mini|desno|250px|Wundtova iluzija. Dvije okomite crvene linije su potpuno ravne, ali zbog pozadinskih radijalnih linija djeluju kao da su zakrivljene prema unutra.

Wundtova iluzija je geometrijsko-optička iluzija, odnosno vrsta optičke iluzije kod kojih se percipirana svojstva jednostavnih linija ili oblika razlikuju od njihovih stvarnih geometrijskih karakteristika. Iluziju je prvi opisao njemački psiholog Wilhelm Wundt 1898.

mini|desno|250px|Heringova iluzija, kod koje ravne linije izgledaju zakrivljene prema vani. Ova iluzija predstavlja suprotnost Wundtovoj iluziji.

Opis efekta

Dvije vertikalne crvene linije na slici u stvarnosti su potpuno ravne, ali mnogim posmatračima izgledaju kao da su zakrivljene prema unutra. Ovu distorziju uzrokuju radijalne linije u pozadini koje sijeku vertikalne linije pod oštrim uglovima, slično kao i kod Orbisonove iluzije

Heringova iluzija proizvodi analogan, ali obrnuti efekt, gdje se prave linije prividno iskrivljuju prema vani, zbog čega se Wundtova iluzija smatra njenim pandanom.

Ovaj vizuelni efekt je dosljedan kod različitih posmatrača i opstaje čak i kada je osoba svjesna da su linije u stvarnosti potpuno prave. Ta karakteristika, zajednička za mnoge geometrijsko-optičke iluzije, razlikuje ove efekte od pogrešnih percepcija koje se mogu ispraviti isključivo znanjem.

Najizraženije izobličenje javlja se kada pozadinske linije sijeku okomite linije pod uglovima između 10° i 30°, naročito ako se veličina tih uglova postepeno povećava od krajeva prema sredini linije.

mini|desno|250px|Wilhelm Wundt (1832–1920), koji je prvi opisao ovu iluziju 1898.

Historijska pozadina

Wundtovu iluziju prvi je opisao Wilhelm Wundt (1832–1920), njemački ljekar i psiholog koji se smatra jednim od osnivača moderne eksperimentalne psihologije. Wundt je nalaze o ovoj iluziji objavio 1898. u okviru šireg istraživanja geometrijsko-optičkih iluzija.

Ova iluzija pripada grupi fenomena koje je nezavisno opisalo nekoliko istraživača tokom intenzivnog razvoja ove oblasti u sredinom i krajem 19. vijeka. Među najpoznatijima su Heringova iluzija, opisana 1861, i Müller-Lyerova iluzija, predstavljena 1889.

Teorijska objašnjenja

Postoji nekoliko hipoteza koje pokušavaju objasniti uzroke distorzije u Wundtovoj iluziji. Ove teorije se međusobno ne isključuju i vjerovatno je da više različitih mehanizama doprinosi ukupnom efektu.

Prividno širenje oštrog ugla

Jedna od vodećih hipoteza pretpostavlja da vizuelni sistem teži prikazati oštre uglove većim nego što oni stvarno jesu. U Wundtovoj iluziji, pozadinske linije sijeku vertikalne crvene linije pod oštrim uglovima. Na mjestima presijecanja vidni sistem pojačava kontrast njihovih orijentacija, zbog čega se ovi uglovi subjektivno doživljavaju većima nego što stvarno jesu. Posljedica takvog perceptivnog izobličenja jeste utisak da se crvene linije savijaju prema unutra, naročito u centralnom dijelu slike.

Eksperimentalnu potvrdu važnosti osobina uglova dali su Crassini i Over (1978), koji su pokazali da je iluzija najizraženija kada uglovi presijecanja iznose između 10° i 30° te kada se njihova veličina postepeno povećava od krajeva prema sredini linije. Takva promjena dovodi do kumulativnog pomjeranja prividnog prostornog smjera linije u svakoj uzastopnoj tački presijecanja.

Lateralna inhibicija

Druga hipoteza nastanak geometrijsko-optičkih obmana pripisuje lateralnoj (bočnoj) inhibiciji, neurološkog procesa u kojem aktivacija jednog neurona potiskuje aktivnost susjednih neurona. Pretpostavlja se da ova međusobna inhibicija prostorno bliskih kontura na mrežnjači oka dovodi do pomaka u percepciji njihovog položaja. Coren (1999) je eksperimentalno ispitao ovu hipotezu na Wundt-Heringovoj iluziji tako što je ispitanike izložio uslovima osmišljenim da pojačaju aktivnost lateralne inhibicije, te je utvrdio da se u takvim okolnostima intenzitet iluzije povećava. Ipak, lateralna inhibicija se uglavnom smatra samo jednim od faktora koji doprinose nastanku ove iluzije, a ne njenim jedinim uzrokom, s obzirom na to da vizuelni efekt opstaje čak i u uslovima u kojima je direktna interakcija kontura svedena na minimum.

Usmjereno perceptivno odstupanje

Day i Kimm (2010) iznijeli su teoriju prema kojoj Thiéry-Wundtova iluzija pripada istoj grupi fenomena kao i Müller-Lyerova iluzija, kod koje uglovi usmjereni prema unutra proizvode sistematsku grešku u percepciji veličine prostornog razmaka. Prema ovom tumačenju, distorzija nastaje uslijed procesa usmjerenog odstupanja, pri čemu vizuelni sistem pogrešno procjenjuje prostornu veličinu područja omeđenih konvergentnim ili presijecajućim linijama.

Evaluacija predloženih mehanizama

Svaka od tri navedene hipoteze objašnjava određene karakteristike Wundtove iluzije, ali nijedna sama za sebe ne nudi potpuno objašnjenje. Hipoteza o prividnom širenju oštrog ugla ima snažno uporište u široj literaturi o geometrijsko-optičkim iluzijama i podudara se s Westheimerovom (2008) analizom načina na koji vizuelni sistem obrađuje kontrast orijentacije. Ona također ima direktnu empirijsku potvrdu u nalazima koje su ponudili Crassini i Over (1978), dokazavši da intenzitet iluzije sistematski zavisi od veličine i rasporeda uglova koje stvaraju pozadinske linije.

Prednost hipoteze o lateralnoj inhibiciji jeste to što iluziju povezuje s dobro proučenim neurofiziološkim procesom. Corenovi (1999) eksperimenti pružili su neposredne dokaze da lateralna inhibicija doprinosi nastanku Wundt-Heringove iluzije. Međutim, i sam Coren je zaključio da je lateralna inhibicija predstavlja pomoćni, a ne primarni mehanizam.

Hipoteza usmjerenog perceptivnog odstupanja, koju su predložili Day i Kimm (2010), najnovije je od ponuđenih objašnjenja. Njena prednost je što Wundtovu iluziju smješta u širu grupu dobro istraženih geometrijsko-optičkih iluzija. Ipak, ovaj model prvenstveno je razvijen za trougaonu varijantu Thiéry-Wundtove iluzije, a ne za klasični oblik u kojem ravne linije izgledaju zakrivljene. Stoga je vjerovatno da cjelokupni efekt nastaje kombinacijom ovih mehanizama, a ne djelovanjem samo jednog uzroka.

Značaj u raspravama o percepciji

Wundtova iluzija značajna je ne samo zbog svojih perceptivnih osobina već i zbog doprinosa širim teorijskim raspravama u psihologiji i filozofiji uma. Činjenica da iluzija opstaje čak i kada posmatrač zna da su linije u stvarnosti ravne relevantna je za diskusije o kognitivnoj modularnosti i kognitivnoj penetraciji. Prema teoriji modularnosti, vizuelni sistem djeluje kao relativno nezavisna jedinica za obradu informacija čiji rad nije neposredno pod utjecajem svjesnih uvjerenja.

To što se iluzija ne može otkloniti samim saznanjem da su linije ravne ukazuje na to da je vizuelna obrada, barem djelimično, otporna na utjecaj kognitivnih procesa. Da je vizuelna percepcija pod direktnim utjecajem viših kognitivnih procesa (kognitivno penetratibilna), u trenutku kada bismo saznali istinu ili prislonili lenjir uz linije, iluzija bi nestala. Budući da se to ne dešava, ovaj fenomen služi kao jedan od empirijskih dokaza u korist teorije o modularnosti uma, koju je postavio filozof i kognitivni naučnik Jerry Fodor.

Ova iluzija razmatra se i u kontekstu prirode samog perceptivnog iskustva. Tokom posmatranja Wundtove iluzije, osoba može istovremeno znati da su linije prave, ali ih i dalje vidjeti kao zakrivljene. Ta pojava služi kao argument protiv stavova da su perceptivna stanja zapravo isto što i uvjerenja.

Ako bismo percepciju izjednačili s uvjerenjem, to bi značilo da posmatrač istovremeno vjeruje u dvije potpuno suprotne stvari, što se u psihologiji i filozofiji smatra iracionalnim. Budući da doživljaj ove iluzije ne predstavlja nikakvu mentalnu grešku niti iracionalnost, ona dokazuje da je ono što vidimo nezavisno od onoga što znamo.

Klinička primjena

Osim što predstavlja predmet istraživanja u području percepcije, Wundtova iluzija ima i praktičnu primjenu u kliničkoj neuropsihologiji. Njena varijanta, poznata kao Wundt-Jastrowova iluzija površine, koristi se kao dijagnostičko sredstvo za procjenu Unilateralnog prostornog neglekta (zanemarivanja polovine prostora). Kod ove iluzije dva zakrivljena segmenta u obliku lepeze, iako su jednake veličine, djeluju kao da se razlikuju po dužini.

Massironi i saradnici (1988) razvili su test u kojem su ispitanicima prikazivali ovu iluziju tako da njeni karakteristični elementi budu usmjereni prema lijevom ili desnom vidnom polju. Pacijenti s oštećenjem desne moždane hemisfere i lijevostranim prostornim neglektom nisu opažali iluziju kada su njeni elementi bili usmjereni prema lijevom vidnom polju, dok su pacijenti s oštećenjem lijeve hemisfere i ispitanici iz kontrolne grupe pokazivali očekivane odgovore. Rezultati testa bili su u snažnoj korelaciji s nezavisnim kliničkim procjenama težine prostornog zanemarivanja (Spearmanov koeficijent r = 0,83), što potvrđuje diskriminativnu valjanost ovog neuropsihološkog instrumenta .

Srodne iluzije

Wundtova iluzija jedna je od geometrijsko-optičkih iluzija kod kojih elementi u pozadini mijenjaju opažena svojstva centralnog objekta. Među blisko povezanim primjerima izdvajaju se: Heringova iluzija: fenomen kod kojeg paralelne linije izgledaju zakrivljene prema vani zbog radijalnih linija u pozadini. Wundtova iluzija proizvodi suprotan efekat te se smatra njenim obrnutim oblikom. Orbisonova iluzija: pojava u kojoj ravne linije ili geometrijski oblici djeluju izobličeno kada su prikazani preko pozadine sastavljene od koncentričnih krugova ili radijalnih linija, što se dešava kroz sličan mehanizam kontekstualne distorzije. Müller-Lyerova iluzija: iluzija kod koje dodaci u obliku strelica na krajevima linije mijenjaju percepciju njene dužine. Day i Kimm (2010) navode da Wundtova iluzija pripada istoj široj grupi fenomena kao i Müller-Lyerova, budući da obje nastaju kao posljedica perceptivnog pomjeranja izazvanog uglovima usmjerenim prema unutra. Horizontalno-vertikalna iluzija: srodni fenomen koji je Wundt predstavio kao varijantu svoje izvorne iluzije 1858. Dvije linije koje se sijeku jednake su dužine, ali vertikalna linija izgleda znatno duža od horizontalne. Da bi se horizontalna linija perceptivno izjednačila s vertikalnom, potrebno ju je produžiti za do 30%. Ovaj efekat nije ograničen samo na jednostavne crteže, već se može uočiti i na građevinama, parkirnim automatima te drugim objektima u svakodnevnom okruženju.

Također pogledajte Heringova iluzija Orbisonova iluzija Müller-Lyerova iluzija Horizontalno-vertikalna iluzija Geometrijsko-optičke iluzije Modularnost uma Wilhelm Wundt

Reference

Vanjski linkovi

Kategorija:Optičke iluzije