Dženaza u odsutnosti (arapski: salat al-ga'ib) predstavlja poseban oblik dženaza-namaza koji se obavlja za umrlog muslimana čije tijelo nije prisutno ili kada je osoba preminula u mjestu gdje nema muslimana koji bi klanjali dženazu-namaz."فتوى الشيخ حمود بن عقلاء الشعيبي في الصلاة على الميت الغائب". Saaid.net. Pristupljeno 20. 4. 2026.Al-Nawawi, Yahya ibn Sharaf. Al-Majmu' Sharh al-Muhadhdhab. Dar al-Fikr. Ovo pitanje je predmet razilaženja među islamskim pravnicima (ulemom), a temelji se prvenstveno na predajama o praksi poslanika Muhammeda, posebno u vezi sa dženazom abesinskom vladaru Nedžašiju.Ibn Kudame, al-Mugni (2/195); En-Nevevi, al-Medžmuʿ (5/211); Sahih al-Buhari i Sahih Muslim, hadis o dženazi Nedžašiju.

Historija Poslanik, a.s., i njegovi ashabi klanjali su dženazu Nedžašiju kada je umro u Habeši. Ovaj događaj zabilježen je u vjerodostojnim hadiskim zbirkama (Sahih al-Buhari i Muslimov Sahih), te predstavlja osnovni dokaz i temelj na kojem se zasniva rasprava o ovoj praksi u islamskom pravu.

Devete godine po Hidžri umro je vladar Nedžaši, kralj Abesinije. Kada je vijest o njegovoj smrti stigla do Poslanika, a.s., on je obavijestio ashabe istog dana, izašao sa njima na musallu, poredao ih u safove i klanjao mu dženazu u odsutnosti, donoseći četiri tekbira. Ovaj događaj prenosi Ebu Hurejre r.a, a bilježe ga Buhari i Muslim. Gorenavedena praksa se u klasičnoj literaturi navodi kao glavni dokaz za propisanost dženaze u odsutnosti.

Stavovi mezheba

Hanefijski i malikijski mezheb Prema hanefijskom i malikijskom mezhebu, klanjanje dženaze u odsustvu nije propisano. Uvjetuje se prisustvo tijela umrlog ili njegovog većeg dijela, a hadis o Nedžašiju tumači se kao poseban slučaj, a ne opći propis.Ibn Kudame, al-Mugni, 2/195; al-Kasani, Bada’i al-Sana’i, 1/312; al-Mardawi, al-Insaf, 2/532–533; Sahih al-Bukhari, 1245; Sahih Muslim, 951.

Šafijski i hanbelijski mezheb Šafijski i hanbelijski mezheb dozvoljavaju klanjanje dženaze u odsustvu, smatrajući hadis o Nedžašiju općim dokazom. Ibn Kudame i Mardavi jasno kažu da je dženaza u odsustvu apsolutno dozvoljena (mutlaqan). Ipak, rivajet Imama Ahmeda, kao škola unutar hanbelijskog mezheba, ne dozvoljava klanjanje dženaze u odsustvu.

Mišljenja učenjaka U okviru islamske pravne literature i savremenih tumačenja, pojedini učenjaci zauzimaju srednji pristup pitanju klanjanja dženaze u odsustvu. Tako, Ibn Tejmijje smatra da je ova praksa dozvoljena u slučaju kada umrloj osobi nije ranije klanjana dženaza,Majmu' al-Fatawa, sv. 24 dok Muhammad ibn Salih al-Uthaymeen i Muhammad Nasiruddin al-Albani njenu primjenu ograničavaju na posebne situacije i okolnosti.Ahkam al-Jana'iz wa Bida'uha (Propisi dženaze i novotarije).<ref>Al-Sharh al-Mumti' 'ala Zad al-Mustaqni''', sv. 5.</ref> Sličan pristup ima i Abd al-Aziz ibn Baz, koji klanjanje dženaze u odsustvu posebno preporučuje u slučajevima osoba koje su imale izražen doprinos islamu i muslimanima,Majmu' Fatawa Ibn Baz, sv. 13. dok Ibn Kajjim el-Dževzijje naglašava da ova praksa nije bila uobičajena niti opća u vremenu Poslanika, a.s.Zad al-Ma'ad fi Hady Khayr al-'Ibad, sv. 1.

U literaturi se također navodi da je osnova za ovu praksu hadis o dženazi Nedžašiji, što ukazuje na njenu dozvoljenost, ali se u većini tumačenja naglašava potreba njenog ograničavanja na određene slučajeve, posebno na osobe koje imaju određeni ugled ili značaj u islamu. Sličan stav iznosi i Aid al-Qarni, koji navodi da dio učenjaka ovu praksu veže ili za situacije u kojima umrloj osobi nije klanjana dženaza, ili za one koji su dali značajan doprinos vjeri i zajednici.

Unutar hanbelijskog mezheba prenose se dva mišljenja: dominantni stav (zabilježen kod Ibn Kudame i Merdavija) jeste da je dženaza u odsutnosti dozvoljena bez ograničenja, bilo da je umrli već imao klanjanu dženazu ili ne, te bez obzira na njegov društveni status.Ibn Qudama al-Maqdisi. Al-Mughni, sv. 3, poglavlje o dženazi (Kitab al-Jana'iz). Maktabat al-Qahira, 1968. S druge strane, prenosi se i druga predaja od Imama Ahmeda koja ovu praksu ne dozvoljava, što ukazuje na unutarmezhebsku raznolikost mišljenja.Al-Mardawi, Ali ibn Sulayman. Al-Insaf fi Ma'rifat al-Rajih min al-Khilaf, sv. 2. Dar Ihya al-Turath al-Arabi, Bejrut.

Dženaza-namaz se u osnovi smatra farz-kifaje, pa ako nije obavljena prije ukopa, većina učenjaka smatra da se može naknadno klanjati.Ibn Qudama al-Maqdisi. Al-Mughni, sv. 3, Kitab al-Jana'iz. Prema mišljenju Ibn Kudame el-Makdisija, klanjanje dženaze u odsustvu je dozvoljeno uz ispunjenje osnovnih uvjeta namaza. Ipak, preovladava stav da, ukoliko se umrli nalazi u istoj zemlji, nije ispravno klanjati dženazu u odsustvu, nego je potrebno otići do njegovog kabura i tamo obaviti namaz. Kada je riječ o vremenskom ograničenju, učenjaci imaju različita mišljenja; jedni ga striktno ograničavaju, dok drugi smatraju da ne postoji precizno definisan rok.<ref>Al-Albani. Ahkam al-Jana'iz wa Bida'uha. Ibn Utejmin. Al-Sharh al-Mumti', sv. 5.</ref>

U savremenim pravnim tumačenjima često se ističe da je klanjanje dženaze u odsustvu dozvoljeno, oslanjajući se na praksu Poslanika, a.s., ali uz napomenu da se u pravilu ograničava na osobe koje imaju poseban ugled u islamu. S druge strane, u hanefijskom mezhebu, kojeg slijedi Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini, ova praksa se uglavnom ne primjenjuje osim u izuzetnim situacijama.

Ovo ostaje jedno od pitanja u islamskom poimanju i razumijevanju hadisa koje se tumači na različite načine i oko kojih ne postoji konsenzus među ulemom. Neki učenjaci ograničavaju situacije u kojima umrloj osobi nije klanjana dženaza u mjestu gdje je preselila, dok drugi smatraju da se može primijeniti i šire, ovisno o značajnosti uloge osobe u vjerskom i društvenom životu. Takva razilaženja dovode do različitih pristupa od jedne do druge zajednice. Neke pravne škole i institucije uopšte ne praktikuju ovaj vid dženaze-namaza, dok je druge u određenim okolnostima dozvoljavaju, oslanjajući se na praksu Poslanika a.s., i opća pravila dženaza-namaza. Takav raznoliki pristup uklapa se u širi okvir islamske pravne tradicije, koja poznaje različite metode tumačenja tekstova i primjene propisa u zavisnosti od konteksta i okolnosti.

Savremena praksa Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini uglavnom slijedi hanefijski mezheb, ali priznaje izuzetke u posebnim okolnostima, kao što su ratna stradanja tokom rata u Bosni i Hercegovini i ukop žrtava genocida u Srebrenici, kada mnogima nije bilo moguće klanjati dženazu u uobičajenim uvjetima.

Godine 2013. donesena je odluka da se klanja dženaza u odsutnosti Muhammedu Mursiju, bivšem predsjedniku Egipta, nakon njegove smrti. Za obavljanje dženaze u odsutnosti odluku je donio Rijaset Islamske zajednice u BiH, a vjernici su je klanjali u više sarajevskih džamija, uključujući Carevu džamiju na Baščaršiji, Istiklal džamiju na Otoci i Centralnu džamiju na Ilidži.

Slična praksa zabilježena je i 2023, kada je odlukom reisul-uleme Husein-ef. Kavazovića, nakon džuma-namaza u svim džamijama u Bosni i Hercegovini, susjednim zemljama i dijaspori, klanjana dženaza u odsutnosti za nastradale u zemljotresu u Turskoj i Siriji. Tom prilikom organizovana je i sergija, a prikupljena sredstva usmjerena su kao interventna pomoć pogođenom stanovništvu i za saniranje posljedica zemljotresa. Islamska zajednica je u okviru te akcije pokrenula i humanitarnu kampanju "Od Bošnjaka s ljubavlju".

Praktične smjernice Kada nije moguće prisustvovati dženazi, preporučuje se upućivanje dove za umrlog kao općeprihvaćen i nesporan oblik ibadeta.”Kada čovjek umre, prekidaju se njegova djela, osim u tri slučaja: trajna sadaka, znanje koje je ostavio iza sebe da se drugi koriste i dobro odgojeno dijete koje će se moliti za njega.” (Ebu Hujrejre, Muslimova zbira hadisa)Sahih Muslim, hadis o dovi za umrle (Kitab al-Jana’iz); Sunen Ebu Davud; Sunen Nesai; Ibn Madže.

Reference

Dalje čitanje

Ibn Kudame, Al-Mugni, Dar al-Fikr, Bejrut En-Nevevi, Al-Majmu‘ Šerh el-Muhezzeb, Dar al-Fikr, Bejrut, 1997.

Ibn Tejmijje, Medžmu‘ el-Fetava, King Fahd Complex, Medina, 1995. Wahbah az-Zuhayli, Al-Fiqh al-Islami wa Adillatuhu, Dar al-Fikr, Damask, 1985. Yusuf al-Qaradawi, Fiqh as-Sunnah, Maktaba Wahba, Kairo, 1996. Enes Ljevaković, Hrestomatija tekstova iz usul-l-fikha'', Fakultet islamskih nauka, Sarajevo, 2005.

Također pogledajte

Dženaza-namaz Namaz Sunnet Šehid Genocid u Srebrenici Islamska zajednica u BiH

Kategorija:Namaz