Аспірантура — форма падрыхтоўкі навуковых работнікаў вышэйшай кваліфікацыі, якая існуе ў Беларусі, Расіі, Украіне і некаторых іншых краінах, пераважна на постсавецкай прасторы. Зместам падрыхтоўкі з'яўляюцца правядзенне самастойнага навуковага даследавання, паглыбленае вывучэнне адпаведнай галіны навукі і падрыхтоўка дысертацыі. Паводле міжнароднай класіфікацыі адукацыі ЮНЕСКА падрыхтоўка такога ўзроўню ў цэлым адпавядае доктарскаму або эквівалентнаму ўзроўню ISCED 8, аднак назвы кваліфікацый, парадак навучання і прысуджэння навуковых ступеней адрозніваюцца ў розных нацыянальных сістэмахISCED 8: Doctoral or equivalent level // UNESCO Institute for Statistics..
У Беларусі аспірантура разам з ад'юнктурай з'яўляецца адукацыйнай праграмай навукова-арыентаванай адукацыі, накіраванай на падрыхтоўку спецыялістаў, здольных да самастойнай навукова-даследчай дзейнасці, і падрыхтоўку дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата навук. Асобе, якая паспяхова завяршыла адукацыйную праграму аспірантуры (ад'юнктуры) і прайшла выніковую атэстацыю, прысвойваецца кваліфікацыя «Даследчык»Кодекс Республики Беларусь об образовании от 13 января 2011 г. № 243-З, разд. XII «Научно-ориентированное образование» // Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь.. Атрыманне гэтай кваліфікацыі само па сабе не азначае прысуджэння вучонай ступені кандыдата навук: ступень прысуджаецца ў асобным парадку па выніках абароны дысертацыі і дзяржаўнай атэстацыіУказ Президента Республики Беларусь от 1 декабря 2011 г. № 561 «О подготовке и аттестации научных работников высшей квалификации» // Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь..
Паняцце Аспірантура з'яўляецца не навуковай ступенню, а формай або арганізацыйнай сістэмай падрыхтоўкі даследчыкаў. Асоба, якая праходзіць такую падрыхтоўку, называецца аспірантам. У беларускім заканадаўстве асобна ўжываецца паняцце ад'юнкт — навучэнец аспірантуры (ад'юнктуры), які рыхтуецца па спецыяльнасці для ваенных фарміраванняў і ваенізаваных арганізацый.
У розных адукацыйных сістэмах функцыянальна блізкая падрыхтоўка можа называцца дактарантурай, доктарскай праграмай, доктарскай школай або мець іншую нацыянальную назву. У міжнародным кантэксце яна найчасцей звязана з падрыхтоўкай да атрымання даследчай доктарскай ступені, у тым ліку доктара філасофіі (PhD). Таму тэрмін аспірантура не варта механічна ўжываць як сінонім усіх форм доктарскай адукацыі ў іншых краінах.
Для праграм узроўню ISCED 8 характэрны арыентацыя на паглыбленае навучанне і арыгінальнае даследаванне. Іх завяршэнне звычайна патрабуе прадстаўлення дысертацыі або эквівалентнай навуковай працы, якая ўяўляе істотны ўклад у адпаведную галіну ведаў; паступленне звычайна адбываецца пасля атрымання магістра або іншай кваліфікацыі ўзроўню ISCED 7.
Гісторыя
СССР Як асобная інстытуцыянальная форма падрыхтоўкі навуковых кадраў аспірантура сфарміравалася ў СССР у 1920-я гады. У 1925 годзе аспірантура была арганізавана пры Народным камісарыяце асветы РСФСР; у 1930-я гады яна пашырылася на вышэйшыя навучальныя ўстановы і ўстановы Акадэміі навук СССР, а пасля Другой сусветнай вайны — на шырокае кола навукова-даследчых устаноўАспирантура // Большая российская энциклопедия. Т. 2. — Москва, 2005. — С. 369..
Першапачаткова аспірантура была перадусім сістэмай падрыхтоўкі навуковых і выкладчыцкіх кадраў. Пасля ўвядзення ў СССР вучоных ступеней кандыдата навук і доктара навук у 1934 годзе падрыхтоўка кандыдацкай дысертацыі паступова стала яе асноўным кваліфікацыйным вынікам.
Беларусь Арганізаваная падрыхтоўка маладых навуковых работнікаў у БССР пачалася ў сярэдзіне 1920-х гадоў. 21 кастрычніка 1925 года навуковы савет Інстытута беларускай культуры (Інбелкульта) разглядаў пытанне аб падрыхтоўцы маладых навуковых работнікаў; у тым жа годзе ў Інбелкульце налічвалася пяць першых аспірантаў. Падрыхтоўка разлічвалася на тры гады і павінна была завяршацца экзаменам і прадстаўленнем самастойнай навуковай працыИнститут белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной научной конференции, Минск, 8–9 декабря 2011 г.. — Мінск: Беларуская навука, 2012..
8 чэрвеня 1927 года Савет Народных Камісараў БССР зацвердзіў палажэнне аб навуковых работніках вышэйшых навучальных устаноў і навуковых устаноў, якое стварыла прававую аснову для сістэматычнай падрыхтоўкі аспірантаў. Колькасць аспірантаў Інбелкульта паступова павялічвалася: з 5 у 1925 годзе да 13 у 1929 годзе. Пасля пераўтварэння Інбелкульта ў Беларускую акадэмію навук аспіранцкая падрыхтоўка стала адным з механізмаў фарміравання навуковых кадраў акадэмічных устаноў.
У савецкі перыяд аспірантура дзейнічала таксама ў Беларускім дзяржаўным універсітэце і іншых вышэйшых навучальных і навукова-даследчых установах. Пасля распаду СССР Беларусь захавала двухступеньчатую сістэму вучоных ступеней кандыдата і доктара навук і звязаную з ёй аспірантуру.
Арганізацыя падрыхтоўкі Аспірантура арганізуецца пры ўстановах вышэйшай адукацыі і навуковых арганізацыях, якія маюць права весці падрыхтоўку па адпаведных навуковых спецыяльнасцях. Аспірант працуе паводле індывідуальнага плана пад кіраўніцтвам навуковага кіраўніка, праводзіць даследаванне, рыхтуе навуковыя публікацыі і дысертацыю, а таксама праходзіць прадугледжаныя адукацыйнай праграмай формы атэстацыі.
Характар аспіранцкай падрыхтоўкі адрознівае яе ад звычайнага засваення адукацыйнай праграмы першай або другой ступені вышэйшай адукацыі. Цэнтральнае месца займае самастойнае даследаванне, а навучальныя дысцыпліны, экзамены, семінары і іншыя формы падрыхтоўкі служаць яго метадалагічнаму і прафесійнаму забеспячэнню.
Вынікам даследавання можа стаць дысертацыя на атрыманне адпаведнай навуковай ступені. Пры гэтым завяршэнне аспірантуры і абарона дысертацыі не абавязкова адбываюцца адначасова: канкрэтнае прававое суаднясенне гэтых працэдур залежыць ад нацыянальнага заканадаўства.
Аспірантура ў Беларусі
Месца ў сістэме адукацыі Паводле Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб адукацыі, аспірантура (ад'юнктура) належыць да навукова-арыентаванай адукацыі. Яе адукацыйная праграма накіравана на падрыхтоўку навуковага работніка вышэйшай кваліфікацыі, у тым ліку на фарміраванне кампетэнцый, неабходных для самастойнага правядзення навуковых даследаванняў і падрыхтоўкі дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата навук.
Навукова-арыентаваная адукацыя ў Беларусі ўключае таксама дактрантуру, арыентаваную на падрыхтоўку дысертацыі на атрыманне вучонай ступені доктара навук. Такім чынам, аспірантура і дактарантура займаюць рознае месца ў нацыянальнай сістэме падрыхтоўкі навуковых работнікаў і не з'яўляюцца ўзаемазаменнымі паняццямі.
Паступленне і формы падрыхтоўкі Падрыхтоўку ў аспірантуры могуць ажыццяўляць установы адукацыі і навуковыя арганізацыі, якія маюць права рэалізоўваць адпаведныя адукацыйныя праграмы. Прыём праводзіцца па навуковых спецыяльнасцях у парадку, вызначаным заканадаўствам; ад прэтэндэнта патрабуецца вышэйшая адукацыя і здольнасць да навукова-даследчай працы.
У Беларусі падрыхтоўка ў аспірантуры можа ажыццяўляцца ў дзённай, завочнай форме і ў форме саіскальніцтва. Максімальны тэрмін атрымання адукацыі складае адпаведна тры гады для дзённай формы, чатыры гады для завочнай і пяць гадоў для формы саіскальніцтва.
Для аспірантаў дзённай формы, якія атрымліваюць адукацыю за кошт сродкаў рэспубліканскага бюджэту, заканадаўствам прадугледжваецца стыпендыяльнае забеспячэнне.
Падрыхтоўка і атэстацыя Аспіранту прызначаецца навуковы кіраўнік і зацвярджаецца індывідуальны план работы. Падчас навучання аспірант засвойвае прадугледжаныя праграмай дысцыпліны, праходзіць атэстацыю, праводзіць даследаванне, прадстаўляе яго вынікі ў навуковых публікацыях і на навуковых мерапрыемствах і працуе над дысертацыяй.
Паспяховае завяршэнне адукацыйнай праграмы аспірантуры (ад'юнктуры) пацвярджае засваенне адпаведнай праграмы навукова-арыентаванай адукацыі і звязана з прысваеннем кваліфікацыі «Даследчык». Вучоная ступень кандыдата навук прысуджаецца не ў выніку самога заканчэння аспірантуры, а пасля абароны кандыдацкай дысертацыі ў савеце па абароне дысертацый і яе дзяржаўнай атэстацыі ў парадку, устаноўленым заканадаўствам.
Таму распаўсюджанае атаясамленне заканчэння аспірантуры з атрыманнем ступені кандыдата навук з'яўляецца недакладным. Аспірантура стварае арганізацыйныя і адукацыйныя ўмовы для падрыхтоўкі даследчыка і кандыдацкай дысертацыі, тады як прысуджэнне вучонай ступені належыць да сістэмы дзяржаўнай атэстацыі навуковых работнікаў.
Колькасць аспірантаў У 2025 годзе ў аспірантуры ў Беларусі навучаліся 4,4 тыс. чалавек, 753 чалавекі скончылі аспірантуру. У тым жа годзе ў краіне налічвалася 579 дактарантаў, 132 чалавекі скончылі дактарантуруПресс-релиз «О кадрах науки в Республике Беларусь в 2025 году» // Национальный статистический комитет Республики Беларусь..
Паводле даных Белстата, у 2025 годзе вучоная ступень кандыдата навук была прысуджана 222 асобам, доктара навук — 39 асобам. Гэтыя паказчыкі не з'яўляюцца непасрэднымі паказчыкамі паспяховасці выпускнікоў аспірантуры адпаведнага года, паколькі заканчэнне аспірантуры і прысуджэнне вучонай ступені — асобныя працэдуры і могуць адбывацца ў розны час.
Аналагічныя сістэмы ў іншых краінах Нацыянальная мадэль аспірантуры не мае поўнага арганізацыйнага адпаведніка ва ўсіх краінах. У Еўрапейскай прасторы вышэйшай адукацыі падрыхтоўка даследчыкаў пасля магістарскага ўзроўню звычайна разглядаецца ў межах трэцяга цыкла Балонскага працэсу і можа ажыццяўляцца праз доктарскія праграмы, доктарскія школы або індывідуальную даследчую падрыхтоўкуSalzburg 2005 — Conclusions and Recommendations // European University Association..
Зальцбургскія прынцыпы развіцця доктарскай адукацыі, сфармуляваныя ў 2005 годзе, вызначаюць цэнтральным элементам доктарскай падрыхтоўкі развіццё ведаў праз арыгінальнае даследаванне. Пры гэтым дактаранты разглядаюцца як даследчыкі на пачатковым этапе прафесійнай кар'еры, а адказнасць за якасць доктарскай падрыхтоўкі ўскладаецца таксама на ўніверсітэты і іншыя даследчыя ўстановыSalzburg II Recommendations // European University Association. 2010..
Украіна Ва Украіне аспірантура захавалася як афіцыйная форма падрыхтоўкі даследчыкаў, але пасля рэформы сістэмы вышэйшай адукацыі яна непасрэдна звязана з атрыманнем ступені доктара філасофіі (PhD). Заканадаўства вызначае аспірантуру як сістэму падрыхтоўкі асоб, якія атрымліваюць ступень доктара філасофіі на трэцім адукацыйна-навуковым узроўні вышэйшай адукацыі, ва ўстанове вышэйшай адукацыі або навуковай установеПостанова Кабінету Міністрів України від 23 березня 2016 р. № 261 «Про затвердження Порядку підготовки здобувачів вищої освіти ступеня доктора філософії та доктора наук у закладах вищої освіти (наукових установах)» // Верховна Рада України..
Такім чынам, украінская аспірантура функцыянальна бліжэй да PhD-праграмы, чым беларуская: у Беларусі захоўваецца нацыянальная вучоная ступень кандыдата навук, а кваліфікацыя «Даследчык», атрыманая пасля аспірантуры, і прысуджэнне гэтай вучонай ступені юрыдычна размежаваны.
Польшча У Польшчы сучасная арганізацыйная форма падрыхтоўкі да атрымання ступені doktor называецца доктарскай школай (). Падрыхтоўка ў доктарскай школе доўжыцца ад шасці да васьмі семестраў і ажыццяўляецца на аснове адукацыйнай праграмы і індывідуальнага даследчага планаUstawa z dnia 20 lipca 2018 r. — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, art. 198–208..
Дактаранту прызначаецца навуковы кіраўнік або кіраўнікі; прыкладна ў сярэдзіне тэрміну падрыхтоўкі праводзіцца прамежкавая ацэнка рэалізацыі індывідуальнага даследчага плана. Таму польскую szkoła doktorska можна функцыянальна супастаўляць з аспірантурай, але гэтыя паняцці не з'яўляюцца поўнымі прававымі эквівалентамі.
Германія