O Goberno provisional de 1868-1871 foi o executivo transitorio que se formou en España tras o triunfo da Revolución de 1868 —a Gloriosa—, que puxo fin ao reinado de Isabel II e que constitúe o primeiro período do Sexenio Democrático (1868-1874). Dividiuse en dúas etapas: a primeira, caracterizada pola elaboración da nova Constitución de 1869 baixo un goberno provisional integrado polas forzas políticas asinantes do Pacto de Ostende que lideraron a Gloriosa —o Partido Progresista encabezado polo xeneral Prim e a Unión Liberal liderado polo xeneral Francisco Serrano, e do que finalmente quedou fora o terceiro partido asinante do pacto, o Partido Demócrata, que se transformaría no Partido Republicano Federal—; e a segunda, que comezou coa aprobación da nova Constitución en xuño de 1869 e o nomeamento como rexente do ata entón presidente do Goberno Provisional, o xeneral Serrano, asumindo o xeneral Prim a presidencia do Goberno, e que rematou o 2 de xaneiro de 1871 co xuramento ante as Cortes Constituíntes do novo rei elixido por elas, Amadeu I de España.
A revolución de 1868
O día 18 de setembro de 1868 iniciábase en Cádiz un pronunciamento protagonizado pola frota naval alí amarrada que foi sublevada polo almirante Juan Bautista Topete, e desde onde se dirixiu un chamamento á insurrección contra Isabel II nun manifesto dado a coñecer ao día seguinte:
O pronunciamento foise estendendo polo resto de España, mentres que se producían insurreccións populares en moitas cidades. O día 28 de setembro tiña lugar a decisiva batalla de Alcolea, onde as forzas leais a Isabel II foron derrotadas polas unidades militares sublevadas ao mando do xeneral Serrano. Ao día seguinte Madrid sumábase ao pronunciamento e Isabel II, que se atopaba en San Sebastián acompañada da súa corte, optaba por exiliarse a Francia. Na mensaxe dirixida pola Raíña á nación "ao poñer a miña planta en terra estranxeira" advertía de que non renunciaba a
O Goberno Provisional (1868-1869) miniatura|280px|O Goberno Provisional en 1869. De esquerda a dereita: Laureano Figuerola, Hacienda; Práxedes Mateo Sagasta, Gobernación; Manuel Ruiz Zorrilla, Fomento; Juan Prim, Guerra; Francisco Serrano, presidente do goberno provisional; Juan Bautista Topete, Mariña; Adelardo López de Ayala, Ultramar; Antonio Romero Ortiz, Graza e Xustiza; e Juan Álvarez Lorenzana, Estado. Imaxe de J. Laurent. As Xuntas revolucionarias Nun primeiro momento, o poder foi asumido polas Xuntas que se formaron nas diferentes cidades, moitas delas elixidas por sufraxio universal e nas que predominaban progresistas e demócratas. Os seus manifestos recollían as reivindicacións propias das clases populares urbanas: supresión dos dereitos de portas ou consumos, abolición das quintas, liberdade de cultos etc. E algunhas, ata, tomaron decisións nese sentido. Con todo, en moitas ocasións houbo un significativo contraste entre o radicalismo político dos manifestos das xuntas (sufraxio universal, liberdade de pensamento, liberdade relixiosa) e a súa conservadorismo social (defensa da orde establecida, da propiedade da terra etc.), que se acentuou trala formación do goberno provisional. "As xuntas revolucionarias, que nos primeiros momentos utilizaran unha linguaxe radical -a de Valladolid quería «a liberdade máis omnímoda»...-, pasaron rápidamente a outro moito máis moderado, con consignas sobre o respecto da propiedade e a conservación da orde pública, eloxios á «cordura» dos cidadáns e exhortacións á prudencia".
As primeiras xuntas en constituírse foron as de Andalucía, onde destacaron as de Sevilla e Málaga polos seus carácter máis "radical". "A de Sevilla consagrou as liberdades de imprenta, ensino e culto, aboliu a pena de morte, as quintas e a matrícula de mar, afirmou o sufraxio universal e reclamou a celebración de Cortes Constituíntes".
En Barcelona a Xunta formouse máis tarde, o 30 de setembro, tras coñecerse o triunfo da revolución. Pero alí a Xunta presidida por Tomás Fábregas, tras vitorear ao xeneral Prim, pronunciouse a favor da República, os emblemas reais foron destruídos, se excarceraron aos presos políticos e organizouse a milicia urbana composta por 4.000 cidadáns, que garantiría o normal funcionamento da actividade económica e a orde social -as autoridades oficiais, o conde de Cheste e varios xenerais, fuxiron a Francia-. O 2 de outubro a Xunta constituíu un novo Concello e unha nova Deputación Provincial e continuou coa súa política "radical": "suprimiu os Mossos d'Esquadra e comunidades relixiosas, expulsou aos xesuítas, derrogou a lei de orde pública, derribou o forte da Cidadela e Atarazanas, así como os conventos de San Miguel e Junqueras, e proclamou a liberdade de cultos e a supresión de quintas e consumos". Nos primeiros días de outubro tamén se formaron xuntas en Valencia -baixo a dirección do progresista José Peris y Valero-, Alacant, Murcia, Zaragoza, Valladolid, Burgos, Santander, A Coruña e Asturias.
En Madrid, trala derrota da batalla da ponte de Alcolea, o presidente do goberno, José Gutiérrez de la Concha, delegou os seus poderes no seu irmán Manuel, Marqués do Duero, que formaba parte do grupo dos xenerais sublevados. Este á súa vez, logo de nomear capitán xeneral de Madrid a Antonio Ros de Olano, o 29 de setembro resignou o poder no político progresista Pascual Madoz como presidente da Xunta Revolucionaria que tamén ocupou o cargo de gobernador civil da provincia. Tamén formaban parte da Xunta revolucionaria de Madrid os progresistas Joaquín Aguirre e Laureano Figuerola, e o demócrata Nicolás María Rivero, entre outros.
A formación do Goberno Provisional e o mantemento da orde miniatura|O almirante Juan Bautista Topete (1887) por Rafael Monleón (Museo Naval de Madrid). O 3 de outubro de 1868, o mesmo día en que Serrano e Topete chegaban á capital, a Xunta revolucionaria de Madrid encargaba ao primeiro «a formación dun ministerio provisional que se encargue da gobernación do estado ata a reunión das cortes constituíntes», sen habelo consultado co resto das xuntas.
O 8 de outubro formouse o Goberno Provisional presidido polo xeneral unionista Serrano, no que estaban integrados os outros dous militares que encabezaran o pronunciamento -o xeneral progresista Prim, en Guerra; e o unionista almirante Topete, en Mariña- ademais de destacados políticos unionistas (Antonio Romeu Ortiz, en Graza e Xustiza; Juan Álvarez Lorenzana, Estado; Adelardo López de Ayala, Ultramar- e progresistas -Práxedes Mateo Sagasta, Gobernación; Manuel Ruiz Zorrilla, Fomento; Laureano Figuerola, Facenda-. Os demócratas rexeitaron entrar no goberno porque só se lles ofreceu un único ministerio. Non todas as xuntas aceptaron a formación do goberno provisional sen ser consultadas, e a de Barcelona protestou por deixar fóra do goberno aos demócratas e nomeou «unha comisión que vaia a Madrid a pedir explicacións».
Unha das primeiras decisións que tomou o Goberno Provisional foi a disolución das Xuntas, aínda que moitas delas continuaron actuando clandestinamente a través de "comités de vixilancia" nacidos delas. A maioría dos seus membros integráronse nos novos concellos e deputacións nomeados por elas e que foron revalidados por un decreto do goberno do 13 de outubro. O decreto autorizaba aos membros das xuntas a súa conversión en concelleiras e deputados provinciais, e trala autodisolución da Xunta Superior revolucionaria de Madrid o 19 de outubro, ao día seguinte o Goberno decretou a extinción de todas as demais. Ademais o goberno comprometeuse a celebrar eleccións municipais inmediatamente.
Máis complicado resultoulle ao Goberno Provisional facer cumprir a orde de desarme das milicias dos Voluntarios da Liberdade, de cuxa actuación queixar as autoridades locais pola presión a que lles sometían para que cumprisen as prometidas reformas. Así se produciron loitas nas rúas dalgunhas cidades andaluzas, como o Porto de Santa María, Cádiz, Xerez da Fronteira e Málaga, que obrigaron a intervir ao Exército. En Barcelona a orde non se puido cumprir ata finais de ano e en Madrid, –para evitar as desordes, o Goberno tivo que ofrecer trinta reais e traballo por cada fusil que se entregase no Concello, alleando para conseguir este diñeiro a propiedade municipal–. Sagasta, ministro da Gobernación, ordenou aos gobernadores civís que mantivesen a orde «custe o que custe» porque os inimigos da liberdade «ocultáronse talvez para deslizarse e confundirse coas masas populares».
miniatura|Motín contra as quintas en Xerez, marzo de 1869, de Valeriano D. Bécquer, en El Museo Universal. O goberno tamén tivo que facer fronte a unha crecente conflitividade social. Ocupacións de terras e motíns reclamando alimentos estendéronse non só por Andalucía, senón por Galicia, a Mancha e Levante, e ao longo de 1869 a estes conflitos sumouse o malestar urbano pola inmobilidade dos salarios. Un xornal de Madrid acusou ao goberno provisional de debilidade por non facer fronte aos que en «as provincias andaluzas... invocan o dereito ao traballo e piden aumento de xornal ou salario».
En decembro en Cádiz o gobernador militar declarou o estado de guerra para facer fronte a unha «sucesión de alarmas inxustificadas» e ordenou o desarme dos Voluntarios da Liberdade. Os enfrontamentos entre os milicianos, dirixidos por Fermín Salvochea, fillo dun adiñeirado comerciante, e o exército duraron tres días, con emprego de artillaría por ambas partes, causando gran número de vítimas. Para acabar coa resistencia dos milicianos o goberno enviou unidades de reforzo e ordenou aos buques da Armada española que bombardearan a cidade, o que lles obrigou a abandonar as armas sen ser derrotados. Outros movementos semellantes producíronse en Béjar, Badaxoz, Málaga, Tarragona, Sevilla ou Gandía. En Burgos, en cambio, a revolta foi protagonizada polos partidarios da raíña destronada que asasinaron cunha navalla na porta da catedral ao novo gobernador civil ao que crían que o seu nomeamento debíase a que ía desposuír dos seus bens á Igrexa -non a inventarialos para impedir que seguise a venda clandestina, como lle ordenou o goberno-.
Esta política de mantemento da orde, foi acompañada dunha serie de decretos nos que se recoñecían os dereitos e liberdades reclamados nos manifestos das xuntas: liberdade de ensino (21 de outubro); liberdade de imprenta (23 de outubro); dereito de reunión (1 de novembro); sufraxio universal para os varóns maiores de 25 anos (1 de novembro); e dereito de asociación (21 de novembro). En canto ás dúas reivindicacións populares máis importantes, un decreto do 12 de outubro eliminou os odiados consumos, pero a supresión das quintas, non se puido cumprir polo estoupido da insurrección en Cuba que deu inicio á Guerra dos Dez Anos.
A insurrección de Cuba e o problema das quintas 150px|miniatura|Carlos Manuel de Céspedes.
O 10 de outubro de 1868 estalou unha insurrección independentista na illa de Cuba encabezada por Carlos Manuel de Céspedes que deu o Grito de Yara, un Manifesto da Xunta Revolucionaria da Illa de Cuba na que se expoñían os agravios contra a metrópole que xustificaban a secesión -rexeitamento do sistema fiscal e das trabas ao libre comercio; mantemento da escravitude, nula capacidade de autogoberno por parte dos habitantes da illa, etc-.
Os independentistas cubanos, contando co apoio dos Estados Unidos, elaboraron unha Constitución propia para a illa en abril de 1869 e confirmaron a Carlos Manuel de Céspedes como presidente da República "en armas".