіслаў Жолкеўскі быў адпраўлены, каб скаваць асноўныя шведскія войскі, якія канцэнтраваліся ў Рэвелі. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон Белага Каменя, які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй.

Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Белага Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў вернутых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаны жолду жаўнерам, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага рэштамі войскаў у Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ — Ян Караль Хадкевіч.

Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 ваяроў без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жолдах, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам і палкоўнікам ў Лівоніі, праз кафлікт з К. Радзівілам аплачваў войскі з уласнай кішэні і збіраў сваіх кліентаў. Пасля задавальнення патрабаванняў па жолдах у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла на Дэрпт і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць Карла Сундэрманскага, які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта Вазы. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Вайсенберг (Ракверэ), нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпта, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі ротамі (300 коні) адправіўся на Рэвель і Вайсенберг. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцненыя 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Вайсенбергам. Калі ён вярнуўся ў Дэрпт, гарнізон, пазбаўлены надзеі на падмогу, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (здалося 1052 шведскіх жаўнераў). Літвіны захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да арміі ВКЛ. Хадкевіч меў намер наступаць на Нарву, каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца. Да таго ж лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы сваім войскам.

Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з Даніяй і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Я. К. Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пернава, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старога Пернава, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпыненыя, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку.

У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду.