Беларусы Аўстраліі — супольнасць беларусаў у Аўстраліі, якая ўключае як мігрантаў з беларускіх зямель і Рэспублікі Беларусь, так і грамадзян Аўстраліі беларускага паходжання.
Арганізаванае беларускае жыццё ў краіне сфарміравалася пераважна пасля Другой сусветнай вайны, калі ў Аўстралію ў межах праграм перасялення перамешчаных асоб прыбылі беларусы з лагераў у Германіі, Аўстрыі і іншых краінах Еўропы. Асноўныя беларускія асяродкі ўзніклі ў Сіднеі, Мельбурне, Адэлаідзе і Перце.
У другой палове XX стагоддзя ў Аўстраліі дзейнічалі беларускія грамадскія, царкоўныя, ветэранскія, жаночыя, моладзевыя і культурныя арганізацыі, выдаваліся беларускія газеты і часопісы, працавалі школы, хоры і радыёперадачы. У 1977 годзе была створана Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі, якая каардынавала дзейнасць розных беларускіх асяродкаў краіны.
Гісторыя
Раннія перасяленцы Асобныя выхадцы з беларускіх зямель з’яўляліся ў Аўстраліі яшчэ ў XIX — пачатку XX стагоддзя, аднак да ўзнікнення беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці яны ў афіцыйных крыніцах звычайна не фіксаваліся як беларусы. Праваслаўных выхадцаў з беларускіх губерняў Расійскай імперыі маглі запісваць як рускіх, каталікоў — як палякаў, а яўрэяў — паводле веравызнання або краіны грамадзянства.
Адным з дакументальна засведчаных прыкладаў з’яўляецца пераезд у Мельбурн у студзені 1915 года сем’яў Байц і Грасоўскіх з Мінска. Яны прыбылі ў Аўстралію праз Афрыку і ў тым жа годзе заснавалі сумеснае прадпрыемства па вытворчасці скураных вырабаў; пазней з яго развілася абутковая кампанія Grosby.
Да Аўстраліі да Першай сусветнай вайны траплялі таксама выхадцы з Мінскай, Віленскай, Гродзенскай і іншых губерняў, аднак вызначыць іх этнічную самаідэнтыфікацыю па іміграцыйных дакументах часта немагчыма.
Міжваенная міграцыя У 1920—1930-я гады ў Аўстралію прыязджалі асобныя выхадцы з Заходняй Беларусі, якая ў той час уваходзіла ў склад Польшчы, а таксама з БССР. Частка з іх рэгістравалася як грамадзяне Польшчы або СССР, таму колькасць беларусаў у гэтай хвалі дакладна невядомая.
Асобную групу складалі яўрэйскія выхадцы з беларускіх гарадоў і мястэчак, якія эмігравалі ў Аўстралію з тэрыторый Расійскай імперыі і пазней Польшчы.
Пасляваенная хваля
Перамешчаныя асобы
Найбольш значная хваля беларускай іміграцыі пачалася пасля Другой сусветнай вайны. Беларусы прыбывалі ў Аўстралію пераважна з лагераў Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў у заходніх акупацыйных зонах Германіі і Аўстрыі. Сярод іх былі былыя прымусовыя рабочыя, ваеннапалонныя, бежанцы, людзі, якія пакінулі Беларусь у 1943—1944 гадах, і іншыя перамешчаныя асобы.
У гістарычнай літаратуры і публікацыях беларускай дыяспары колькасць беларусаў, якія перасяліліся ў Аўстралію ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, ацэньваецца прыкладна ў 3000 чалавек. Дакладны падлік ускладняецца тым, што частка беларусаў у лагерах і іміграцыйных дакументах рэгістравалася як палякі, рускія, савецкія грамадзяне або прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей.
У цэлым Аўстралія была адной з галоўных краін перасялення пасляваенных DP: у 1947—1951 гадах Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў перасяліла сюды 182 159 бежанцаў і перамешчаных асоб.
Першых мігрантаў размяшчалі ў дзяржаўных прыёмных цэнтрах. Беларусы праходзілі, у прыватнасці, праз Міграцыйны прыёмны і навучальны цэнтр Банегіла ў штаце Вікторыя, Батэрст у Новым Паўднёвым Уэльсе, Вудсайд у Паўднёвай Аўстраліі і лагер Грэта каля Мэйтленда.
У 1947—1948 гадах Аўстралія першапачаткова прымала пераважна адзінокіх працаздольных мігрантаў, а з 1949 года — таксама сем’і. У абмен на аплату пераезду DP абавязваліся адпрацаваць два гады на працах, вызначаных урадам. Мужчыны працавалі ў прамысловасці, на чыгунках, у сельскай і лясной гаспадарцы, жанчыны — у шпіталях і хатняй службе.
У Паўднёвай Аўстраліі беларусы працавалі, сярод іншага, на перабудове чыгуначных шляхоў каля Тайлем-Бенда, у кампаніі BHP, у рэгіёне Рыверленд, а таксама на заводах Chrysler і General Motors Holden у Адэлаідзе. Частка мігрантаў з вышэйшай адукацыяй была вымушана паўторна вучыцца ў Аўстраліі, паколькі іх еўрапейскія дыпломы не прызнаваліся.
Алесь Салавей Адным з прадстаўнікоў пасляваеннай беларускай хвалі быў паэт Алесь Салавей. У 1949 годзе ён разам з сям’ёй пераехаў у Аўстралію з лагера перамешчаных асоб у Зальцбургу. Спачатку жыў у Адэлаідзе і ўдзельнічаў у арганізацыйным сходзе мясцовых беларусаў у лютым 1950 года, пазней пераехаў у Мельбурн.
У Мельбурне Салавей быў сябрам Згуртавання беларусаў у Вікторыі, займаўся культурнай дзейнасцю і ў 1976—1977 гадах супрацоўнічаў з беларускай секцыяй радыё 3ZZ. У Аўстраліі ён працягваў літаратурную працу; пасмяротны збор твораў Нятускная краса быў выдадзены ў 1982 годзе ў Нью-Ёрку і Мельбурне.
Асноўныя асяродкі
Сідней і Новы Паўднёвы Уэльс
Адным з першых цэнтраў арганізаванага беларускага жыцця стаў Сідней. Каля 1950 года тут было створана Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі. Унутраныя рознагалоссі прывялі да ўзнікнення ў пачатку 1950-х гадоў асобнага Беларускага аб’яднання ў Новым Паўднёвым Уэльсе, якое дзейнічала да канца 1960-х гадоў.
У 1955 годзе ў Сіднеі было створана Беларускае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе. Яно займалася грамадскай і культурнай дзейнасцю і падтрымала стварэнне беларускай радыёперадачы ў Сіднеі.
У горадзе дзейнічалі таксама жаночыя і царкоўныя ініцыятывы, ладзіліся нацыянальныя святкаванні, канцэрты і сустрэчы беларусаў.
Мельбурн і Вікторыя
У Мельбурне ў 1950-я гады сфарміравалася адна з найбольш актыўных беларускіх супольнасцей. Тут дзейнічалі Згуртаванне беларусаў у Вікторыі, беларускія скаўцкія групы, жаночы камітэт, школа і культурныя ініцыятывы.
У 1953 годзе ў Мельбурне была арганізавана беларуская скаўцкая група «Усяслаў Чарадзей». Беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў. У 1972 годзе супольнасць набыла Беларускі дом, які выкарыстоўваўся як грамадскі і культурны цэнтр да яго продажу ў 1997 годзе.
Мельбурн быў таксама адным з цэнтраў беларускага друку. У 1950-я гады тут выдаваліся часопіс Лучнік, газета На варце, сатырычнае выданне Ёрш і іншыя матэрыялы.
Адэлаіда і Паўднёвая Аўстралія
У Паўднёвай Аўстраліі пасля вайны пасялілася каля 100 беларускіх сем’яў. Першыя арганізаваныя сустрэчы адбываліся яшчэ ў канцы 1940-х гадоў у міграцыйным цэнтры Вудсайд.
Беларускі праваслаўны святар Міхаіл Шчурко праводзіў там набажэнствы для перамешчаных асоб. У студзені 1950 года ён разам з іншымі беларусамі пачаў арганізоўваць беларускі праваслаўны прыход у Адэлаідзе. Да канца таго ж года дзейнічаў прыход Святых Пятра і Паўла.
25 сакавіка 1951 года ў Адэлаідзе ўпершыню адзначылі гадавіну абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі. У 1952 годзе прыход налічваў каля 50 чалавек, а ў 1953 годзе пры ім была створана нядзельная школа, дзе дзяцей вучылі беларускай мове, гісторыі, геаграфіі, культуры і праваслаўнай рэлігіі.
У 1958 годзе беларусы набылі зямлю для ўласнай царквы. Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква Святых Пятра і Паўла была асвечана 29 снежня 1963 года. У 1999 годзе прыход пераехаў у новы комплекс на Торэнс-роўд у Кілкені.
У 1976 годзе побач з царквой быў пабудаваны беларускі грамадскі дом. У 1977 годзе Янка Ролсан заснаваў Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі і стаў яго першым старшынёй. У 1981 годзе арганізацыя была афіцыйна зарэгістравана.
Беларуская царкоўная арганізацыя ў Паўднёвай Аўстраліі працягвала дзейнічаць і ў XXI стагоддзі. У 2023—2024 гадах урад штата Паўднёвая Аўстралія выдзеліў Belarusian Autocephalic Orthodox Church (South Australia) Incorporated грант на добраўпарадкаванне беларускага грамадскага дома.
Перт і Заходняя Аўстралія
У Перце ў 1951 годзе ўзнікла Беларускае аб’яднанне ветэранаў, якое дзейнічала да 1958 года. На яго аснове ў 1958 годзе было створана Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі. Яго першым кіраўніком быў Міхал Мароз, пазней — Міхал Раецкі.
Пасляваенная беларуская супольнасць Заходняй Аўстраліі была меншая за мельбурнскую, сіднейскую і адэлаідскую, але ўдзельнічала ў агульнааўстралійскіх сустрэчах і дзейнасці Федэральнай рады.
Брысбен і Квінсленд
У Брысбене і іншых мясцовасцях Квінсленда таксама жылі беларусы розных хваляў міграцыі. Тут не сфарміравалася такое буйное і працяглае арганізацыйнае асяроддзе, як у Сіднеі, Мельбурне або Адэлаідзе, аднак мясцовыя беларусы падтрымлівалі сувязі з агульнааўстралійскімі беларускімі арганізацыямі і ўдзельнічалі ў грамадскім і культурным жыцці дыяспары.
Федэральная рада і сустрэчы беларусаў
У сярэдзіне 1970-х гадоў беларускія арганізацыі розных штатаў пачалі рэгулярныя агульнааўстралійскія сустрэчы. Першая вядомая Сустрэча беларусаў Аўстраліі адбылася ў Мельбурне ў 1975 годзе; адным з гасцей быў літаратуразнавец Антон Адамовіч.
Другая Сустрэча адбылася 29 снежня 1977 — 2 студзеня 1978 года ў Сіднеі. У яе праграму ўваходзілі ўрачыстае адкрыццё і канцэрт, супольны адпачынак, нарада беларускіх арганізацый, навагодні баль, набажэнства і развітальны канцэрт. На гэтай сустрэчы была створана Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі.
Трэцюю Сустрэчу прымала Адэлаіда 5—9 студзеня 1979 года. Праграма ўключала навуковыя і арганізацыйныя нарады, калядную куццю, канцэрты спеўных і танцавальных груп. З ЗША ўдзельнічалі Ванда Махнач і Раіса Станкевіч; упершыню быў прадстаўлены дэлегат ад Заходняй Аўстраліі Аляксандр Мароз-старэйшы. На сустрэчы быў зацверджаны статут Федэральнай рады.
Пятая сустрэча адбылася ў Сіднеі ў 1982 годзе і сабрала прадстаўнікоў 13 арганізацый. Шостая Сустрэча прайшла ў Адэлаідзе 5—9 студзеня 1985 года пад тэмай «Беларуская гістарычная спадчына». Старшынёй выканаўчага камітэта Федэральнай рады быў абраны Аўген Груша.
Наступныя сустрэчы адбываліся ў Мельбурне, Сіднеі і Адэлаідзе. Дзявятая прайшла ў Адэлаідзе ў 1991 годзе, дванаццатая — там жа ў 1997 годзе, трынаццатая — у Мельбурне ў 2001 годзе.
Федэральная рада каардынавала кантакты паміж беларускімі арганізацыямі розных штатаў, арганізоўвала сустрэчы і агульнааўстралійскія культурныя праекты. Пасля Чарнобыльскай катастрофы яна ўдзельнічала ў стварэнні Беларускага чарнобыльскага фонду ў Аўстраліі.
Арганізацыя актыўна дзейнічала прынамсі да канца 2000-х гадоў. У 2004 годзе яна працягвала выступаць ад імя беларускіх арганізацый Аўстраліі ў міжнароднай перапісцы.
Рэлігійнае жыццё Найбольш арганізаванай канфесійнай структурай пасляваеннай беларускай дыяспары стала Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква. Беларускія прыходы і царкоўныя структуры дзейнічалі ў розных штатах, найбольш працягла — у Паўднёвай Аўстраліі.
Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква ў Аўстраліі і замежжы была прызнана аўстралійскім заканадаўствам як рэлігійная дэнамінацыя, святары якой маглі афіцыйна рэгістраваць шлюбы.
Акрамя праваслаўных, сярод беларускіх імігрантаў былі каталікі, пратэстанты і юдэі. Канфесійная структура пазнейшай міграцыі значна адрознівалася ад пасляваеннай.
Беларуская адукацыя і культура У беларускіх асяродках Мельбурна, Сіднея і Адэлаіды дзейнічалі нядзельныя і грамадскія школы, дзе выкладаліся беларуская мова, гісторыя, геаграфія і культура.
У Паўднёвай Аўстраліі нядзельная школа пры праваслаўным прыходзе была заснавана ў 1953 годзе. У Мельбурне беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў.
Культурнае жыццё ўключала хоры, танцавальныя і тэатральныя групы, літаратурныя вечары, святкаванне 25 сакавіка, угодкаў Слуцкага збройнага чыну, Купалля, Калядаў і іншых нацыянальных і рэлігійных дат.
У Адэлаідзе з 1950-х гадоў дзейнічаў беларускі хор пры царкве Святых Пятра і Паўла. Беларуская супольнасць удзельнічала таксама ў міжнацыянальных выставах і культурных фестывалях Паўднёвай Аўстраліі.
Друк і радыё Беларусы Аўстраліі стварылі шэраг перыядычных і неперыядычных выданняў.
Сярод іх: Лучнік — выданне Беларускага аб’яднання ветэранаў у Аўстраліі, якое ў 1952—1958 гадах рэдагаваў Данат Яцкевіч; На варце — выданне Беларускага вызвольнага фронту ў Мельбурне, 1955—1956;