thumb|right|220px|Герадот
Гісторыя () — вобласць ведаў, а таксама гуманітарная навука, якая займаецца вывучэннем чалавека (яго дзейнасці, стану, светапогляду, сацыяльных сувязей, арганізацый і гэтак далей) у мінулым.
У больш вузкім сэнсе гісторыя — гэта навука, якая вывучае разнастайныя крыніцы пра мінулае для таго, каб усталяваць гістарычны працэс, аб’ектыўнасць апісаных фактаў, паслядоўнасць падзей і зрабіць высновы аб іх прычынах.
Першапачатковае значэнне, этымалогія і сэнс тэрміна Першапачатковае значэнне слова «гісторыя» ўзыходзіць да старажытнагрэчаскага тэрміна, які азначае «пазнаванне, усталяванне». Гісторыя атаясамлялася з усталяваннем сапраўднасці, праўдзівасці падзей і фактаўУтехин С. В. О понимании истории. У старажытнарымскай гістарыяграфіі (гістарыяграфія ў сучасным значэнні — галіна гістарычнай навукі, якая вывучае яе гісторыю) гэта слова стала пазначаць не спосаб пазнавання, а апавяданне пра падзеі мінулага. Неўзабаве «гісторыяй» сталі называць наогул кожны аповяд пра які-небудзь выпадак, падзею, здарэнне, сапраўднае або выдуманае.
Гісторыі, папулярныя ў той ці іншай культуры, але не пацверджаныя іншымі крыніцамі, напрыклад, легенды пра караля Артура, лічацца звычайна часткай культурнай спадчыны, а не «непрадузятым даследаваннем», якім павінна быць любая частка гісторыі як навуковай дысцыпліны.
Слова гісторыя прыйшло з грэчаскай мовы (ἱστορία, historia), сфарміраваўшыся ад праіндаеўрапейскага слова widtor-, дзе корань weid-, «ведаць, бачыць»Мюллер М. О силе корней // Наука о языке. Филологические записки, Воронеж, 1866. . У беларускай мове прадстаўлены словамі «бачыць» і «ведаць»Online Etymology Dictionary, http://www.etymonline.com/index.php?search=history&searchmode=none.
У Старажытнай Грэцыі слова «гісторыя» азначала любае веданне, якое атрымліваецца шляхам даследавання, а не толькі ўласна гістарычнае веданне ў сучасным сэнсе. Напрыклад, Арыстоцель выкарыстаў гэта слова ў «Гісторыі жывёл»Ferrater-Mora, José. Diccionario de Filosofia. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.. Яно сустракаецца таксама ў гімнах Гамера, творах Геракліта і тэксце прысягі афінскай дзяржаве. У старажытнагрэчаскай было таксама слова historeîn, «даследаваць», якое спачатку выкарыстоўвалася толькі ў Іоніі, адкуль затым распаўсюдзілася на ўсю Грэцыю і, у рэшце рэшт, на ўсю эліністычную цывілізацыю.
У тым жа старажытнагрэчаскім сэнсе слова «гісторыя» ўжывалася ў XVII стагоддзі Фрэнсісам Бэканам у шырокаўжывальным тэрміне «натуральная гісторыя». Для Бэкана гісторыя — «веданне аб прадметах, месца якіх вызначана ў прасторы і часу», і крыніцай якога з’яўляецца памяць (гэтак жа як навука — плод разважанняў, а паэзія — плён фантазіі). У сярэдневяковай Англіі слова «гісторыя» часцей выкарыстоўвалася ў сэнсе любога апавядання (story). Адмысловы тэрмін гісторыя (history) як паслядоўнасць мінулых падзей з’явіўся ў англійскай мове ў канцы XV стагоддзя, а слова «гістарычны» (historical, historic) — у XVII стагоддзіWhitney, W. D. The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language. New York: The Century Co, 1889.. У Германіі, Францыі і Расіі ў абодвух сэнсах па-ранейшаму ўжываецца адно і тое ж слова «гісторыя».
Паколькі гісторыкі з’яўляюцца адначасова назіральнікамі і ўдзельнікамі падзей, іх гістарычныя працы напісаны з пункту гледжання іх часу і звычайна не толькі з’яўляюцца палітычна палярнымі, але і падзяляюць усе памылкі сваёй эпохі. Па словах італьянскага мысляра Бенедэта Крочэ, «уся гісторыя — сучасная гісторыя». Гістарычная навука забяспечвае сапраўдны выклад ходу гісторыі, шляхам апавяданняў пра падзеі і іх нейтральнага аналізуWhitney, W. D. (1889). The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language. New York: The Century Co. Page 2842.. У наш час гісторыя ствараецца высілкамі навуковых інстытутаў.
Усе падзеі, якія застаюцца ў памяці пакаленняў, у той ці іншай аўтэнтычнай форме складаюць змест гістарычнай хронікі WordNet Search — 3.0 «History».. Гэта неабходна для выяўлення крыніц, найбольш важных для аднаўлення мінулага. Склад кожнага гістарычнага архіва залежыць ад утрымання больш агульнага архіва, у якім знойдзены тыя ці іншыя тэксты і дакументы; хоць кожны з іх прэтэндуе на «ўсю праўду», частку такіх заяў звычайна абвяргаюць. Акрамя архіўных крыніц, гісторыкі могуць выкарыстоўваць надпісы і малюнкі на помніках, вусныя паданні і іншыя крыніцыMichael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201. ISBN 0-415-12346-1, напрыклад, археалагічныя. Пастаўляючы крыніцы, незалежныя ад гістарычных, археалогія асабліва карысная для гістарычных даследаванняў, не толькі пацвярджаючы або абвяргаючы паказанні відавочцаў падзей, але і дазваляючы запоўніць інфармацыяй часавыя перыяды, аб якіх няма сведчанняў сучаснікаў.
Гісторыя аднымі аўтарамі адносіцца да гуманітарных навук, іншымі — да грамадскіхScott Gordon and James Gordon Irving, The History and Philosophy of Social Science. Routledge 1991. Page 1. ISBN 0-415-05682-9, а можа і разглядацца як вобласць паміж гуманітарнымі і грамадскімі навукаміRitter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.. Вывучэнне гісторыі часта звязана з пэўнымі практычнымі або тэарэтычнымі мэтамі, але можа быць і праявай звычайнай чалавечай цікаўнасці.
Гістарыяграфія Тэрмін гістарыяграфія мае некалькі значэнняў. Па-першае, гэта навука пра тое, як пішацца гісторыя, наколькі правільна ўжываецца гістарычны метад і як развіваецца гістарычнае пазнанне. Па-другое, тым жа тэрмінам пазначаюць сукупнасць гістарычных прац, часта тэматычна ці іншым спосабам адабраных з агульнай сукупнасці (напрыклад, гістарыяграфія 1960-х гадоў пра Сярэднія вякі). Па-трэцяе, тэрмінам гістарыяграфія абазначаюць вывучэнне поглядаў і работ канкрэтных гісторыкаў (аналізуюцца прычыны стварэння гістарычных твораў, выбар іх тэматыкі, спосаб інтэрпрэтацыі падзей, асабістыя перакананні аўтара і яго аўдыторыі, практыка выкарыстання доказаў і спасылак на іншых гісторыкаў). Прафесійныя гісторыкі абмяркоўваюць таксама магчымасць стварэння адзінага аповяду пра гісторыю чалавецтва ці серыі такіх апавяданняў, канкуруючых за аўдыторыю.
Філасофія гісторыі Філасофія гісторыі — частка філасофіі, якая спрабуе адказаць на пытанне аб канчатковым сэнсе чалавечай гісторыі. Да гэтай жа вобласці філасофіі адносяцца спекуляцыі аб магчымым тэлеалагічным канцы гісторыі, г. зн. ці развіваецца гісторыя па якім-небудзь плане, ці мае нейкую мэту, накіроўвалыя прынцыпы і ці канчатковая яна ў часе. Філасофію гісторыі не варта блытаць з гістарыяграфіяй, гэта значыць з даследаваннем гісторыі як акадэмічнай дысцыпліны, якая мае пэўныя метады, іх практычнае прымяненне і ўласную гісторыю развіцця. З іншага боку, не варта змешваць філасофію гісторыі з гісторыяй філасофіі, гэта значыць даследаваннем гісторыі філасофскай думкі.
Прафесійныя гісторыкі абмяркоўваюць таксама пытанне, ці з’яўляецца гісторыя навукай або свабодным мастацтвам. Гэта падзел з’яўляецца ў значнай ступені штучным, паколькі гісторыю як вобласць веды звычайна разглядаюць у розных аспектахElizabeth Harris, In Defense of the Liberal-Arts Approach to Technical Writing. College English, Vol. 44, No. 6 (Oct., 1982), pp. 628—636Arise Cliodynamics. Nature 454, 34-35 (3 July 2008) | doi:10.1038/454034a; Published online 2 July 2008Arise Cliodynamics. sott.net/articles.
Метады гісторыі Гістарычны метад заключаецца ў прытрымліванні прынцыпаў і правілаў працы з першакрыніцамі і іншымі сведчаннямі, знойдзенымі ў ходзе даследавання і затым выкарыстоўваюцца пры напісанні гістарычнай працы.
Як піша спачатку сваёй працы «Гісторыя» Герадот (484—425 гг. да н.э.), ён
сабраў і запісаў гэтыя звесткі (ἱστορίης ἀπόδεξις — выклад звестак, атрыманых шляхам роспытаў. — Заўвагаhttp://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585#n001), каб мінулыя падзеі з цягам часу не прыйшлі ў забыццё і вялікія і здзіўлення годныя дзеі, як элінаў, так і варвараў не засталіся ў невядомасці, асабліва ж тое, чаму яны вялі вайны адзін з аднымГеродот. История. / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972..
Аднак пачатак выкарыстання навуковых метадаў у гісторыі звязваюць з іншым яго сучаснікам, Фукідзідам, і яго кнігай «Гісторыя Пелапанескай вайны». У адрозненне ад Герадота і яго рэлігійных калегаў, Фукідзід разглядаў гісторыю як прадукт выбару і ўчынкаў не багоў, а людзей, у якіх шукаў усе прычыны і следства.
Уласныя традыцыі і развітыя метады гістарычнага даследавання існавалі ў старажытным і сярэдневяковым Кітаі. Асновы прафесійнай гістарыяграфіі там заклаў Сыма Цянь (145-90 гг. да н.э.), аўтар «Гістарычных запісак». Яго паслядоўнікі выкарыстоўвалі гэту працу як узор для гістарычных і біяграфічных твораў.
На хрысціянскую і наогул заходнюю гістарыяграфію вялікі ўплыў аказаў Аўрэлій Аўгусцін. Аж да XIX стагоддзя гісторыю звычайна ўспрымалі як вынік лінейнага развіцця па плане, пэўнаму Творцам. Гегель таксама ішоў гэтай ідэі, хоць і надаў ёй больш свецкі выгляд. З філасофіі Гегеля ідэя лінейнага гістарычнага прагрэсу трапіла і ў марксісцкую філасофію гісторыі.
Арабскі гісторык Ібн Хальдун у 1377 годзе аналізіраваў памылкі, якія часта здзяйсняюць гісторыкі. Ён падкрэсліваў культурныя адрозненні паміж сучаснасцю і мінулым, што гэта патрабуе ўважлівага стаўлення да крыніц, вылучэння прынцыпаў, паводле якіх можна даць ім ацэнку і нарэшце, інтэрпрэтаваць падзеі і культуру мінулага. Ібн Хальдун крытыкаваў прадузятасць і легкавернасць гісторыкаўIbn Khaldun, Franz Rosenthal, N. J. Dawood (1967), The Muqaddimah: An Introduction to History, p. x, Princeton University Press, ISBN 0-691-01754-9.. Яго мэтад заклаў асновы для ацэнкі ролі дзяржавы, прапаганды, сродкаў камунікацыі і сістэматычнай прадузятасці ў гістарыяграфііH. Mowlana (2001). «Information in the Arab World», Cooperation South Journal 1.. У сувязі з гэтым Ібн Хальдун лічыцца «бацькам арабскай гістарыяграфіі»Salahuddin Ahmed (1999). A Dictionary of Muslim Names. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 1-85065-356-9.Dr. S. W. Akhtar (1997). «The Islamic Concept of Knowledge», Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought & Culture 12 (3).. Вялікае значэнне мела распрацоўка Ібн Халдунам канцэпцыі палітыка-дэмаграфічных цыклаў, якая ўяўляла сабой адну з першых спроб навуковага апісання гістарычнай дынамікіКоротаев А. В. Долгосрочная политико-демографическая динамика Египта: Циклы и тенденции . М.: Восточная литература, 2006. ISBN 5-02-018526-4.
Сярод іншых гісторыкаў, якія аказалі ўплыў на станаўленне метадалогіі гістарычных даследаванняў, можна згадаць Ранке, Трэвельян, Бродель, Блока, Феўр, Фогеля. Супраць прымянення навуковай метадалогіі ў гісторыі выступалі такія аўтары, як Х.Трэвар-Ропер. Яны заяўлялі, што для разумення гісторыі патрабуецца ўяўленне, таму варта лічыць гісторыю не навукай, а мастацтвам. Не менш спрэчны аўтар Эрнст Нольте, вынікаючы класічнай нямецкай філасофскай традыцыі, разглядаў гісторыю як рух ідэй. Марксісцкая гістарыяграфія, прадстаўленая на захадзе, у прыватнасці, працамі Хобсбаўма і Дойчера, ставіць мэтай пацверджанне філасофскіх ідэй Карла Маркса. Іх апаненты, якія прадстаўляюць антыкамуністычную гістарыяграфію, такія як Пайпс і Конквест, прапануюць інтэрпрэтацыю гісторыі процілеглую марксісцкай. Існуе таксама шырокая гістарыяграфія з пункту гледжання фемінізму. Шэраг постмадэрнісцкіх філосафаў наогул адмаўляе магчымасці непрадузятай інтэрпрэтацыі гісторыі і існавання ў ёй навуковай метадалогіі. У апошні час усё большую сілу пачынае набіраць кліадынаміка — матэматычнае мадэляванне гістарычных працэсаў.
Зразуменне заканамернасцей гістарычных працэсаў