Valerij Vladimirovič Poljakov (rus. Валерий Владимирович Поляков; Tula, 27. aprila 1942. – Moskva, 19. septembra 2022.) bio je sovjetski i ruski kosmonaut i ljekar te nosilac svjetskog rekorda za najduži neprekidni boravak jednog čovjeka u svemiru. Na svojoj drugoj svemirskoj misiji proveo je 437 dana, 17 sati i 58 minuta na svemirskoj stanici Mir, obilazeći Zemlju ukupno 7.075 puta između januara 1994. i marta 1995. godine, a taj rekord ostaje neoboren i danas. Ukupno je na dvije misije proveo 678 dana, 16 sati i 32 minute u orbiti.

Rani život i obrazovanje

Valerij Poljakov je rođen 27. aprila 1942. godine u industrijskom gradu Tuli, smještenom oko 180 kilometara južno od Moskve. Njegovo rodno prezime bilo je Koršunov, a 1957. godine uzeo je prezime očuha koji ga je te iste godine usvojio. Pohađao je Srednju školu br. 4 u Tuli, koju je završio 1959. godine.

Potom se upisao na 1. Moskovski medicinski institut im. Sečenova, jednu od najuglednijih medicinskih ustanova u SSSR-u, gdje je stekao diplomu doktora medicine. Po završetku studija nastavio je usavršavanje na Institutu za medicinske i biološke probleme (IMBP) Ministarstva zdravlja SSSR-a u Moskvi, gdje se posvetio svemirskoj medicini i proučavanju utjecaja dugotrajnog boravka u svemiru na čovjeka.

Akademska karijera

Na IMBP-u Poljakov se intenzivno bavio istraživanjem medicinskih i fizioloških promjena koje dugotrajni boravak u stanju beztežinskog stanja izaziva u ljudskom organizmu. Ova naučna oblast imala je ključni značaj za planiranje budućih dugoročnih misija, uključujući teorijski zamišljene posadne letove prema Marsu. Dana 22. marta 1972. Poljakov je odabran u kosmonautski korpus kao član Medicinske grupe 3, čime je otpočela njegova formalna priprema za svemirske letove.

Po povratku s misija i povlačenju iz aktivnog kosmonautskog programa 1. juna 1995. godine, nastavio je stručni rad na IMBP-u, u čijem je rukovođenju obavljao dužnost zamjenika direktora sve do 1997. godine. Pored toga, bio je član Međunarodne akademije astronautike i Međunarodnog udruženja istraživača svemira, te je tokom karijere objavio velik broj naučnih radova iz oblasti svemirske medicine.

Svemirske misije

Prva misija: Sojuz TM-6 (1988–1989)

Prva Poljakova svemirska misija otpočela je 29. augusta 1988. godine lansiranjem letjelice Sojuz TM-6 prema svemirskoj stanici Mir s kozmodroma Bajkonur. Uz njega su letjeli komandant Vladimir Ljahov i Abdul-Ahad Mohmand, prvi afganistanski kosmonaut, koji su se kratko zadržali na Miru i zatim se vratili na Zemlju letjelicom Sojuz TM-5. Poljakov je ostao na stanici kao istraživački ljekar u sklopu treće dugotrajne posade (EO-3), a potom se priključio i četvrtoj (EO-4), provodeći medicinska i fiziološka istraživanja. Na Zemlju se vratio 27. aprila 1989. – na dan svojeg 47. rođendana – letjelicom Sojuz TM-7 zajedno s kosmonautima Aleksandrom Volkovim i Sergejem Krikaļevim, provevši 241 dan u orbiti.

Rekordna misija: Sojuz TM-18 (1994–1995)

thumb|Poljakov gleda kroz prozor svemirske stanice Mir tokom spajanja sa Shuttleom Discovery, 6. februara 1995.

Na osnovu iskustva prve misije i s ciljem dokazivanja da čovjek može fizički izdržati trajanje leta do Marsa i natrag, Poljakov je planirao daleko ambiciozniju drugu misiju. Dana 8. januara 1994. lansiran je u orbitu letjelicom Sojuz TM-18 s komandantom Viktorom Afanasjjevim i Jurijem Usačovim, koji su se po neku sedmicu zadržali na Miru te se vratili; Poljakov je ostao. Tokom boravka, koji je trajao 437 dana, 17 sati, 58 minuta i četiri sekunde, Mir je obišao Zemlju 7.075 puta i prevalio oko 300 miliona kilometara. Dana 9. januara 1995., nakon punih 366 dana u orbiti, Poljakov je formalno oborio dotadašnji rekord koji su 1988. godine zajednički postavili kosmonauti Vladimir Titov i Musa Manarov.

Na Zemlju se vratio 22. marta 1995. letjelicom Sojuz TM-20, s kosmonautima Aleksandrom Viktorenkom i Jelenom Kondakovom. Po izlasku iz kapsule Poljakov je odbio da bude iznesen na nosilima te je sam prešao nekoliko metara do pripremljenih stolica, čime je demonstrativno dokazao da je čovjek fizički sposoban podnijeti letove duge koliko putovanje do Marsa; njegove prve izgovorene riječi bile su: „Možemo letjeti na Mars." Tokom boravka na Miru provodio je brojna medicinska, fiziološka i higijensko-sanitarna istraživanja, od kojih su mnoga bila sastavni dio međunarodnih projekata svemirske medicine.

Privatni život

Valerij Poljakov bio je oženjen Nelli Mastakova, s kojom je imao kćerku Jelenu, rođenu 1965. godine. Preminuo je u Moskvi 19. septembra 2022. u 80. godini života; ruska svemirska agencija Roskosmos objavila je vijest o njegovoj smrti bez navođenja uzroka. Njegova smrt izazvala je reakcije iz cijelog međunarodnog svemirskog programa, a kolege su ga opisivali kao izuzetnog stručnjaka i čovjeka iznimne unutrašnje discipline.

Nagrade i priznanja

Za doprinose razvoju sovjetskog i ruskog svemirskog programa i svemirske medicine, Valerij Poljakov odlikovan je nizom najviših državnih odlikovanja. Nosio je titulu Heroj Sovietskog Saveza te titulu Heroj Ruske Federacije, a primio je i Orden Lenjina, jedno od najviših odlikovanja SSSR-a. Rekord koji je postavio tokom misije Sojuz TM-18 ostao je neoboren više od tri decenije, a naučne spoznaje stečene na njegovim misijama temelj su svim kasnijim programima dugotrajnih letova.

+ Državna odlikovanja Odlikovanje Zemlja Godina Heroj Sovietskog Saveza SSSR 1989. Orden Lenjina SSSR 1989. Heroj Ruske Federacije Rusija 1995.

Reference

Vanjski linkovi

Nekrolog na CollectSpace (jezik: engleski) Valeri Polyakov – Biography na Spacefacts (jezik: engleski) Nekrolog na Phys.org (jezik: engleski)

Kategorija:Rođeni 1942. Kategorija:Umrli 2022. Kategorija:Kosmonauti Kategorija:Heroji Ruske Federacije Kategorija:Heroji Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika Kategorija:Rusi Kategorija:Ljekari Kategorija:Dobitnici Ordena Lenjina