Para outros termos homónimos, véxase checa.
miniatura|415x415px|Edificio do Círculo de Belas Artes, cuxo soto albergou a denominada Checa de Belas Artes, en realidade dependente dun organismo oficial coñecido como Comité Provincial de Investigación Pública. Unha checa ou cheka era unha instalación que durante a guerra civil española foi utilizada na zona republicana á marxe das leis para deter, interrogar, torturar, xulgar de forma sumarísima e executar a sospeitosos de simpatizar co bando rebelde. As checas foron utilizadas principalmente por algunhas persoas ou grupos relacionados con partidos e sindicatos que operaban na zona republicana.
Polo xeral, estas instalacións eran coñecidas pola rúa onde se atopaban, ou ben polo nome de quen as dirixía. Á parte das que dependían de organismos do Estado —como a coñecida como Checa de Belas Artes, máis tarde de Fomento, dependente do Comité Provincial de Investigación Pública—, varios partidos políticos, ateneos, comités, sindicatos ou organizacións vinculados á Fronte Popular ou á CNT dispuxeron dunha checa.
Concepto e causas A insurrección armada contra o goberno da II República triunfou só parcialmente, polo que España quedou dividida en dúas zonas. Na que fracasara a rebelión, as institucións quedaron sumamente debilitadas e o Goberno decidiu ceder á demanda das organizacións obreiras de que se entregasen armas aos seus militantes. Desta forma, desencadeouse o movemento revolucionario que os sublevados dicían combater. A combinación de ambos os factores, o proceso revolucionario mediante o que as organizacións esquerdistas trataron de suplir as carencias do debilitado aparello estatal e a rebelión encabezada polos militares insurrectos que ameazaba propagarse, desencadearon na zona que se deu en chamar «republicana» un movemento represor carente de dirección e uniformidade que foi de grande intensidade durante os primeiros meses da guerra. Dentro deste movemento represor, algúns grupos irregulares que actuaron nos primeiros meses do conflito foron cualificados por algún historiador como escuadróns da morte, aínda que o termo non estaba aínda en vigor na época dos feitos.
Contexto da represión A represión na zona republicana desenvolveuse nun contexto no que influíu a ausencia dunha autoridade clara tras a insurrección, que levou a algún autor a falar de "quebra do Estado de dereito". As principais institucións (Exército, Policía, xudicatura) quedaron debilitadas pola rebelión de moitos dos seus integrantes, a execución ou encarceramento doutros e o clima de sospeita existente sobre os restantes, a quen os militantes anarquistas, comunistas e socialistas vían como ferramentas da clase dominante á que querían derrotar. A decisión do Goberno de entregar armas ás organizacións obreiras para poder derrotar ás forzas sublevadas acabou acrecentando a debilidade das institucións constitucionais, que se viron superadas e substituídas por organismos oficiosos creados polos partidos e sindicatos obreiros, de ideoloxía maioritariamente revolucionaria. Para os militantes destas organizacións, que foran perseguidos pola Xustiza durante décadas, as garantías xurídicas eran só formalismos inútiles que dificultaban a administración dunha «xustiza revolucionaria».
Tras o estalido do conflito produciuse a excarceración de numerosos presos comúns, condenados algúns por graves delitos, atopando moitos deles acomodo en diversos órganos represivos, sendo os anarquistas particularmente receptivos a aceptar a colaboración destes individuos, en quen vían a aliados de clase, aínda que Gabriele Ranzato resta importancia a esta violencia máis desorganizada fronte á levada a cabo polos membros das formacións políticas, comités e sindicatos. Determinadas checas convertéronse en refuxios de criminais que actuaban con ánimo de lucro.
As mensaxes radiofónicas do xeneral Queipo de Llano provocaban pavor entre os republicanos. A proclamación polo xeneral Mola de que en Madrid existía unha «quinta columna» que colaboraría coas catro que se dirixían contra a capital buscaba sementar inquietude entre os seus adversarios, obxectivo que conseguiu, pois enrudeceu a represión non só contra reais ou supostos colaboradores dos sublevados, senón tamén contra presuntos simpatizantes. O coñecemento de que o bando contrario tamén estaba a realizar sistemáticas accións de represión con extraordinaria dureza, como o masacre de Badaxoz polo tenente coronel Yagüe ou a represión desatada en Navarra polas tropas de Mola, xeraría desexos de vinganza e alentou aos máis radicais.
Os bombardeos aéreos levados a cabo pola aviación «nacional» sobre Madrid, un tipo de guerra descoñecido até entón que afectaba duramente á poboación civil, acenderon os ánimos dos milicianos, que buscaron vingarse do inimigo nas cabezas dos seus simpatizantes máis próximos e vulnerables. Sobre todo polo feito de que a aviación franquista parecía respectar o barrio de Salamanca, zona residencial de clase alta á que acudiron a refuxiarse multitude de persoas.
Finalmente, tamén estaba en xogo o interese económico polas incautacións de bens dos detidos. As autoridades necesitaban diñeiro para a guerra, e pareceulles que unha forma lóxica de obtelo era proceder á incautación de bens dos detidos como sospeitosos de colaborar co bando contrario. En consecuencia, as checas apoderábanse de diñeiro en metálico, xoias e outros bens dos detidos que, en parte, entregaban á Dirección Xeral de Seguridade. A decisión oficial de que os membros dos tribunais chequistas fosen retribuídos con cargo ao produto do incautado acentuou o perigo de que o ánimo de lucro influíse na súa actuación.
Delimitación do concepto miniatura|350x350px|A Casa de Campo, ampla zona verde contigua a Madrid, foi un dos lugares apartados onde se daba o paseo aos detidos. Aínda que a palabra «checa» sexa hoxe utilizada despectivamente polos sectores máis críticos con este fenómeno, o termo foi no seu momento asumido polos seus propios creadores e utilizado polos simpatizantes de ambos os bandos. A denominación procede do apócope da Comisión Extraordinaria (Chrezvichàinaia Komissia) creada en Rusia o ano 1917 polos bolxeviques para reprimir con dureza calquera acto considerado como contrarrevolucionario. Partindo deste concepto, exclúense algúns organismos que participaron na represión dos insurxentes e discútese a inclusión ou non doutros.
A administración de xustiza Aínda que moi diminuída polo caos producido pola rebelión, a administración de xustiza tradicional non desapareceu totalmente. Certos casos, como o dos xenerais Fanjul, Goded e Fernández Burriel, foron axuizados por tribunais constituídos cunhas certas garantías. En ocasións, os mesmos xuíces serían quen investigarían algúns dos excesos das checas. As autoridades crearon co tempo uns tribunais mixtos nos que, aínda que había xuíces profesionais, predominaban os xurados simpatizantes das organizacións esquerdistas. Estes órganos xudiciais non foron confundidos coas checas nin sequera polo Ministerio de Xustiza do réxime de Franco tras a vitoria bélica. A Causa Xeral dedica o seu capítulo XI ao que denomina «Xustiza vermella», separándoo do Capítulo IV adicado ás checas.
Outros grupos irregulares É discutida a consideración ou non como checas dos postos das Milicias de Vixilancia de Retagarda, dos que existían 35 en Madrid, ou a sede do Departamento Especial de Información do Estado (DEDIDE) da rúa de O'Donnell.
Doutra banda, existiron certos grupos represivos, xa fosen oficiosos creados por organizacións políticas, xa fosen oficiais pero cunha actuación moi autónoma, que realizaban un labor moi similar á do checas pero de forma volante, é dicir, sen contar cun centro de detención e interrogatorio estable. Estas organizacións practicaban detencións e realizaban incautacións pero os detidos que non eran asasinados por elas eran entregados a checas propiamente ditas. Aínda que adoitan estar incluídos nas relacións de checas feitas por diversos historiadores, algúns discuten a súa consideración como tales. En calquera caso, a súa actuación non se distinguía moito da das checas en sentido estrito. Entre estes grupos destacan: Os Linces de la República, integrados inicialmente por membros de Seguridade e da Garda de Asalto dirixidos polo tenente do Exército Juan Tomás Esterlich e o capitán miliciano socialista Emilo Losada. Dependeu primeiro do director xeral de Seguridade Manuel Muñoz Martínez, a quen entregaban parte do incautado. Despois pasaron a depender do cuartel xeral da Columna Mangada, sen por iso cambiar substancialmente a súa actividade. Adoitaban pasear ás súas vítimas na Casa de Campo. A Escuadrilla del Amencer (tamén denominada Brigada ou Patrulla), grupo móbil da Dirección Xeral de Seguridade, pertencente á Checa de Fomento. As Milicias Populares de Investigación, adscritas formalmente á Brigada de Investigación Criminal, dirixidas polo socialista Agapito García Atadell e que actuaban moitas veces interrelacionadas coa Patrulla del Amencer, até o punto de que se adoitan confundir as súas actividades e aínda as súas identidades.Memoria - República - Personajes - Politicos II: Agapito García Atadell
O SIM Caso á parte é o do Servizo de Información Militar (SIM), creado polo ministro de Defensa Indalecio Prieto en agosto de 1937 para tentar unificar os diversos servizos de intelixencia e que chegou a estar dirixido en Madrid por Anxo Pedrero (axudante e sucesor de Agapito García Atadell). A súa natureza oficial e a centralización coa que actuaba afástanlle, aparentemente, do concepto de checa tal como é entendido na España da época. Ademais, mesmo os seus máis duros críticos recoñecen que foi moito máis eficaz que as checas milicianas na represión da quinta columna. Con todo, este organismo caeu pronto na órbita do cada vez máis influente Partido Comunista, e realizou numerosas actuacións represivas irregulares, chegando a crear cárceres secretos sen o coñecemento do presidente Negrín. Algunhas das súas instalacións, por tanto, mereceron a cualificación de checas tanto por parte de contemporáneos como de historiadores. A súa actividade represora foise ampliando a outros sectores do mesmo bando republicano enfrontados ao PCE e o PSUC, como a CNT e o POUM, ademais os axentes «nacionais» propiamente devanditos. A comezos de 1938 en Barcelona producíronse varios paseos de prisioneiros do SIM, antes de que as autoridades republicanas tomasen cartas no asunto. Algo parecido ocorreu co conselleiro de xustiza da Xeneralidade de Cataluña, Bosch Gimpera, que se enfrontou duramente cos responsables do SIM en Barcelona.
Outros casos A policía política soviética, o NKVD, chegou a operar en España cunha ampla autonomía e chegou a dispor de cárceres propios para os seus detidos. A vítima máis significada desta represión selectiva realizada en 1937 (e probablemente a máis notoria das vítimas das checas, que adoitaban ser cidadáns anónimos) foi o dirixente do POUM Andrés Nin, quen, tras ser detido pola policía, desapareceu en circunstancias sen aclarar. A pesar da campaña propagandística desenvolvida polo PCE que afirmaba que se uniu aos rebeldes, as investigacións posteriores apuntan a que foi levado a un cárcere secreto do NKVD, torturado e posteriormente asasinado. Outros casos similares que a historiografía relaciona co NVKD foron os dos comunistas antiestalinistas Kurt Landau, Mark Rein e Erwin Wolf.
Metodoloxía