A Catedral de la Seu d'Urgell, tamén chamada Catedral de Santa María de Urgell ou Catedral de Urgell, é un templo católico dedicado a Santa María situado en La Seu d'Urgell (Alt Urgell), sé catedralicia da diocese católica latina de Urgell. É a única catedral integramente románica de Cataluña, considerada un exemplar único dentro do románico catalán polas súas características italianizantes, altamente visibles na ornamentación da fachada e na galería aberta da cabeceira.
miniatura|345x345px|Interior do templo, nave principal.
O templo data do século XII e está presidido pola Virxe de Urgell, patroa da cidade. Esta talla policromada do século XIII, situada dentro da ábsida do altar maior, é de estilo románico e foi restaurada en 1922. A miúdo é chamada Nai de Deus de Andorra, xa que segundo a tradición estivo en Andorra durante a invasión musulmá.
A cidade de La Seu d'Urgell ten precisamente este nome polo feito de ser a sé episcopal do bispado de Urgell e pola catedral. Esta é a cuarta catedral construída na diocese e a terceira erixida no mesmo lugar, aínda que a primeira das tres fora erixida en Plana de la Seu, arredor da cal naceu un novo barrio chamado en latín vicus Sedes Urgelli, é dicir, barrio de La Seu d'Urgell, entendendo seu (sé) como a cadeira ou trono dun bispo que exerce unha xurisdición, igrexa catedralicia e capital dunha diocese.
Historia A cristianización da cidade romana de Orgellia atribuíuse tradicionalmente a un discípulo de Santiago o Maior. Aínda que non hai constancia documental de cando se fundou o bispado de Urgell, probablemente tivo lugar durante o concilio de Tarragona (516), cando aínda non existía o bispo de Urgell, e o II Concilio de Toledo (527) cando xa había un. No século VIII a cidade caeu baixo o dominio islámico, do cal foi liberada poucas décadas despois polos francos. Porén, en 793, cando as tropas de Abd al-Malik ibn Abd al-Wáhid estaban a retirarse despois da batalla de Orbieu, tanto a cidade como a primitiva igrexa episcopal, que daquela estaba no alto do outeiro, foron arrasadas e destruídas. Este feito, seguido da herexía adopcionista do bispo Fiz de Urgell (781-799), provocou a crise da vila e o traslado da sé episcopal a outra zona da poboación.
Na chaira, no vicus Urgelli, construíuse unha nova igrexa, aínda que non foi ata a seguinte xeración cando se construíu unha obra máis axeitada para acoller a dignidade dunha sé episcopal. Segundo consta no documento da Acta de consagración e dotación da catedral de La Seu d'Urgell, que aínda se conserva no arquivo episcopal, que data do ano 839, a catedral de Santa Maria del Vicus foi consagrada polo bispo Sisebuto en presenza de Sunifredo I (? - 848), conde de Urgell e Cerdanya e pai de Wifredo o Piloso. O bispado de Urgell comezou unha era de prosperidade grazas aos intercambios de mercadorías con Borrell II (927 - 992), conde de Barcelona e de Urgell. Este poder manifestouse nas construcións do bispo Ermengol (1010-1035): unha nova catedral no lugar onde está a actual, a Igrexa de San Pedro e Santo André, a Igrexa de San Miguel e as pontes de pedra sobre os ríos Segre e Valira (en El Pont de Bar Vell e Congost de Tresponts). Estas obras foron financiadas co ouro musulmán da conquista do Baix Urgell. A vila da chaira medrou e viuse favorecida pola existencia dun mercado semanal, mencionado en 1029, e unha feira coñecida en 1048, mostrando así a importancia do centro tanto na rexión como nas rutas comerciais internacionais. Esta prosperidade económica deu lugar á construción dunha cuarta catedral, a actual, iniciada polo bispo Odón de Urgell (1095-1122) aínda que quedou sen rematar debido ás loitas entre o bispado e o vizconde de Castellbò e o conde de Foix, que foron protectores da herexía albixense. Neste contexto, en 1195 La Seu d'Urgell chegou a sufrir un asedio e posterior saqueo, no transcurso do cal a actual catedral tivo un papel importante, xa que actuou como unha verdadeira fortaleza e foi a gran defensa da vila e do clero. Aínda que carece dun bo recinto amurallado, o arco de Santa María demostra que as portas debían estar ben fortificadas.
Catedrais miniatura|Vista parcial do núcleo episcopal, á esquerda o Palacio e á dereita a catedral. Na cidade houbo até catro catedrais: Catedral de San Xusto, século V (en Castellciutat). Catedral do século IX, consagrada no ano 839.Puig 2003: p. 457 Catedral de Santo Ermengol, século XI. Catedral de Santo Odón (a actual), século XII.
Catedral do século IX A diferenza da catedral de San Xusto, a segunda catedral consagrada no ano 819, segundo a falsa acta de consagración, datada contra finais do século X ou a comezos do século XI,Riu 1992: pp. 318-320 foi construída na chaira da poboación, no qui dicitur Vicus de Urgell. É dicir, na localización da actual catedral, substituíndo así a antiga catedral visigótica do outeiro «construída polos fieis e destruída polos infieis».Puig 2003: p. 460 Esta, coñecida como Santa María del Vicus, era de carácter modesto debido á pobreza da época.Puig 2003: p. 469 Seguramente a súa cuberta era de madeira e tiña unha cabeceira con tres ábsidas, segundo consta no testamento do conde Borrell do ano 994. A catedral, ademais dun altar dedicado a Santa María, tiña outro baixo a advocación de San Xoán Bautista.
Catedral de Santo Ermengol O 22 de outubro de 1040 consagrouse unha catedral, obra de Santo Ermengol, bispo de Urgell entre 1010 e 1035.Carrero 2010: p. 256. Desta catedral, non se sabe se as obras tiñan como obxectivo ampliar a catedral anterior do século IX ou reformala,Carrero 2010: p. 255. e foi rematada e consagrada polo sucesor de Ermengol, Eribau.
A construción, reforma ou ampliación desta catedral crese que se debeu a que a anterior era demasiado pequena para acoller os fregueses, xa que a poboación foi aumentando en todas partes durante o século X. Ademais do altar dedicado a Santa María, tivo cinco altares máis: de Santo Estevo, do Santo Sepulcro, de San Xusto, de Santiago o Maior e de Santo Ermengol, este último adicado ao bispo que pouco despois da súa morte en 1035 xa era venerado como santo.
Catedral de Santo Odón A actual catedral de Santa María de Urgell foi iniciada polo bispo Odón, entre os anos 1116 e 1122, froito da prosperidade da época. Logo da morte do bispo Odón en 1122 as obras avanzaron devagar e non foi até a chegada do bispo Arnau de Preixens (1167-1195) que a construción recibiu o pulo decisivo. No ano 1175 fíxose un contrato con Ramon Llambard (Raimundus Lambardus),Puig 2003: p. 590 polo cal se comprometeu nun prazo de 7 anos a pechar as bóvedas, erguer os campanarios unha fila por riba delas e rematar a cúpula.
Crese que Llambard podería ser de orixe italiana e de alí podería provir a influencia da arte románica de estilo lombardo. Llambard acabou co seu cometido no ano 1182, xa que ese ano xa estaba erixido o campanario da fachada principal. A partir de entón non se sabe como continuaron as obras, só que a finais do século XII as obras foron interrompidas pola diminución dos recursos económicos provocadas polas guerras e o saqueo de La Seu a mans das tropas de Arnau I de Castellbò e Ramon Roger I de Foix (1195-96).Carbonell / Cirici 19776: p. 56. Despois as obras non continuaron e algunhas partes quedaron sen rematar até as restauracións que as cubriron de pedra, entre os anos 1955 e 1974.
Posteriormente fixéronse engadidos ornamentais á catedral que despois foron eliminados, devolvéndoa ao seu aspecto exterior orixinal durante a reforma iniciada polo bispo Joan Benlloch en 1918. Recuperouse a fachada setentrional da plaça dels Oms e Josep Puig i Cadafalch eliminou a ornamentación neoclásica do interior, feita en xeso durante o século XVIII.Arte e Identidades Culturales 1999: p. 504 Sobre este revestimento de xeso, Puig i Cadafalch dixo:
O conxunto catedralicio miniatura|Planta da catedral. O núcleo episcopal de Urgell está formado pola catedral de Santa María, o claustro da catedral que conecta coa igrexa de San Miguel, tamén chamada San Pedro, e o Museo Diocesano de Urgell na antiga igrexa da Piedade e a antiga Casa do Decanato. Detrás do complexo catedralicio está o Palacio Episcopal.Junyent 1976: p. 74. En 1931 o conxunto catedralicio foi declarado monumento histórico-artístico.
Igrexa A catedral ten unha planta basilical de tres naves cortadas por un transepto que sobresae polos lados. Nos extremos hai dúas torres que están truncadas sen rematar, que se fosen construídas cadrarían coas dúas torres da fachada e o ciborio que tampouco está rematado.
Os muros son compactos feitos de bloques de pedra granítica a cadros, e dan unha aparencia de fortaleza á construción. Este aspecto tamén se percibe na fachada aínda que é máis expresiva. A nave central esténdese polo cruceiro ata a abertura da ábsida, cuberta cunha bóveda de canón seguida dunha cornixa sostida por ménsulas con cabezas esculpidas. O cruceiro dá lugar a unha cúpula nervada sobre cunchas que se ergue sobre a sección rectangular de intersección sobre unha cornixa sostida por ménsulas. miniatura|Talla da Virxe de Urgell. As naves laterais son moito máis baixas ca a central e están cubertas con bóvedas de crucería. Os alicerces divisorios das naves, catro a cada lado, parten dunha base de cruz grega cuxos brazos dirixen cara á nave central os arcos torais que dan aos soportais de reforzo á bóveda de canón; as outras dúas orixinan os soportais que comunican a nave central coas colaterais, e a última forma o arco toral que subdivide estes en varios treitos en conxunto cos arcos anteriores para orixinar o cruceiro. Estes ascenden dende os ángulos nunha columna reducida a un cuarto de círculo, aloxada nas esquinas do alicerce cruciforme, que queda así unido a unha base de planta octogonal.
A cuberta da igrexa foi deseñada cun sistema mixto de bóvedas de canón na nave central e o transepto, e bóvedas de crucería nas naves laterais, que xa fora adoptada en San Vicente de Cardona en 1040 e que se xeneralizou no século XII.Junyent 1976: p. 75.
A catedral de arte románica posúe características italianas, visibles na ornamentación da fachada, coroada por un esvelto campanario con dúas plantas de ventás xemelgas, e na galería que percorre a parte superior do transepto e o exterior da ábsida
Trátase dun edificio de tres naves, cun cruceiro extraordinariamente longo, dotado de cúpula e cinco ábsidas, das cales só a correspondente á nave central, coa súa graciosa absidiola inscrita dentro do grosor do muro de peche e presidida pola imaxe de Santa María, sobresae no exterior.
O grosor e solidez dos muros, as dúas torres que enmarcan a fachada e as outras dúas, de grandes proporcións, situadas nos extremos do cruceiro, permiten supoñer que os construtores non excluíron a posibilidade dun eventual aproveitamento do edificio, á marxe do seu uso sagrado, como lugar de refuxio e defensa en caso de ataque ou invasión da cidade, o que, de feito, aconteceu en máis dunha ocasión.
Nada quedou, en troques, do coro gótico, realizado na primeira metade do século XV, nin do retablo de 1350, con incrustacións de prata, nin do seu substituto de 1631, en madeira policromada, inspirado no que había na catedral de Barcelona, que foi vendido e enviado aos Estados Unidos.Bassegoda Nonell 1990: p. 153.
Fachada principal miniatura|Fachada principal e campanario. A fachada principal está orientada ao oeste, na rúa de Santa María, xa que o templo, como é habitual, está orientado de leste a oeste. Ten pedra bicolor e presenta unha suntuosa ornamentación que contrasta co resto de fachadas que son máis sinxelas ou con outros templos románicos, en xeral escasamente decorados. Os perpiaños son de granito probablemente extraídos do río Valira.