Беларускі алфавіт, беларуская азбука — сукупнасць літар, прынятых у сучаснай пісьмовай беларускай мове і размешчаных у пэўным парадку. Склаўся на аснове кірыліцы ў выніку шматвяковага развіцця беларускай графічнай традыцыі і прыстасавання грамадзянскага шрыфту да гукавой сістэмы новай беларускай літаратурнай мовы.Булыка А. М. Беларускі алфавіт // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 437.
Сучасны беларускі алфавіт складаецца з 32 літар. Асобных літар для афрыкат [дж] і [дз] няма: яны перадаюцца дыграфамі дж і дз. Апостраф таксама не з'яўляецца літарай і ў склад алфавіта не ўваходзіць.Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.
Гістарычна беларуская мова запісвалася не толькі кірыліцай. У XIX — пачатку XX стагоддзя шырока выкарыстоўваўся беларускі лацінскі алфавіт, а ў рукапіснай культуры літоўскіх татар існаваў беларускі арабскі алфавіт. Гэтыя сістэмы ўтвараюць асобныя графічныя традыцыі і не ўваходзяць у сучасны беларускі кірылічны алфавіт.Булыка А. М. Лацінскае пісьмо // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 166.Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. — Вильнюс, 1968.
Склад і парадак
Сучасны беларускі алфавіт складаецца з 32 літар:
№ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Літара А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з І і Й й К к Л л М м Н н О о Назва а бэ вэ гэ дэ е ё жэ зэ і і нескладовае ка эл эм эн о
№ 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 Літара П п Р р С с Т т У у Ў ў Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я Назва пэ эр эс тэ у у нескладовае эф ха цэ чэ ша ы мяккі знак э ю я
Большасць назваў літар простыя; састаўныя назвы маюць й — і нескладовае, ў — у нескладовае і ь — мяккі знак. Парадак літар з'яўляецца нарматыўным і выкарыстоўваецца пры алфавітным упарадкаванні слоў, імёнаў, бібліяграфічных запісаў і іншых моўных адзінак.
У энцыклапедычных і навучальных пераліках пасля д часам дадаткова паказваюць у дужках дж і дз, напрыклад: Дд (Дждж, Дздз). Гэта падкрэслівае іх функцыю пры перадачы беларускіх афрыкат, але не павялічвае колькасць літар алфавіта: дж і дз з'яўляюцца дыграфамі.
Суадносіны літар і гукаў
Беларускае пісьмо належыць да літарна-гукавога пісьма, але адпаведнасць паміж літарай і гукам не заўсёды адназначная. Адна літара можа выконваць некалькі графічных функцый, а адзін гук або спалучэнне гукаў можа абазначацца некалькімі літарамі.
Дзесяць літар — а, о, э, ы, у, я, ё, ю, і, е — удзельнічаюць у абазначэнні шасці галосных гукаў беларускай літаратурнай мовы: [а], [о], [э], [ы], [у], [і]. Літары е, ё, ю, я пасля зычных адначасова паказваюць адпаведны галосны і, у пазіцыях, дзе гэта магчыма, мяккасць папярэдняга зычнага: лес, лён, людзі, мяса.
У пачатку слова і склада, пасля галоснай, апострафа і ў некаторых іншых пазіцыях е, ё, ю, я могуць перадаваць спалучэнне [j] з галосным: ель, ёлка, маё, юнак, аб'ём, сям'я.Булыка А. М. Ё // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 407. Такі спосаб абазначэння мяккасці зычных і спалучэнняў з [j] з'яўляецца адной з асноўных рыс сучаснай беларускай кірылічнай графікі.
Літара ь самастойнага гука не абазначае; яе асноўная функцыя — паказ мяккасці папярэдняга зычнага. Апостраф, наадварот, ужываецца як раздзяляльны знак пасля зычнага перад е, ё, ю, я, і ў пазіцыях, вызначаных правапісам, і таксама не мае ўласнага гукавога значэння.Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі. Зацверджаны Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З. — Мінск, 2008.
Дыграфы дж і дз
Спалучэнні дж і дз у межах адной марфемы могуць перадаваць адзіныя афрыкаты: джала, хаджу, дзень, радзіма. Пры гэтым тыя самыя паслядоўнасці літар на мяжы марфем могуць абазначаць два асобныя гукі, напрыклад у словах аджыць, падземны.
Такім чынам, графічны статус дж і дз адрозніваецца ад статусу асобных літар. Гэта два знакавыя спалучэнні, пабудаваныя з літар д, ж і з, а не самастойныя 33-я і 34-я літары беларускага алфавіта.
Літара ў
Літара ў абазначае беларускі нескладовы гук [ў] і займае 22-е месца ў алфавіце. Яе ўжыванне звязана з беларускай фанетычнай асаблівасцю чаргавання складовага у з нескладовым ў, якая атрымала спецыяльнае графічнае выражэнне.
У беларускай лацінскай графіцы XIX стагоддзя нескладовы [ў] перадавалі асобным знакам, у тым ліку ŭ. У кірылічным беларускім пісьме знак ў прапанаваў выкарыстоўваць Пётр Бяссонаў; ён засведчаны ў друкаваных беларускіх тэкстах 1870-х гадоў, у прыватнасці ў фальклорных выданнях Паўла Шэйна.Гісторыя беларускіх літар // Philology.by. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя ў паступова стала звычайным элементам беларускага кірылічнага пісьма.
Літара ё
Літара ё была запазычана ў беларускую графіку з рускай, дзе ўзнікла ў канцы XVIII стагоддзя. У старабеларускім пісьменстве [о] пасля мяккага зычнага перадаваўся рознымі сродкамі, у тым ліку е, іо і о; асобная ё замацавалася ўжо ў графіцы новай беларускай літаратурнай мовы.
У сучасным беларускім алфавіце ё — самастойная сёмая літара. Яна, у адрозненне ад практыкі, пашыранай у рускай графіцы, уваходзіць у нарматыўны беларускі літарны набор нароўні з астатнімі літарамі.
Гісторыя
Старабеларуская кірылічная традыцыя
Папярэднікам сучаснага беларускага алфавіта была кірылічная пісьмовая традыцыя ўсходніх славян. Кірыліца распаўсюдзілася на землях Русі пасля прыняцця хрысціянства і стала асновай сярэдневяковага пісьменства; пазней яе мясцовы варыянт развіваўся ў старабеларускай пісьмовай мове Вялікага Княства Літоўскага.Булыка А. М. Кірыліца // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 287.
Ранні літарны склад быў значна большы за сучасны. У старажытнай кірыліцы існавалі некалькі знакаў з аднолькавымі або блізкімі функцыямі: о — ω, ф — ѳ, і — и — ѵ, з — ѕ, е — ѥ — ѣ, ꙗ — ѧ, некалькі варыянтаў у, а таксама ѯ і ѱ для спалучэнняў [кс] і [пс]. Па меры развіцця мясцовага пісьма патрэба ў значнай частцы гэтых дублетных графем знікала.
На беларускай глебе выйшлі з ужытку, у прыватнасці, ѫ і ѥ. Адначасова з'явіліся новыя сродкі для перадачы гукавых асаблівасцей: графема э засведчана з канца XV стагоддзя, й — з канца XVI стагоддзя; у дзелавым пісьменстве шэраг старых знакаў перастаў ужывацца раней, чым у кніжнай і рэлігійнай традыцыі.
Важны этап развіцця друкаванай беларускай кірыліцы звязаны з выданнямі Францыска Скарыны. Створаны ў яго выданнях друкарскі варыянт кірылічнага алфавіта стаў адным з узораў для далейшага ўсходнеславянскага кнігадрукавання. У XVI—XVII стагоддзях у беларускай пісьмовай практыцы паралельна існавалі розныя рукапісныя і друкаваныя формы, таму скарачэнне старога літарнага набору адбывалася паступова, а не ў выніку адной спецыяльнай алфавітнай рэформы.Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970.
XVIII — XIX стагоддзі
З заняпадам старабеларускай пісьмовай традыцыі пераемнасць паміж сярэдневяковай і новай беларускай графікай стала менш непасрэднай. У XVIII—XIX стагоддзях беларускамоўныя тэксты ствараліся як кірыліцай, так і лацінскім пісьмом, прыстасаваным пераважна праз польскую графічную традыцыю.
У XIX стагоддзі лацінкай пісалі і друкавалі беларускія тэксты Ян Чачот, Паўлюк Багрым, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Францішак Багушэвіч, Адам Гурыновіч і іншыя аўтары. Лацінкай была надрукавана газета «Мужыцкая праўда» 1862—1863 гадоў.
Адначасова фарміраваўся новы кірылічны варыянт пісьма. Яго непасрэднай друкарскай асновай стаў грамадзянскі шрыфт, створаны ў Расійскай імперыі ў пачатку XVIII стагоддзя ў выніку рэформы кірылічнага друку і пазней прыстасаваны да розных усходнеславянскіх моў. У беларускай практыцы XIX стагоддзя паступова выпрацоўваліся ўласныя графічныя сродкі, у тым ліку ў, ужыванне і, ё, дыграфаў дз і дж, спалучэння шч і апострафа.
Гэта азначае, што сучасны беларускі алфавіт нельга разглядаць ні як простае нязменнае прадаўжэнне сярэдневяковай кірыліцы, ні як механічную копію рускага алфавіта. Яго гістарычнай асновай была кірыліца, непасрэднай друкарскай базай новага перыяду — грамадзянскі шрыфт, а склад і функцыі графем выпрацоўваліся ў адпаведнасці з беларускай гукавой сістэмай і ўласнай пісьмовай традыцыяй.
Пачатак XX стагоддзя: кірыліца і лацінка
«Наша доля» і «Наша ніва» ў пачатковы перыяд выдаваліся паралельна кірыліцай і лацінкай. У беларускім друку гэтага часу абедзве сістэмы ўжо мелі выразныя сродкі для перадачы спецыфічных асаблівасцей беларускай мовы.
У кірылічным друку з літарнага набору былі выведзены непатрэбныя для беларускай мовы старыя знакі, у тым ліку ѣ, и, ъ і щ; замацоўваліся і і ў, афрыкаты перадаваліся дыграфамі дз і дж, [шч] — спалучэннем шч, а ў раздзяляльнай функцыі замест ъ выкарыстоўваўся апостраф. Гэтыя асаблівасці складваліся паступова ў другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя і спачатку яшчэ не мелі адзінай агульнапрынятай кадыфікацыі.Беларуская мова: энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.
У 1912 годзе пасля абмеркавання з чытачамі рэдакцыя «Нашай нівы» перайшла на адну графічную сістэму — кірылічную «гражданку». Гэта істотна пашырыла сферу адзінай кірылічнай практыкі, але лацінка не знікла: ёю працягвалі карыстацца ў іншых беларускіх выданнях, а ў Заходняй Беларусі яна ўжывалася побач з кірыліцай да 1939 года.
Кадыфікацыя Браніслава Тарашкевіча
Першай найбольш уплывовай сістэматычнай кадыфікацыяй графікі і правапісу новай беларускай літаратурнай мовы стала Беларуская граматыка для школ Браніслава Тарашкевіча, выдадзеная ў 1918 годзе. Яна ўпарадкавала ўжо значнай мерай сфарміраваную пісьмовую практыку і стала асновай навучання беларускай літаратурнай мове ў 1920-я гады.Тарашкевіч Б. Беларуская граматыка для школ. — Вільня: Друкарня М. Кухты, 1918. — § 7; электронны тэкст на Вікікрыніцах.
У першым выданні Тарашкевіч падаў кірылічны алфавіт з 33 літар: а, б, в, г, ґ, д, е, ё, ж, з, і, й, к, л, м, н, о, п, р, с, т, у, ў, ф, х, ц, ч, ш, ы, ь, э, ю, я. Асобна побач быў прыведзены беларускі лацінскі алфавіт. Дыграфы дж і дз Тарашкевіч разглядаў як спалучэнні дзвюх літар для перадачы суцэльна вымаўляемых афрыкат.
Такім чынам, першае выданне граматыкі 1918 года яшчэ не супадае паводле складу з сучасным 32-літарным алфавітам: у ім асобнай літарай была ґ. У пятым, істотна перапрацаваным выданні 1929 года ґ ужо не ўваходзіла ў асноўны пералік беларускага алфавіта.Саўка З. Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычанняў у беларускай мове. — Варшава, 2021. — С. 266—268.
Дыскусіі 1920-х гадоў
Пасля пашырэння беларускай мовы ў адукацыі, дзяржаўных установах і друку ў 1920-я гады абмяркоўваліся магчымыя змены не толькі правапісу, але і самога алфавіта. У Інстытуце беларускай культуры з 1922 года паступалі, у прыватнасці, праекты асобных знакаў для афрыкат дз і дж.Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі (14—21 лістапада 1926 г.) / пад рэд. С. Некрашэвіча і У. Ігнатоўскага. — Менск: Інстытут Беларускае Культуры, 1927. — С. VII—VIII.
На Акадэмічнай канферэнцыі 1926 года Язэп Лёсік і Павел Растаргуеў прапанавалі істотна перабудаваць графіку. Абмяркоўваліся асобныя знакі для дз і дж, спецыяльная літара для выбухнога [г], замена й літарай тыпу j, перабудова спосабу перадачы спалучэння [j] з галоснымі і іншыя змены.
Створаная канферэнцыяй Графічная камісія падтрымала частку прапаноў, у тым ліку асобныя знакі для афрыкат і замену й на j, аднак яны не сталі нормай наступнага беларускага друку. Канферэнцыя разгледзела таксама магчымасць пераходу на лацінскі алфавіт, але большасць удзельнікаў выказалася супраць, і прапанова была адхілена.