Trg Musala je javni trg u Mostaru, Bosni i Hercegovini, smješten uz lijevu obalu Neretve. Naziv je dobio po historijskoj musali, otvorenom i ograđenom prostoru namijenjenom obavljanju zajedničke molitve. Prostor današnjeg trga u osmanskom periodu bio je povezan s Ćose Jahja-hodžinom džamijom i njenim vakufom, a u 19. stoljeću počeo je mijenjati svoju prvobitnu funkciju.
Historija
Osmanski period
Prostor današnje Musale bio je dio vakufskog kompleksa koji je postojao najmanje od druge polovine 16. stoljeća. Vakif poznat kao Ćose Jahja-hodža, u izvorima naveden kao Jahja-hodža, podigao je prije 1585. na Musalli kamenu džamiju s manjom kamenom munarom. Uz džamiju se nalazio veliki harem, u okviru kojeg je bio uređen i prostran prostor za musalu s kamenim mihrabom i minberom.
Musala se nalazila uz Ćose Jahja-hodžinu džamiju i pripadala je vakufu te džamije. Obuhvatala je širok prostor između džamije, današnjeg parka, Neretve i Banjskog sokaka. Njeno postojanje potvrđuje i zapis Evlije Čelebije, koji je prilikom boravka u Mostaru 1664. zabilježio da je na mostarskoj musali klanjao bajram-namaz.
Do kraja osmanske uprave 1878. Musala je bila sa svih strana ograđena zidom. U njen prostor ulazilo se iz dvorišta Ćose Jahja-hodžine džamije kroz mala vrata, odnosno kapidžik. Tako je Musala činila zaseban, ograđen prostor povezan s džamijom i njenim vakufom. Pred kraj osmanske uprave prostor Musale koristio se i za vojne vježbe.
Austrougarska uprava mini|desno|300px|Arhivski snimak Trga Musala u Mostaru sa Ćose Jahja-hodžinom džamijom iz 1883. Dolaskom austrougarske uprave 1878. otpočeo je proces fizičkog uklanjanja prvobitnog prostora Musale i njegovog okruženja. U prvim godinama uprave srušen je zid kojim je Musala bila ograđena i kameni minber, čiji je kamen iskorišten za gradnju kuće.
Važan izvor za utvrđivanje izgleda prostora u prvim godinama austrougarske uprave predstavlja katastarski plan Mostara iz 1881, izrađen u omjeru 1:3125. Austrougarske vlasti započele su sistematsko katastarsko premjeravanje Bosne i Hercegovine 1880, a područje Mostara snimljeno je 1881. Katastarsko premjeravanje Bosne i Hercegovine počelo je 1880, a planovi su sadržavali podatke o zemljištu, parcelama, objektima i saobraćajnicama. Katastar je imao ekonomsku, fiskalnu, pravnu i vojnu namjenu, a podaci prikupljeni tokom premjeravanja kasnije su poslužili i za uspostavljanje gruntovničkog sistema.
Na planu iz 1881. Musala je prikazana kao trapezoidan prostor dug približno 65 metara, prosječne širine oko 55 metara i površine približno 3,6 dunuma. Uz nju su prikazane Ćose Jahja-hodžina i džamija Fatime-kadune. Na samom prostoru Musale označena su i dva drvena objekta dimenzija približno 28×10 metara, koje Ahmet Kurt tumači kao vjerovatne privremene objekte austrougarske vojske za smještaj vojske, konja i opreme.
Katastarski plan pokazuje i da prostor koji će tokom narednih decenija biti preuređen nije predstavljao jedinstvenu zemljišnu cjelinu. Na parcelama na kojima će kasnije biti podignuta školska zgrada 1881. bili su evidentirani posjedi Salih-bega Badžaka, Saliha Goze i Omera Čustovića, dok je na lokaciji kasnije izgrađene gradske banje kuću s okućnicom imao Mehmed Trebinčić. Na širem prostoru sjeverno od Musale evidentirane su i parcele u vlasništvu Riste Šole te Ahmeta, Ibrahima i Mahmuta Drljevića.
Da je prostor Musale u tom procesu izgubio svoj raniji vakufski karakter i bio namijenjen drugim javnim sadržajima potvrđuje i Memorandum predstavnika muslimanskog stanovništva Bosne i Hercegovine, predan Zemaljskoj vladi u Sarajevu 1900. i caru Franji Josipu I. 1901. U njemu se Mostar navodi među primjerima u kojima je vakufska imovina oduzimana i korištena za druge namjene; za Musalu se navodi da je od velikog vakufskog zemljišta napravljen državni hotel i općinski park.
mini|desno|300px|Arhivski snimak željeznog Mosta Musala iz perioda 1890–1891 mini|desno|300px|Arhivska razglednica Mosta Musala (Most Franje Josipa) 1900-ih Nakon katastarskog snimanja prostor Musale počeo je dobivati novu saobraćajnu i urbanu funkciju. Jedan od prvih zahvata bio je završetak izgradnje željeznog mosta preko Neretve, čime je Musala povezana s desnom obalom grada. Izgradnja mosta nije bila austrougarska zamisao: osmanske vlasti započele su pripreme za njegovo podizanje 1873, kada su nabavljeni planovi iz Manchestera i naručena željezna konstrukcija iz Engleske. Zbog ustanka i političke krize tokom 1870-ih, kao i nedostatka sredstava, projekt nije realizovan prije promjene uprave. Nakon 1878. austrougarske vlasti nastavile su izgradnju prema postojećim planovima, a most je dobio ime po caru Franji Josipu. Dovršen je 1882.
Izgradnjom mosta i nekoliko godina kasnije Nove ulice, koja je Musalu povezala s Glavnom ulicom, stvorena je nova saobraćajna veza između dotadašnjeg gradskog centra i prostora koji se počeo formirati na području Musale.
Na Musali je 1880. izgrađena Trgovačka škola, čija će zgrada kasnije postati sjedište Muzičke škole.
Najveći pojedinačni građevinski zahvat na Musali u austrougarskom periodu bila je izgradnja hotela Neretva uz obalu Neretve. Austrougarska vlada donijela je odluku da hotel izgradi vlastitim sredstvima kako bi zadovoljila rastuće potrebe grada za smještajem. Projekt je izradio arhitekt Aleksandar Wittek, a hotel je dovršen 1892. Godine 1983. na istočnoj strani Musale, neposredno uz Ćose Jahja-hodžinu džamiju podignuta je česma, poznata pod imenom Alajbegovića česma.
Urbanistička transformacija nastavila se početkom 20. stoljeća. U neposrednoj blizini Musale izgrađeni su vatrogasni objekt 1901. i hotel Bristol 1906. Godine 1912. na istočnoj strani, uz zid bašče, kasnije ogradu parka, izgrađen je prvi javni klozet u Mostaru s lijepo oblikovanim arhitektonskim elementima na fasadi. To je bio prvi od četiri javna klozeta izgrađena tog vremena na području grada, a koji su bili u funkciji sve do polovine sedamdesetih godina 20. stoljeća.
Godine 1913. izgrađena pošta, a 1914. otvorena je Gradska banja na Musali, prema projektu Rudolfa Tönniesa.
Između dva svjetska rata mini|desno|300px|Hotel Neretva (1942) Nakon Prvog svjetskog rata na prostoru Musale nastavljeni su zahvati na uređenju trga i njegovih okolnih objekata. Godine 1929. na prostoru nekadašnjih Drljevića bašča, uz Musalu, uređen je Gradski park. Prema projektu Miroslava Loosea, prostor Musale i parka dobio je uređene zelene površine, fontanu i pristupno stubište, dok su u narednim godinama postavljeni kandelabri i javna česma.
Stari željezni most preko Neretve zamijenjen je armiranobetonskim mostom. Izgradnja novog mosta započela je 1935, a most je otvoren za saobraćaj 1936. pod nazivom Most kralja Petra I. Prema podacima iz mostarske hronologije, most je bio dug 66 metara i širok 13,5 metara.
mini|desno|300px|Alajbegovića česma nakon premještanja na novu lokaciju (1936) U okviru preuređenja prostora 1936. premještena je Alajbegovića česma, koju je 1883. podigao mostarski gradonačelnik Muhamed-beg Alajbegović. Česma je prvobitno bila postavljena uz početak Nove ulice, na prostoru uz vakufsku parcelu, a 1936. premještena je na položaj uz jugoistočnu ogradu parka na Musali, gdje se nalazi i danas.
Iste godine pripreman je projekt Vakufske kuće uz Ćose Jahja-hodžinu džamiju. Miroslav Loose izradio je projekt objekta, ali je gradonačelnik Husein Ćišić zahtijevao reprezentativnije rješenje s kupolom. Zbog predviđene visine nove zgrade postojala je opasnost da ona zakloni nisku munaru džamije. Zbog toga je odlučeno da se postojeća munara demontira i izgradi viša. Projekt njenog povišenja izradio je arhitekt Sulejman Demirović.
Izgradnja Vakufske kuće započela je 1936, a završena je 1937. Zgrada je izvedena s kupolom i poslovnim prostorima u prizemlju, koji su izdavani pod zakup, a prihodi su služili za izdržavanje Ćose Jahja-hodžine džamije i druge potrebe vakufa.
Uz izgradnju Vakufske kuće i izmjenu položaja munare i česme, tokom 1936. i 1937. izmijenjen je i neposredni prostor oko Ćose Jahja-hodžine džamije. U tom periodu demontirano je i turbe braće Kreha koje se nalazilo uz džamiju. Turbe je kasnije preneseno na prostor ispred Vučjakovića džamije, gdje je ponovo sastavljeno.
U neposrednoj blizini Musale izvršene su i izmjene na postojećim objektima. Hotel Neretva adaptiran je 1937. prema projektu gradskog inženjera Marka Kovačine, uz saradnju Miroslava Loosea.
Od sredine 1930-ih na Musali su održavani politički skupovi i sindikalni protesti.
Površina trga bila je pokockana granitnim kockama pa je po svom obliku čitav kompleks predstavljao gradski trg u pravom smislu te riječi. Do početka Drugog svjetskog rata na prostoru Musale nalazili su se park, Ćose Jahja-hodžina džamija s vakufskom kućom, hotel Neretva, Gradsko kupatilo, školska zgrada i most preko Neretve, uz saobraćajne i poslovne sadržaje koji su povezivali ovaj prostor s okolnim dijelovima grada.
Nakon Drugog svjetskog rata mini|desno|300px|Arhivski snimak ulaza u park na Trgu Musala u Mostaru iz 1940-ih mini|desno|300px|Arhivski snimak prvomajske parade na Trgu Musala 1949. Nakon završetka Drugog svjetskog rata Musala je preimenovana u Trg Republike. Na prostoru trga održavani su narodni mitinzi, dočekivana Štafeta mladosti, održavane vojne parade, Cvjetna korza i povorke s bakljama. Za različite kulturne i zabavne programe postavljane su privremene pozornice na kojima su nastupali folklorni ansambli, pjevači, sportisti i artisti.
U zgradi nekadašnje škole na Musali nakon rata počela je djelovati Srednja građevinska škola. Nakon njenog preseljenja u novu zgradu kod Carinskog mosta, u objektu je privremeno djelovala Škola učenika u privredi, a potom je u njemu otvorena Muzička škola.
Gradski park uz Musalu uređen je na prostoru nekadašnjih Drljevića bašča. U parku su se nalazile zelene površine, cvjetnjaci, palme i okrugli bazen, a prostor je bio ograđen kamenom ogradom. Park je zajedno s Musalom preuređen 1976.
Musala je tokom poslijeratnog perioda služila i kao stajalište autobusa međugradskog saobraćaja. Autobusi su se na Musali zadržavali do izgradnje nove autobuske stanice uz novu željezničku stanicu, nakon čega je ovaj saobraćaj premješten.
Preuređenje 1976.
Godine 1976. Musala i Gradski park preuređeni su u okviru promjene saobraćajne i prostorne organizacije ovog dijela Mostara. Na Musali je prostor trga pretvoren u saobraćajnicu, uz proširene trotoare i manju ograđenu zelenu površinu ispred Muzičke škole. Time je prostor izgubio raniju funkciju zasebno oblikovanog gradskog trga.
Istovremeno je preuređen Gradski park. Uklonjena je njegova kamena ograda, zatrpan je bazen, a izmijenjeno je i ranije hortikulturno uređenje. U sklopu preoblikovanja Musale i parka srušen je i javni klozet koji se nalazio istočno od parka.
Preuređenjem je izmijenjen odnos između Musale, Gradskog parka i okolnih objekata koji je postojao od međuratnog perioda. Prostor koji je do tada sadržavao zasebno oblikovan trg i ograđeni park dobio je novu organizaciju zasnovanu prvenstveno na prolasku saobraćaja i pješačkom kretanju.
U neposrednoj okolini Musale tokom 1960-ih i 1970-ih nastavljena je izgradnja novih poslovnih i stambenih objekata. Zgrada robne kuće Razvitak, s robnom kućom u prizemlju i devetospratnim stambenim dijelom, izgrađena je 1970. Ove promjene bile su dio šireg preuređenja prostora između ulica Fejića, Titove, Braće Brkića i Huse Maslića, gdje je starija urbana struktura zamjenjivana novom izgradnjom.
Ratna razaranja 1992–1995.