Бюст Неферціці — адзін з найбольш вядомых твораў і старажытнаегіпецкага мастацтва ў цэлым, стылізаваны скульптурны партрэт Неферціці, жонкі фараона-рэфарматара Эхнатона, які кіраваў у Старажытным Егіпце прыблізна ў 1351—1334 гадах да нашай эры.
Бюст Неферціці быў знойдзены 6 снежня 1912 года на раскопках старажытнага горада Ахетатона, якія праводзіліся пад эгідай () археалагічнай экспедыцыяй пад кіраўніцтвам нямецкага егіптолага ў Тэль-эль-Амарне. Бюст выявілі ў адным з памяшканняў у «майстэрні» старажытнаегіпецкага скульптара разам з дзясяткамі іншых скульптур, якія адлюстроўвалі фараона Эхнатона і яго набліжаных.
У 1913 годзе бюст Неферціці быў вывезены ў Германію і захоўваўся ў доме буйнога прадпрымальніка і другога скарбніка Нямецкага ўсходняга таварыства , які асабіста фінансаваў раскопкі ў Егіпце.
У 1920 годзе Джэймс Сіман перадаў скульптуру ў дар Музею Пярэдняй Азіі ў Берліне. Упершыню скульптурны партрэт Неферціці дэманстраваўся шырокай публіцы ў 1924 годзе на Музейным востраве ў Новым музеі, спецыяльна пабудаваным пад егіпецкую калекцыю. У ваенны час бюст Неферціці разам з іншымі культурнымі каштоўнасцямі захоўваўся ў бункеры зенітнай вежы і салянай шахце, пасля вайны дэманстраваўся ў Заходнім Берліне і ў 2009 годзе канчаткова вярнуўся на Музейны востраў у экспазіцыю адноўленага Новага музея. У наш час бюст Неферціці афіцыйна належыць , тым не менш, Егіпет у асобе высокапастаўленых чыноўнікаў міністэрства культуры працягвае настойваць на незаконнасці яго вывазу ў Германію і патрабаваць вяртання ў краіну.
Аснова бюста выканана з вапняка і пакрыта гіпса-ангідрытавай сумессю, афарбаванай у шэсць колераў. Левая вачніца з’яўляецца пустой, меркаванні спецыялістаў адносна прычын адсутнасці левага вока значна разыходзяцца. Скульптура ўяўляе сабой ідэалізаваны малюнак царыцы, яе твар абсалютна сіметрычны. На думку савецкага егіптолага Міліцы Мацье, у бюсце Неферціці «асабліва дзіўна спалучэнне строгага, скупога адбору рыс, неабходных для выразнасці партрэта, з той мяккасцю трактоўкі, якая і надае ўсяму твору характар сапраўднай жыццёвасці».
Цудоўная захаванасць унікальнага паліхромнага скульптурнага партрэта Неферціці, неадназначная фігура кіраўніка археалагічнай экспедыцыі якая знайшла яго, адсутнасць у скульптуры аднаго вока, якая не мае выразнага тлумачэння, выклікалі сумневы ў яго сапраўднасці, і ў канцы XX — пачатку XXI стагоддзяў некалькі даследчыкаў высунулі тэорыі аб фальсіфікацыі бюста Неферціці ў 1912 годзе, якія адпрэчваюцца і абвяргаюцца афіцыйнай навукай.
Гісторыя выяўлення
Старажытнаегіпецкі горад Ахетатон, на раскопках якога ў Амарне быў знойдзены бюст Неферціці, з’явіўся ў валадаранне яе мужа Эхнатона. Фараон-, які ўзвышаў бога Атона, імкнуўся зламаць супраціў фіванскіх жрацоў і прыблізна ў 1350 годзе да н.э. заснаваў на левым беразе Ніла ў акружанай скаламі даліне новую сталіцу, назваўшы яе «Гарызонт Атона». Горад быў пабудаваны ў сціслыя тэрміны, як мяркуецца, не больш чым за дзесяць гадоў, і з’яўляўся сталіцай Старажытнага Егіпта і рэзідэнцыяй фараона каля чвэрці стагоддзя. Па розных ацэнках насельніцтва Ахетатона дасягала 45 тысяч чалавек. Неўзабаве пасля смерці фараона Эхнатона пабудаваны ім горад быў закінуты, сталіцай зноў сталі Фівы. Ахетатон рэзка пазбавіўся насельніцтва і таму захаваўся да цяперашняга часу такім, якім ён быў больш за тры з паловай тысяч гадоў таму, хоць нетрывалыя, хутка збудаваныя будынкі з цэглы-сырца сур’ёзна пацярпелі ад часу.
У лістападзе 1714 года езуіт Клод Сікар выканаў копіі памежных стэл са скал, якія атачалі старажытны горад пад Амарнай. Руіны старажытнага Ахетатона выявіла экспедыцыя, адпраўленая Напалеонам Банапартам. Агульны план руінаў горада вядомы дзякуючы малюнках удзельнікаў экспедыцыі Шампальёна. Першапачаткова ўвагу археолагаў прыцягнулі пахавальні блізу горада, амаль усе з якіх апынуліся пустымі. У 1824 годзе брытанскі егіптолаг абследаваў некаторыя з магільняў. У 1840-х гадах былі апублікаваныя малюнкі рэльефаў з пахавальняў каля Амарны, выкананыя членамі археалагічнай экспедыцыі (1842—1845).
У 1887 годзе ў Амарне былі выяўленыя гліняныя таблічкі, якія апынуліся пасланнямі уладароў азіяцкіх краін егіпецкаму фараону. На гэтым месцы пачаліся раскопкі старажытнага горада, якія працягваліся многія дзесяцігоддзі. Экспедыцыі ўдалося ў 1891—1892 гадах аднавіць аблічча сталіцы фараона Эхнатона, былі выяўленыя часткі архітэктурных збудаванняў, скульптура і роспісы высокай мастацкай якасці. Аднак сапраўднае сістэматычнае даследаванне руін горада пачалося з 1907 года.
На рубяжы XIX—XX стагоддзяў у Егіпце адкрыліся і паспяхова працавалі французскія і брытанскія пышна абсталяваныя даследчыя інстытуты і таварыствы. Картэль нямецкіх акадэмій навук таксама імкнуўся наладзіць рэгулярную працу нямецкіх вучоных у гэтай краіне. Для рэалізацыі гэтых планаў была неабходная ўсебаковая дзяржаўная падтрымка. Кайзер Вільгельм II, незадаволены адставаннем Германіі ад іншых краін, патрабаваў ад нямецкіх егіптолагаў навуковых адкрыццяў і дасягненняў, каб археалагічныя знаходкі ўпрыгожвалі не толькі зборы Луўра і Брытанскага музея, але і калекцыі нямецкіх музеяў і, перш за ўсё, Берліна. У 1899 годзе пры нямецкім генеральным консульстве ў Каіры была ўведзена пасада навуковага аташэ, у абавязкі якога ўваходзіла інфармаванне Берлінскай акадэміі навук аб усіх найбольш важных знаходках у галіне егіпталогіі. Пасаду навуковага аташэ Германіі ў Егіпце заняў археолаг і егіптолаг . У 1907 годзе Борхарт стаў першым дырэктарам па даследаванні Старажытнага Егіпта. Да гэтага часу Людвіг Борхарт ўжо заслужыў у Каіры рэпутацыю вядомага археолага з багатым практычным вопытам: ён выступаў пасярэднікам у набыцці экспанатаў для берлінскіх музеяў, па даручэнні Службы старажытнасцей працаваў над каталагізацыяй фондаў мясцовага егіпецкага музея, набыў разнастайныя кантакты і сувязі. У 1907 годзе Людвіг Борхарт кіраваў раскопкамі пірамід у і здолеў дамовіцца аб размеркаванні большай частцы выяўленых там археалагічных знаходак у карысць Берліна.
Людвіг Борхарт упершыню пабываў на раскопках Ахетатона ў Амарне ў 1907 годзе. Яго зацікавілі перспектыўныя для даследаванняў руіны жылых дамоў і майстэрняў ў паўднёвай частцы горада. У 1911 годзе берлінскі баваўняны магнат Джэймс Сіман, які раней фундаваў раскопкі Борхарта ў Абусіры, узяў на сябе поўнае ўтрыманне яго археалагічнай кампаніі ў Амарне і абавязаўся вылучаць на яе 30 тысяч марак у год. Канцэсія на правядзенне раскопак у Амарне была выдадзена на імя Джэймса Сімана 29 жніўня 1911 года. Да першых буйных раскопак у Амарне Германскае ўсходняе таварыства прыступіла ў студзені — красавіку 1911 года. Ужо першы зімовы сезон раскопак прынёс цудоўныя вынікі. Борхарт рэгулярна накіроўваў справаздачы аб рабоце экспедыцыі ў Германскае ўсходняе таварыства, а ў лістах Сіману пераконваў яго і іншых членаў таварыства не ўпадаць у эйфарыю і не распаўсюджвацца аб знаходках, каб «не перашкодзіць іх наступнаму размеркаванню». Сваім поспехам экспедыцыя шмат у чым абавязаная дбайнаму планамернаму і навуковаму падыходу яе кіраўніка да правядзення палявых работ. Па складзенай ім карце Ахетатона археолагі рухаліся з усходу на галоўнай вуліцы, абследавалі 80 дамоў і ў паўднёвым прадмесці выявілі майстэрню «начальніка скульптараў» Тутмоса, дзе ў выніку было выяўлена 26 гіпсавых галоў. На зямельным участку Тутмоса з двума жылымі дамамі знаходзіліся і іншыя майстэрні пад кіраваннем галоўнага скульптара Эхнатона.
Кульмінацыйныя падзеі ў гісторыі выяўлення бюста Неферціці разгарнуліся 6 снежня 1912 года. Па ўспамінах сведкаў, у гэты дзень археалагічныя работы вяліся пад наглядам асістэнта Борхарта прафесара . З журналу раскопак вынікае, што ў гэты дзень на руінах скульптурнай майстэрні было занята 180 чалавек. Пасля ранішняга агляду месца раскопак Людвіг Борхарт адправіўся сустракаць прынца з жонкай і сястрой прынцэсай , якія прыбылі параходам па Нілу, але размінуўся з імі. У сваім дзённіку Борхарт успамінаў, што на зваротным шляху ён атрымаў тэрміновую запіску ад Ранке аб тым, што «з’явілася сёе-тое добрае». У гэты ж час прынц з суправаджаючымі яго асобамі дабраўся да Амарны. З’явіўшыся на раскопках у квадраце Р47.2, Борхарт агледзеў у памяшканні № 19 вынятыя з руін пяць фрагментаў размаляванага бюста фараона Эхнатона ў натуральную велічыню, у якога асабліва пацярпеў тваро. Збор усіх дробных аскепкаў бюста Эхнатона Борхарт даручыў самому абачліваму работніку, першаму брыгадзіру экспедыцыі Мухамеду Ахмеду эс-Сенусі, а запісы ў часопісе раскопак — больш маладому калегу. Сам Борхарт заняўся працамі ў напрамку ўсходняй сцяны памяшкання. Неўзабаве ў 20 см ад яе і ў 35 см ад паўночнай сцяны на ўзроўні калена паказаліся абрысы шыі цялеснага колеру з намаляванымі на ёй стужкамі. Над шыяй выявілася падстава бюста, а пад ёй — патылічная частка парыка царыцы, то ёсць бюст ляжаў тварам уніз. Каб дастаць яго, спатрэбіўся час: спачатку прыйшлося вызваліць шчыльна прылеглую да бюсту яшчэ адну скульптуру — галаву фараона. Калі з усімі перасцярогамі з будаўнічага смецця быў нарэшце выняты бюст царыцы, стала відавочная яго цудоўная захаванасць — у скульптуры пацярпелі толькі вушы і адсутнічала ўкладка левага вока. Будаўнічае смецце, у тым ліку і ўжо вынесенае, быў старанна абследаваны яшчэ раз і часткова прасеяна ў пошуках страчаных дэталяў. Былі выяўленыя абломкі вушэй, але ўкладка вока так і не знайшлася.
Галоўная знаходка дня апынулася да пакалечанага бюста Эхнатона і ўяўляла сабой размаляваны бюст царыцы ў натуральную велічыню. У часопісе раскопак Людвіг Борхарт паказаў, што ў царыцы на галаве сіні прама зрэзаны парык, перавязаны стужкай на ўзроўні сярэдзіны вышыні. «Фарбы як быццам толькі што накладзеныя. Цудоўная праца. Апісваць бессэнсоўна, трэба бачыць». З улікам стану бюста Неферціці было зразумела, што скульптура Эхнатона пацярпела не ад простага падзення. Па некаторых здагадках скульптурны партрэт фараона-адрачэнца пацярпеў пры разбурэнні Ахетатона.
Размеркаванне знаходак нямецкай экспедыцыі
Людвіг Борхарт вёў раскопкі ў Амарне ў перыяд, калі Егіпет знаходзіўся пад брытанскім праўленнем, а егіпецкай Службай старажытнасцяў кіравалі французы. Размеркаванне знаходак экспедыцыі Борхарта паміж Егіптам і Германіяй, якая праводзіла раскопкі, адбыўся 20 студзеня 1913 года ў адпаведнасці з правіламі, якія дзейнічалі ў той час, па прынцыпе «у роўных долях». Дырэктар Службы старажытнасцяў Гастон Масперо даручыў інспектару па Сярэдняму Егіпту зрабіць выбар за Егіпет. Па словах самога Борхарта, прызначэнне Лефеўра, спецыяліста па егіпецкім папірусе, які не занадта разбіраўся ў мастацкіх каштоўнасцях, аказалася вельмі ўдалым для Германскага ўсходняга таварыства, хоць, па ўспамінах , напярэдадні візіту Лефеўра члены нямецкай экспедыцыі амаль не спадзяваліся на тое, што «цудоўны бюст не з’едзе ў Каір», і ўжо з сумам развіталіся з ім. У Берліне Джэймс Сіман выдзеліў дадаткова 36 тысяч марак на набыццё скульптурнага бюста царыцы, але ў лісце таму ж Гютэрбоку невысока ацаніў свае шанцы атрымаць бюст Неферціці нават за грошы.