19. srpska gardijska pješadijska brigada bila je pješadijska jedinica Vojske Republike Srpske, dio Prvog krajiškog korpusa. Njena zona odgovornosti bila je teritorija općine Donji Vakuf, koja je bila dio Republike Srpske, odnosno 30. lake pješadijske divizije . Prema preliminarnim podacima, u borbama je poginuo 291 vojnik ove brigade, a oko 950 je lakše ili teže ranjeno.
Historija Prema popisu stanovništva iz 1991., Srbi su predstavljali značajan udio stanovništva Donjeg Vakufa, uz nešto veći broj Muslimana, pa su srpske političke strukture formirale vlastite vojne jedinice.
19. partizanska brigada Jugoslovenske narodne armije iz Slovenije je 1991. sporazumno raspoređena u Kulu kod Mrkonjić Grada. Brigada je imala komandanta, nekoliko rukovodilaca materijalno-tehničkih resursa i 282 borca. Planirano je bilo da se brigada popuni sa po jednim bataljonom sa teritorija opština Kupres, Bugojno i Donji Vakuf. Početkom marta 1992. naređena je mobilizacija i formiranje komandi i jedinica. Na osnovu ove brigade, 26. marta 1992. formirana je 19. donjovakufska pješadijska brigada. Njen zadatak je bio sprečavanje međuetničkih sukoba na području Kupresa, Bugojna i Donjeg Vakufa. Donjem Vakufu su srpske političke strukture promijenile ime u Srbobran, a 3. jula 1992. brigada je dobila novo ime - 19. pješadijska srbobranska brigada. Bila je dio 30. pješadijske divizije.
Brigada je u junu iste godine imala 4.800 vojno sposobnih boraca. Broj vojnika u samoj brigadi, tokom rata u Bosni i Hercegovini, varirao je od 3.500 do 5.000 boraca. Od maja 1992. do septembra 1995, brigada se borila u odbrani južnih granica Republike Srpske, na pravcima Bugojno - Donji Vakuf, Novi Travnik - Oborci i Travnik - Turbe - Komar. Učestvovala je u zauzimanju Jajca 29. oktobra 1992. Dijelovi brigade, od jačine čete do bataljona, bili su angažovani i na Vlašiću, te na dobojskom, grahovskom i mrkonjićkom bojištu. Od septembra 1995, pa do demobilizacije krajem marta 1996, brigada je bila stacionirana na rijeci Ugar, u blizini Kneževa. Zona odgovornosti brigade bila je front dug preko 120 kilometara.
Formacijski, brigada je imala: komandu brigade, četiri pješadijska bataljona, pozadinsku bateriju, tenkovsku četu, samostalnu četu "Zijamet", četu veze, izviđačko-diverzantski vod, četu vojne policije, inženjerijsku četu, bateriju minobacača 120 mm, bateriju raketnih bacača 128 mm, bateriju protivvazdušne odbrane, komandni punkt i odjeljenje za elektronsko izviđanje. Bataljoni su imali 600-800 boraca. Brigada je bila popunjena regrutima sa područja općine Donji Vakuf i izbjegličkim stanovništvom sa područja općina Travnik, Turbe i Bugojno. Tokom borbi 1995, brigadi je pridodan radni bataljon, popunjen regrutima sa područja Banje Luke i Laktaša. Dejtonskim sporazumom, općina Donji Vakuf je pripojena Federaciji BiH, te je brigada izgubila svoju zonu odgovornosti. U martu 1996, dio brigade je uključen u sastav 108. brigade VRS, a dio je demobilisan.
Prema podacima, 291 borac je poginuo (uključujući četiri nestala), a 950 je lakše ili teže ranjeno. Iz općine Donji Vakuf poginulo je 16 policajaca i 18 boraca u drugim jedinicama VRS-a (ukupno 325).
Oko polovine raseljenog stanovništva iz Donjeg Vakufa naselilo se na području općine Gradiška. U Gradišci se nalazila i spomen-soba 19. brigade, koja nije sačuvana. Spomenik palim borcima podignut je u Gradišci (zajedno sa onima 1. lake gradiške brigade), ali iz 19. pješadijske srbobranske brigade upisana su samo imena poginulih čije porodice žive u Gradišci. U porti manastira Glogovac u općini Šipovo 2023. podignut je spomenik na kojem su ispisana imena poginulih boraca.
Komandanti brigada bili su: pukovnik Milivoje Kostić (do 10. juna 1992), pukovnik Branislav Grujić (10. juna 1992 - 1. jula 1993), potpukovnici Ljubomir Jokić (1. jul 1993 - maj 1994.) i Milan Vujić (maj 1996 - april 1996).
Također pogledati 1. krajiški korpus Vojske Republike Srpske Vojska Republike Srpske Reference
Vanjski linkovi
https://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-4of5_1.pdf https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Brief/NotIndexable/IT-08-91-A/BRF306R0000481932.pdf https://www.icty.org/x/cases/krajisnik/tjug/en/kra-jud060927e.pdf https://www.icty.org/x/cases/brdanin/tjug/en/brd-tj040901e.pdf
Kategorija:Prvi krajiški korpus Vojske Republike Srpske Kategorija:Članci sa mrtvim vanjskim linkovima