Saba je ostrvo u Karibima i jedna od tri posebne općine Nizozemske u okviru Karipske Nizozemske. Nalazi se u sjevernom dijelu Zavjetrinskih ostrva u Zapadnoj Indiji, jugoistočno od Djevičanskih ostrva. S površinom od 13 km2, najmanja je od tih općina.
Reljefom ostrva dominira Mount Scenery, uspavani vulkan visok 870m, koji je ujedno najviša tačka Kraljevine Nizozemske. U januaru 2025. Saba je imala 2.158 stanovnika. Engleski je glavni jezik na Sabi, dok se nizozemski koristi u službenoj komunikaciji s institucijama Nizozemske. Glavno naselje i administrativno sjedište je The Bottom, a ostala veća naselja su Windwardside, Zion's Hill i St. Johns.
Etimologija
Porijeklo naziva Saba nije pouzdano utvrđeno. Među najčešće navođenim teorijama je ona prema kojoj naziv potječe od riječi siba, koja u aravačkim jezicima znači "stijena". Druge teorije povezuju naziv s francuskom riječju sabot, španskom riječju sábado ("subota") ili imenom Sheba.
Naziv Saba zabilježen je najkasnije 1595. Dana 4. novembra te godine engleski pomorci Francis Drake i John Hawkins prošli su pored ostrva i spomenuli ga u zapisima o svom putovanju.
Prije nego što je naziv Saba postao uobičajen, Kristofor Kolumbo označio je ostrvo kao "St. Christopher" (San Cristóbal).
Historija mini|desno|300px|Karta Sabe iz Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië, 1914–1917 mini|desno|300px|Tipičan krajolik Sabe mini|desno|300px|Pogled na obalu Sabe mini|desno|300px|Pogled na uvalu Spring Bay na Sabi sa plitkih bazena na Flat Pointu mini|desno|300px|Uvala Cove Bay na Sabi 2026. mini|desno|300px|Kuća u Windwardsideu na Sabi
Pretkolonijalno razdoblje
Arheološki nalazi pokazuju da su ljudi na Sabi boravili već prije oko 3300 godina. Najstariji poznati lokalitet, Plum Piece, datira iz približno 1300. p. n. e., a radiokarbonska datiranja ukazuju na sezonsku okupaciju lokaliteta tokom arhaičnog razdoblja. Na ostrvu je identifikovano više od 20 pretkolumbovskih arheoloških lokaliteta. Najraniji stanovnici pripadali su grupama lovaca, sakupljača i ribara, dok su se od oko 400. n. e. na Sabi razvila stalnija naselja zajednica keramičkog doba.
Glavno razdoblje pretkolumbovske naseljenosti trajalo je približno od 400. do 1450. Stanovnici su se bavili uzgojem biljaka, naročito korjenastih kultura, te iskorištavanjem morskih resursa. Ostavili su brojne tragove materijalne kulture, uključujući keramičke posude, kameno, koštano, školjkasto i koraljno oruđe, kao i druge predmete izrađene od prirodnih materijala.
Kolonijalno razdoblje
Prema historijskim izvorima, Kristofor Kolumbo ugledao je Sabu 13. novembra 1493, ali se nije iskrcao zbog strmih i teško pristupačnih obala ostrva. Prvi poznati evropski doseljenici pojavili su se 1632. godine, kada se grupa brodolomaca iz Engleske iskrcala na ostrvo. Stalnija evropska kolonizacija uslijedila je tokom 1640-ih, kada je nizozemski guverner susjednog ostrva Sint Eustatius poslao nizozemske porodice na Sabu radi naseljavanja u interesu Nizozemske zapadnoindijske kompanije.
Saba je tokom XVII i XVIII stoljeća više puta mijenjala vlast između Nizozemske, Engleske i Francuske. Godine 1664. nizozemski doseljenici koji su odbili položiti zakletvu na vjernost engleskoj kruni protjerani su na Sint Maarten, nakon što su engleske snage preuzele kontrolu nad ostrvom. Nizozemska je konačno uspostavila trajnu kontrolu nad Sabom 1816.
XVIII i XIX stoljeće
Tokom XVIII stoljeća privreda Sabe bila je povezana s poljoprivredom, posebno uzgojem šećerne trske i indiga, dok su se proizvodili i rum i druge prerađevine. Dio plantaža bio je u vlasništvu Nizozemaca koji su živjeli na Sint Eustatiusu. Rad na plantažama obavljali su porobljeni Afrikanci i njihovi potomci. Zbog strmog i teško pristupačnog terena, Saba je u pojedinim razdobljima služila i kao utočište krijumčarima i piratima.
Godine 1857. Nizozemska i Venezuela pokrenule su postupak arbitraže pred španskom kraljicom Izabelom II u sporu oko suvereniteta nad ostrvom Isla de Aves. Nizozemska je svoj zahtjev, između ostalog, zasnivala na povezanosti ostrva sa Sabom preko pješčanog spruda, kao i na činjenici da su ribari sa Sabe i Sint Eustatiusa na tom području lovili kornjače i prikupljali ptičija jaja. Arbitražnom odlukom od 30. juna 1865. suverenitet nad ostrvom dodijeljen je Venezueli, uz obavezu da Nizozemskoj isplati naknadu.
Tokom druge polovine XIX stoljeća izrada čipke postala je jedna od najvažnijih privrednih djelatnosti na Sabi. Tehniku poznatu kao "Saba čipka" ili "španski rad" na ostrvo je, prema lokalnoj tradiciji, donijela časna sestra iz Venecuele, a izradom čipke uglavnom su se bavile žene. Krajem XIX i početkom XX stoljeća čipkarstvo je predstavljalo važan izvor prihoda za stanovništvo, dok su mnogi muškarci duže vrijeme provodili na moru. Zbog toga je Saba dobila nadimak "Ostrvo žena" ().
XX i XXI stoljeće
Saba je sve do sredine XX stoljeća ostala relativno izolovana zbog nepristupačnog terena i nedostatka cestovne infrastrukture. Godine 1943. završen je prvi dio glavne ceste, od luke Fort Bay do naselja The Bottom, koji je izgradio Josephus Lambert "Lambee" Hassell uz pomoć stanovnika ostrva. Prvo motorno vozilo stiglo je na Sabu 1947, a cesta je tokom naredne decenije proširena prema drugim naseljima. Do kraja 1950-ih povezivala je The Bottom, Windwardside i St. Johns, čime je bitno izmijenjen dotadašnji način kretanja i prijevoza robe, koji se uglavnom zasnivao na pješačkim stazama i mulama.
Godine 1963. izgrađen je aerodrom "Juancho E. Yrausquin", čime je Saba dobila zračnu vezu s drugim karipskim ostrvima. Tokom 1970-ih razvijana je i pomorska infrastruktura; 1972. izgrađen je gat u zaljevu Fort Bay, što je olakšalo dolazak turističkih brodova. Poboljšanje cestovne, zračne i pomorske povezanosti ubrzalo je društveni i privredni razvoj ostrva i doprinijelo razvoju turizma kao važnog dijela njegove privrede.
Važna prekretnica u društvenoj historiji ostrva bilo je ukidanje ropstva. Nizozemska je 1. jula 1863. zakonski ukinula ropstvo u svojim kolonijama u Surinamu i na karipskim ostrvima.
Godine 1978. Venezuela i Kraljevina Nizozemska potpisale su sporazum o razgraničenju pomorskih područja. Sporazumom su utvrđene granice isključivih ekonomskih zona dviju država u Karipskom moru, uključujući područje između nizozemskih ostrva Saba i Sint Eustatius i venecuelanskog ostrva Isla de Aves. U sjevernom području granica je određena prema načelu jednake udaljenosti, odnosno srednjom linijom između Isle de Aves i Sabe.
Na Sabi je 5. novembra 2004. održan referendum o budućem ustavnom statusu. Na referendumu je 86,05% glasača podržalo uspostavljanje bližih veza s Nizozemskom. Nakon raspuštanja Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010, Saba je zajedno s Bonaireom i Sint Eustatiusom postala javno tijelo Nizozemske s posebnim statusom, odnosno posebna općina Nizozemske.
Geografija i ekologija mini|desno|300px|Ostrvo Saba gledano sa sjevera; vrh Mount Sceneryja prekriven je oblacima
Saba je malo vulkansko ostrvo površine oko 13 km2, romboidnog oblika i dimenzija približno 4,6×4,0 km. Nalazi se u sjevernom dijelu Malih Antila, sjeverozapadno od Sint Eustatiusa i jugozapadno od Saint Barthélemyja i Sint Maartena. Ostrvo je izrazito planinsko i sa strmim padinama, dubokim jarugama i visokim obalnim liticama. Većina naselja smještena je na jugoistočnom dijelu ostrva, na nadmorskim visinama između približno 200 i 400m, dok je sjeverozapadni dio uglavnom nenaseljen.
Centralnim dijelom ostrva dominira Mount Scenery, vulkanski vrh koji se uzdiže na oko 870m iznad mora i predstavlja najvišu tačku Kraljevine Nizozemske. Saba je dio vulkanskog luka Malih Antila, lanca vulkanskih ostrva nastalog duž granice Karipske ploče. Geološka aktivnost u ovom području povezana je sa podvlačenjem tektonske ploče i još uvijek uključuje vulkanizam i zemljotrese. Najstarije datirane stijene na Sabi stare su oko 400.000 godina, dok se posljednja poznata erupcija dogodila prije evropskog naseljavanja ostrva u XVII stoljeću. Na ostrvu se nalaze i topli izvori, čija aktivnost predstavlja jedan od indikatora preostale geotermalne aktivnosti vulkanskog sistema.
Klima i vegetacija
Saba ima tropsku klimu, ali se klimatski uslovi znatno razlikuju u zavisnosti od nadmorske visine. Prosječna godišnja temperatura u naselju The Bottom iznosi oko 27,2 °C, dok su najviše prosječne temperature zabilježene tokom ljeta i rane jeseni. Zbog velike visinske razlike na relativno malom području, na Sabi se razvijaju različiti vegetacijski pojasevi, od sušnih područja i travnatih površina uz obalu do vlažnih šuma na višim dijelovima Mount Sceneryja.
Na vrhu Mount Sceneryja nalazi se magličasta šuma, poznata i kao elfin forest, koja predstavlja jedno od najkarakterističnijih prirodnih karakteristika ostrva. Ovaj tip šume zauzima oko 8 hektara i u njoj dominira planinski mahagoni, dok su stabla i druge biljke prekriveni epifitima, među kojima su brojne vrste orhideja, paprati, mahovine i bromelije. Na nižim padinama nalaze se sekundarne kišne šume, suhe zimzelene šume, grmlje i travnate površine, dok su na strmim liticama i obalnim područjima razvijene specifične biljne zajednice.
Flora i fauna mini|desno|300px|Sabanski anol je endemska vrsta Sabe
Zbog geografske izolovanosti i specifičnih staništa, Saba ima više endemskih vrsta i podvrsta. Među njima su sabanski anol (Anolis sabanus), endemska vrsta guštera ograničena na Sabu, i crna iguana (Iguana melanoderma), čije su autohtone populacije poznate sa Sabe i Montserrata. Na Sabi živi i crvenotrbušna zmija (Alsophis rufiventris), ali ona nije endemska samo za ovo ostrvo jer je prisutna i na Sint Eustatiusu.
Na ostrvu su zabilježene i alohtone vrste koje predstavljaju jedan od izazova za očuvanje autohtone faune. Među njima su Underwoodov naočarasti tegu (Gymnophthalmus underwoodi), brahmanska slijepa zmija (Indotyphlops braminus) i alohtone iguane. Naučna istraživanja ukazuju na mogućnost da su neke od tih vrsta unesene na Sabu transportom tereta sa Sint Maartena.
Saba ima značajnu populaciju morskih ptica, koje se gnijezde na strmim obalnim liticama i manjim okolnim stijenama. Obala ostrva proglašena je važnim područjem za ptice (IBA AN006) u okviru programa BirdLife Internationala, prvenstveno zbog međunarodno značajnih populacija crvenokljune burnice (Phaethon aethereus) i Audubonove burnice (Puffinus lherminieri). Populacija crvenokljune burnice na Sabi procijenjena je na oko 1.200–1.500 gnijezdećih parova, dok se populacija Audubonove burnice procjenjuje na oko 1.000 jedinki. Obje vrste ugrožene su pritiskom alohtonih predatora, posebno mačaka i štakora, koji mogu plijeniti jaja i mladunce.
Morski ekosistem
Morski ekosistem oko Sabe jedno je od najvažnijih prirodnih bogatstava ostrva. Nacionalni pomorski park Sabe osnovan je 1987. radi očuvanja i upravljanja morskim resursima ostrva. Park obuhvata morske vode oko cijelog ostrva, od linije visoke vode do dubine od 60m, uključujući morsko dno i vode iznad njega. U parku se nalaze vulkanske stijene obrasle koraljima, koralni grebeni i podvodne stijene poznate kao Pinnacles, kao i brojna druga morska staništa. Ekološkim istraživanjima u parku zabilježeno je više od 150 vrsta riba, uključujući brojne vrste grebenskih i pelagičnih riba, kao i pet vrsta morskih pasa.
Jugozapadno od Sabe nalazi se Saba Bank, velika potpuno potopljena podmorska platforma koja se izdiže oko 1.000m iznad okolnog morskog dna. Površina Saba Banka iznosi približno 2.600 km2, a područje se smatra najvećim podmorskim atolom u Atlantskom okeanu i jednim od najvećih atola na svijetu.