A balsa muisca (en ) ou balsa dourada (en ) é unha peza votiva de ourivaría precolombiana feita pola cultura muisca, un pobo indíxena que habita no Altiplano Cundiboyacense dos Andes colombianos. A peza probablemente fai referencia á cerimonia de ofrenda de ouro descrita na lenda de El Dorado, que ocasionalmente tiña lugar na lagoa de Guatavita. Neste ritual, o novo xefe muisca (o zipa), que estaba a bordo dunha balsa e cuberto de po de ouro, guindaba obxectos de ouro á lagoa como ofrendas aos deuses, antes de mergullarse na lagoa. A figura foi creada entre os anos 1295 e 1410 mediante fundición á cera perdida nunha aliaxe de ouro con prata e cobre. A balsa formaba parte dunha ofrenda que foi colocada nunha cova do concello de Pasca. Dende o seu descubrimento en 1969, a balsa muisca converteuse nun emblema nacional de Colombia e foi representada nos selos de correos. A peza está exposta no Museo do Ouro de Bogotá.
Contexto miniatura|250px|Mapa do territorio da Confederación Muisca, arredor do ano 1500. Pobo muisca
O pobo muisca, tamén coñecido como chibcha, vivía a 9000 pés (arredor de 2700 metros) de altitude nos Andes orientais de Colombia, preto da actual Bogotá, na cidade de Tunja e na lagoa de Guatavita. Aínda que a maioría das aldeas muiscas tiñan un xefe e sacerdotes, os muiscas eran polo xeral un pobo agrícola e igualitario. Elaboraban cerámica e téxtiles e extraían esmeraldas e sal, mais carecían de ouro e da cera de abellas que precisaban para crear as súas pezas de ouro. Para obter esas materias primas, trocaban cos pobos veciños. Como os muiscas eran un pobo igualitario, o ouro non se concentraba en mans duns poucos. En troques, era común entre as familias muiscas a decoración de portas e ventás con obxectos de ouro.
Ourivaría muisca O ouro utilizouse en América Central dende os primeiros séculos d.C. e era espiritual e simbolicamente importante para os pobos precolombianos. Os actuais países do istmo, Costa Rica, Panamá e Colombia, xurdiron como unha única rexión de ourivaría que compartía estilos e metodoloxía, como o uso da fundición á cera perdida no canto da martelada. O traballo do metal na rexión comezou con obxectos para rituais relixiosos e a realeza, e non como ferramentas, armas ou moeda; este uso simbólico estabeleceu dende o primeiro momento un precedente para a metalurxia ao longo da historia da rexión.
As pezas de ouro muisca distínguense das doutros pobos precolombianos polo seu uso, fabricación e aspecto. Os exvotos muiscas, chamados tunjos, non se usaban como adornos ou xoias, senón que tiñan fins simbólicos. Moitas veces eran pequenos abondo como para coller dentro da man; ás veces tan pequenos como 1,5 cm. Os tunjos foron fundidos á cera perdida usando tumbaga, unha aliaxe de ouro que contén ata un 70% de cobre, mentres que noutras rexións o ouro foi martelado coa forma desexada. Ademais, os obxectos muiscas son identificables polas súas superficies rugosas en comparanza co ouro puído das rexións circundantes. A arte muisca adoitaba incluír compoñentes que se referían á propia materia prima empregada na súa construción; por exemplo, unha estatua que era representada levando bolsas coa substancia coa que está feita. Os paxaros son un motivo común na ourivaría colombiana.
A ourivaría muisca influíu nunha ampla rexión. Atopáronse copias locais de figuriñas votivas muiscas en lugares tan arredados como a rexión de Linea Vieja, na costa atlántica de Costa Rica. Algunhas destas tradicións de deseño mantivéronse sen cambios durante 1.000 anos e eran moi salientables no momento do contacto cos europeos.
miniatura|esquerda|Tunjo dun home de pé cunha balsa en miniatura. Walters Art Museum, Baltimore, Maryland.
Lenda de El Dorado
A balsa muisca conmemora unha cerimonia, detallada na lenda de El Dorado, na que un novo rei cubría todo o seu corpo con po de ouro, flotaba nunha balsa ata o centro dun lago e guindaba grandes cantidades de ofrendas de ouro á auga. A lenda de El Dorado xurdiu de seis relatos, tres dos cronistas Fernández de Oviedo, Pedro Cieza de León e Juan de Castellanos, e tres dos conquistadores Gonzalo Pizarro, Gonzalo Jiménez de Quesada e Sebastián de Belalcázar; as descricións posteriores son elaboracións sobre estes seis relatos. Aínda que a historia se adornaba con cada relato, todas as versións tiñan varios detalles en común, como o lago e o po de ouro. Tamén se sabe que os muiscas veneraban os lagos. Jennings detalla a cerimonia tal e como ocorre nun relato:
Porén, algúns expertos dubidan de que El Dorado representado na lenda sexa a cerimonia na lagoa de Guatavita. A cidade de El Dorado probablemente nunca existiu, mais El Dorado ou o Home de Ouro ten un fundamento na verdade histórica; El Dorado referíase probablemente ao gobernante dos muiscas.
Visión xeral Descrición miniatura|dereita|Detalle da balsa muisca. A balsa muisca é un pequeno exvoto feito cunha aliaxe de ouro, prata e cobre. Mide 19,5 cm de longo, 10,2 cm de ancho e 10,1 cm de alto. A balsa contén once figuras humanas: unha figura central e grande sentada que representa o xefe ou cacique, rodeada de dez figuras máis pequenas, as cales representan aos asistentes e remeiros, algúns dos cales levan máscaras. As figuras descansan sobre unha balsa de cana con forma de óvalo, que está composta por unha estrutura de soporte central con patrón de triángulo, con bobinas de arame ao redor do perímetro. Como a maioría da ourivaría muisca, non hai figuras en volume; cada figura está moldeada como unha placa plana, adornada na parte frontal con detalles en forma de arame e xoiaría de ouro.
A superficie da peza está sen puír e parece basta en comparanza coas xoias muiscas, mais como outros exvotos, a balsa muisca non pretendía ser decorativa senón unha ofrenda simbólica; o aspecto desta peza era típico para o seu uso. O exame microscópico non revelou ningunha xuntura en ningún lugar da balsa; a peza e cada detalle ornamental, incluídas as decoracións de ouro colgantes, creáronse nunha soa vertedura de ouro. O proceso de fabricación foi intensivo; todo o proceso, dende dar forma a un molde de cera de abella ata romper o molde e revelar a peza de ouro, probablemente requiriu centos de horas de traballo realizadas por un único artesán.
Figura principal A figura central, o cacique, está espida, sentada, e cruza os brazos sobre o peito en forma de W, característica común nas pezas de ouro muisca. Leva un gran colgante de nariz rectangular, adornado con cabezas de paxaros e decoracións trapezoidais, así como un toucado e posiblemente unha coroa. Ademais pódense ver adornos trapezoidais adicionais: tres colgantes, dous pendentes e outros tres arredor do corpo. Está sentado nun duho (unha cadeira pequena cun respaldo alto), e inclinado cara a atrás. O cacique está rodeado de estandartes e proxeccións en forma de plumas.
A importancia da figura principal é evidente polo seu tamaño e polo seu corpo ricamente adornado. O colgante do nariz tamén é significativo para identificalo como xefe; segundo un cronista español, os futuros caciques estaban encerrados nas casas dende pequenos e cando saían anos máis tarde, perforaban as orellas e levaban colgantes de ouro no nariz para indicar o seu novo status. Os colgantes do nariz estaban entre os artigos máis detallados e adornados da ourivaría dos muiscas. O duho tamén está asociado co xefe, e é significativo que ningunha das figuras que rodean á figura central estea de cara a el, sinal de reverencia ao cacique.
Asistentes e remeiros As dez figuras restantes que rodean ao cacique, aínda que todas son moito máis pequenas ca el, pódense agrupar en tres tamaños: dúas figuras máis grandes que están na parte dianteira e no centro da balsa; dúas figuras sentadas de tamaño medio que as rodean; e seis figuras de pé máis pequenas. As dúas grandes figuras na parte dianteira levan cada unha un toucado con once plumas, levan unha maraca, unha máscara en forma de cabeza de animal e levan un tridente preto da súa cintura. As dúas figuras de tamaño mediano flanquean as dúas máis grandes, e levan un toucado enrolado posiblemente destinado a representar tecido. Cada unha delas leva un poporo, un frasco con forma de cabaciña que contiña a cal que se mastigaba xunto coas follas de coca. As seis figuras máis pequenas sitúanse ao redor do perímetro da balsa e cada unha leva un toucado e leva un pequeno pau.
+Composición química Elemento(símbolo) % porcomposición Ouro (Au) Prata (Ag) Cobre (Cu)
Detalles técnicos A uniformidade das figuras fai pensar que a balsa foi creada por un único artesán altamente formado. Os investigadores aplicaron datación por radiocarbono aos restos de carbón que quedaron na balsa polo molde de fundición; as probas deron unha data de 1295-1410 d.C. para a construción da balsa. Usando fluorescencia de raios X, os investigadores identificaron a "sinatura química" do ouro utilizado na balsa muisca e concluíron que procedía das terras baixas das beiras do río Magdalena, onde a xente aínda busca ouro hoxe en día.
Descuberta Sábese de dúas balsas muiscas de ouro; unha de Pasca, o tema deste artigo, e outra de Siecha, que se perdeu. A balsa de Siecha foi a primeira en ser descuberta, e axudou ao descubrimento da balsa de Pasca. En 1856, dous irmáns de Siecha chamados Joaquín e Bernardino Tovar drenaron parcialmente unha lagoa próxima e atoparon unha balsa votiva que asociaron coa cerimonia á que se refire a lenda de El Dorado. Pasou ás mans do diplomático Salomón Koppel quen a vendeu a un museo de Alemaña, o Museo Etnolóxico de Berlín, mais cando o artefacto chegou ao porto de Bremen foi destruído nun incendio. Porén, a través da enxeñaría inversa, un grupo da Universidade dos Andes (UNIANDES), en Bogotá, Colombia, recreou a balsa de Siecha en ouro e identificou un proceso de fundición plausible.
Un século despois, en 1969, un campesiño de Pasca que se chamaba Cruz María Dimaté atopou nunha cova varias pezas de ouro e cerámica, e describiullas a Jaime Hincapié Santamaría, párroco do lugar. O cura mostroulle a Dimaté un debuxo da balsa Siecha nun libro de Liborio Zerda, e Dimaté confirmou a súa semellanza coa balsa recentemente atopada. O padre Santamaría fixo que o obxecto fose adquirido polo Banco da República e exposta no Museo do Ouro de Bogotá, onde permanece.
Creación Materias primas miniatura|Esmeralda colombiana. Os muisca trocaban sal, esmeraldas e teas de algodón por ouro. Os muisca trocaban o seu sal, as esmeraldas e o algodón para obter o ouro necesario para os tunjos. A altitude da rexión varía moito, creando pequenas zonas ecolóxicas nas que faltaban un ou máis recursos en cada localidade, o que fomentaba o comercio. Os estudos etnográficos revelan redes comerciais nas terras altas de Colombia que as conectan coas rexións circundantes, e fontes en lingua castelá confirman que estas redes se estenderon aos territorios dos incas. O troco entre as terras altas e a costa consistía en peixes, cunchas e ouro por follas de coca, pementa e plumas de cores. Os comerciantes locais movían os materiais entre as rexións mineiras e as rexións de traballo do ouro, nas que os produtos acabados eran trocados por ouro en bruto. Os artesáns muiscas usaban aliaxes de ouro cunha variedade de composicións diferentes, dando como resultado unha ampla gama de cores.
Fundición á cera perdida miniatura|esquerda|Colgante con paxaro. Muisca, séculos X-XVI, aliaxe de ouro fundido. Museo Metropolitano de Arte. Este obxecto ilustra o fino detalle da fundición e a superficie sen puír do ouro.