Го́рад Груйту́йзена — характэрнае месяцавае ўтварэнне, размешчанае на ўскраіне Цэнтральнага Заліва. Адкрыта ў 1822 годзе нямецкім астраномам і названа ім «Валверк». Першапачаткова лічылася горадам насельнікаў Месяца, пазней штучная прырода ўтварэння была пастаўлена пад сумнеў.
Астраномія ў XIX стагоддзі
XIX стагоддзе ўяўляла сабой час бурнага развіцця астранамічнай навукі, асновай якога з’явілася ў першую чаргу распрацоўка Ньютанам закона сусветнага прыцягнення, правільнасць якога атрымала канчатковае абгрунтаванне ў працах Галея, прысвечаных камеце, якая пазней атрымала яго імя. Нябесная механіка ў гэты час развіваецца асабліва бурна, увагу навукоўцаў прыцягваюць задачы пошуку невядомых планет Сонечнай сістэмы.
Назіральная астраномія таксама перажывала перыяд бурнага развіцця, павялічвалася колькасць абсерваторый у Еўропе, першыя абсерваторыі ў Паўднёвым паўшар’і адкрылі Дж. Гершэль і . Раслі таксама памеры тэлескопаў, так у 1842 годзе ў строй уступіў пабудаваны У. Парсансам 2-метровы рэфлектар (у XIX стагоддзі гэта дасягненне так і не было нікім пераўзыдзена); у 1861 годзе В. Ласаль пабудаваў 122-см рэфлектар.
У 1836 годзе пачалося фотаметрычнае назіранне зорак, піянерам якога выступіў Дж. Гершэль, у 1840 годзе атрыманы першыя вынікі назіранняў Сонца ў інфрачырвоным дыяпазоне, у 1841—1845 гг. намаганнямі і (ЗША) нарадзілася фатаграфічная астраномія, у 1874 годзе выйшаў з друку першы фатаграфічны атлас Месяца.
У 1859—1862 гг. Р. Бунзен і Г. Кірхгоф распрацавалі асновы спектральнага аналізу, які зрабіў сапраўдную рэвалюцыю ў назіральнай астраноміі, бо з дапамогай гэтага метаду ўдалося атрымаць ніякім іншым спосабам недаступную ў той час інфармацыю аб хімічным складзе нябесных цел. З дапамогай ўпершыню атрымалася навукова даказаць падабенства хімічнага складу Сонца і планет, і такім чынам атрымаць дастаткова пераканаўчы аргумент на карысць матэрыяльнага адзінства Сусвету.
Спрэчка пра наяўнасць жыцця ў Сонечнай сістэме ў 1750—1900 гг Даўняе пытанне пра мноства светаў і наяўнасць разумнага жыцця ў Сусвеце і як яе прыватны выпадак — жыццё на нябесных целах Сонечнай сістэмы — паўстала з новай вастрынёй, перастаўшы быць чыста абстрактна гіпотэзай, якой з’яўлялвся да таго моманту.
Сапраўды, гіпотэза Канта — Лапласа з пераканаўчасцю паказала заканамернасць утварэння зорак і планетарных сістэм, падобных з нашай, адзінства хімічнага складу таксама сведчыла на карысць здагадкі пра наяўнасць жыцця, падобнага з зямным, на іншых целах Сонечнай сістэмы.
Магчымасць наяўнасці горада на Месяцы ў XIX стагоддзі не ўспрымалася як нешта неверагоднае, бо Месяц лічыўся заселеным: напрыклад, яшчэ Ёган Кеплер лічыў, што кратары на Месяцы маюць штучнае паходжанне і з’яўляюцца гарадамі месяцавых насельнікаў («эндыміёнаў»).
Уільям Гершэль таксама лічыў Месяц заселеным, і ў 1780 годзе пісаў каралеўскаму астраному : «Несумненна, што на Месяцы жыццё павінна існаваць у той ці іншай форме…»; П’ер Гасендзі лічыў, што ўмовы на Месяцы непрыдатныя для зямнога жыцця, — такім чынам, істоты, якія жывуць там, арганізаваны інакш, чым зямныя.
Дырэктар Берлінскай абсерваторыі (1747—1826) даказваў наяўнасць жыцця на Сонцы, якое валодала, на яго думку, «халодным і цёмным ядром, акружаным шчыльнай атмасферай, дзе існуюць вада і суша, а горныя ланцугі змяняюцца далінамі», прычым, па яго думку, гэтая ўнутраная паверхня Сонца можа і павінна быць населеная разумнымі істотамі, «якія без стомы аддаюць хвалу свайму Творцу». На думку Бодэ, чыя тэорыя пазней атрымала імя «панпапулізма», кожнае касмічнае ўтварэнне, няхай гэта будзе планета, зорка або астэроід, абавязкова будзе населенае разумнымі істотамі. Адказваючы сваім навуковым сапернікам, паказваецца, што адлегласць ад Сонца, розная для кожнага планетнага ўтварэння, павінна ўплываць на ўмовы на канкрэтнай планеце, Бодэ сцвярджаў, у сваю чаргу, што атмасфера кожнага нябеснага цела здольная ўносіць сваю лепту ў фарміраванне тэмпературнага рэжыму, і іншапланетныя «расліны, жывёлы і разумныя істоты» зусім не абавязаны нагадваць зямных.
Але калі гэтыя першыя здагадкі былі чыста абстрактнымі, так, у прыватнасці, Бодэ зыходзіў з пасылкі ўсеблагасці Тварца, у сваіх працах, якія адносяцца да канца XVIII стагоддзя, паведаміў аб назіраннях атмасферы, дарог, зялёнага поля, канала і нават горада на Месяцы, а таксама апісаў змены колеру месяцавай паверхні, звязаныя, як ён лічыў, з расліннасцю, з’яўленне аблокаў, туманаў, а таксама дыму, які сведчыць аб прамысловай дзейнасці.
Гісторыя адкрыцця 12 ліпеня 1822 года лекар, прафесар астраноміі Мюнхенскага ўніверсітэта (1774—1852), назіраючы паверхню Месяца паблізу Цэнтральнага Заліва ў свой 2,4-цалевы (6 см) тэлескоп-рэфрактар, замаляваў паблізу кратара «Горад» — утварэнне, якое чымсьці нагадвае фрагмент : нізкія прамыя валы, разбежныя пад вуглом 45 градусаў, злучаныя парамі «кратамі» з папярочных валаў. На адным з канцоў сеткі было размешчана нешта, якое нагадвае цытадэль. Ён сцвярджаў, што назіраў на месяцавай паверхні таксама ўмацаванні, дарогі і нават звярыныя сцежкі. Увесь горад, названы ім «Валверк» () — гэта значыць у перакладзе з нямецкага «<горад>, акружаны прыгоннай сцяной», распасціраўся прыкладна на 37 км.
Вынікі сваіх назіранняў фон Груйтуйзен апублікаваў у 1824 годзе ў рабоце «Выяўленне шматлікіх слядоў разумнага жыцця на Месяцы» (). У наступным годзе ён падрыхтаваў аб'ёмны артыкул у (які выйшаў у 1828 годзе), у якім дэталёва расказваў пра двухгадовую гісторыю назіранняў, выказваючы надзею, што кожны, які мае «добрае, дасведчанае вока», можа паўтарыць яго даследаванні. Пасля гэтага ён адправіўся ў падарожжа, паказваючы свой Горад астраномам, філосафам, каралям. Першым пацвердзіў паведамленне Груйтуйзена князь Метэрніх у Вене, другім — прафесар , а трэцім стаў вядомы астраном-аматар .
Гэта адкрыццё зрабіла сенсацыю, выклікаўшы сярод іншага, неабыякую часопісную палеміку. Так, калі верыць шатландскаму «New Philosophical Journal», Генрых Ольберс выступіў гарачым прыхільнікам ідэі, што Месяц пакрыты расліннасцю і населены разумнымі істотамі. Гаус у размове з першаадкрывальнікам падтрымаў яго ідэю паспрабаваць звязацца з насельнікамі месяцавага горада, пакрыўшы сібірскія раўніны сеткай велізарных каналаў у форме геаметрычных фігур, запоўненых падпаленым газам, так як «матэматычныя паняцці насельнікаў Месяца павінны быць падобныя з нашымі».
З іншага боку, выдавец часопіса «Annals of Philosophy» адкрыта высмеяў Груйтуйзена, ахрысціўшы яго самога і яго паслядоўнікаў «цвердалобымі лунацікамі», дадаўшы да таго, што Гаус напэўна «пасмяяўся цішком над яго недарэчнымі, шалёнымі ідэямі», бо ад Груйтуйзена «нельга было чакаць іншага, акрамя порцыі поўнага і непраходнага глупства», і толькі ў цяперашні час удалося пацвердзіць, што, сапраўды, цалкам або часткова абодва навукоўцы падтрымалі першаадкрывальніка. Са свайго боку, у 1830 годзе адзначаў, што падобным гіпотэзам, якія змяшчаюць на бязводны і беспаветраны Месяц лясы, гарады і насельнікаў, «якіх, быць можа, атрымаецца разгледзець, здарся ім прайсці шчыльным гуртам праз лес», няма месца ў сур'ёзнай навуцы.
Сучаснікі адкрыцця лічылі, што гэта — збудаванні насельнікаў Месяца, альбо ж велічэзныя пісьмёны, з дапамогай якіх жыхары Месяца хацелі звярнуць на сябе ўвагу.
Аднак праз 15 гадоў пасля гэтага адкрыцця нямецкі астраном катэгарычна заявіў, што ён ніколі не бачыў на Месяцы і следу падобных на ўмацаванні валаў. Ён начарціў на спецыяльнай карце звычайным спосабам, гэта значыць рыскамі, гэтую ўяўную сіметрычную сетку ў выглядзе цэлага шэрагу зблытаных горных ланцугоў, якія часта бачныя на Месяцы і нічым не характэрныя. У такім жа духу выказаўся і брытанскі астраном , апісваючы свае ўласныя назіранні Горада:
…цікаўны ўзор паралельнасці, але настолькі грубы, што яго прыроднае паходжанне відавочна…
Тым не менш, прыхільнік штучнага паходжання месяцавага горада В. Бёльшэ пісаў:
…пры спрыяльным становішчы сонечных прамянёў, можна так ясна і лёгка бачыць гэтыя ўмацаванні… Гэта з'ява абавязкова зачароўвае кожнага назіральніка Месяца, таму што падобнае відовішча не сустракаецца больш нідзе. Старыя малюнкі гэтых умацаванняў, з часоў да Медлера, добра перадаюць гэтую карціну, і калі сіметрыя сеткі некалькі перабольшаная ў гэтых малюнках, то і ў малюнках Медлера існуе такое ж суб'ектыўнае перабольшанне заблытанасці ліній.
Назіранні
Горад Груйтуйзена размешчаны на перасечанай раўніне (абсалютная вышыня раўніны не перавышае некалькіх сотняў метраў), на ўскраіне Заліва Спякоты і займае плошчу 70×90 км. Раён, у якім размешчаны Горад, мае больш цёмную афарбоўку ў параўнанні з паверхняй навакол яго. Лава выцякала, па ўсёй бачнасці, з «заліва Спякоты»: пра гэта можна меркаваць паводле размяшчэння грабянёў хваль застылай лавы, а таксама па разбурэнні і запаўненні некаторых кратараў, у тым ліку кратара Шротэр.
Горад лепш бачны на працягу сутак пасля першай квадры Месяца, пры ўмове спакойнай атмасферы, для яго назірання досыць невялікага тэлескопа; аднак пры большым дыяметры аб'ектыва горад бачны і пры большай адлегласці тэрмінатара ад яго. цэнтра рашоткі Горада каля , гэта значыць ён знаходзіцца паміж кратарамі і Шротэр, бліжэй да апошняга.
З затопленага лавай кратара Шротэр (каардынаты цягнуцца два радыяльныя прамыя валы, якія ўтвараюць краты разам з пяццю іншымі паралельнымі лініямі. Адны валы ідуць ад пагоркаў і напаўзасыпаных кратараў, іншыя — пачынаюцца і заканчваюцца прама ў месцах перасячэння краты.
У розныя фазы Месяца на тэрыторыі Горада можна заўважыць розныя цікавыя асаблівасці. Пры высокім становішчы Сонца над Горадам становіцца прыкметным ланцужок светлых плям, якія абмяжоўваюць з двух бакоў цёмную выгнутую паласу. З захаду і ўсходу ад Горада можна ўбачыць нешта падобнае на «рысавыя палі» — трохвугольныя паласатыя тэрыторыі. Прыкладна за 20 гадзін да апошняй кварты Месяца на заходнім вале добра бачная белая паласа. Яна мае даўжыню, якая не ўступае даўжыні «Прамой сцены», тонкая і прамая настолькі, што нагадвае нацягнутую нітку. Горад размешчаны на ўзвышшы. Звяртае на сябе ўвагу галоўны звод горада, вышыня якога, паводле вымярэнняў даўжыні цені, складае каля 300—500 метраў, тады як вышыня падстаў валаў нязначная. З левага боку ад горада маецца шырокая насып.
Майкл Уітлі, які назіраў Горад 11 чэрвеня 1870 года пры дапамозе 6,5-цалёвага (16,25 см) рэфлектара, склаў такое апісанне:
…цэнтральны хрыбет пачынаецца на поўначы ад ўзвышша, і цягнецца на поўдзень да кратара з цэнтральнай горкай… У яго заходняй частцы ў паўднёва-заходнім кірунку разыходзяцца пяць хрыбтоў, найбольш прыкметны з якіх самы паўночны; ён адкідвае невялікую цень… На ўсход ад цэнтральнага пагорка — у паўднёва-ўсходнім напрамку разыходзяцца чатыры хрыбты, якія бачныя не так выразна, і паступова зліваюцца з навакольнай мясцовасцю… Самі хрыбты белыя і размешчаны на цёмнай паверхні, што робіць іх добра прыкметнымі і вельмі падобнымі на альховае лісце, як апісаў іх Груйтуйзен; тым больш кур'ёзнае тое, што аб'ект у цэлым выглядае несумненна натуральнага паходжання… Тыя, хто не назіраў гэтага выдатнага аб'екта, безумоўна, знойдуць яго годным сваіх пошукаў.
У 1874 годзе французскі астраном у сваім артыкуле, прысвечаным назіранням Горада, звярнуў увагу на тое, што яго выгляд змяніўся з часам, у прыватнасці, некаторыя яго «сцены» абрынуліся, з'явіліся новыя ўтварэнні: