Tikal (ou Tik'al, de acordo coa ortografía maia moderna) son as ruínas dunha cidade antiga, que probablemente chamábase Yax Mutal e que se atopan nunha selva tropical de Guatemala. É un dos maiores sitios arqueolóxicos e centros urbanos da civilización prehispánica. Está situado na rexión arqueolóxica da Conca do Petén no que hoxe é o norte de Guatemala. Situado no departamento de Guatemala de El Petén, o sitio forma parte do Parque Nacional Tikal de Guatemala e en 1979 declarouse Patrimonio da Humanidade pola UNESCO.UNESCO World Heritage Center.
Tikal foi a capital dun estado que se converteu nun dos reinos máis poderosos dos antigos pobos maias.Sharer & Traxler 2006, p.1. Hammond 2000, p.233. Aínda que a arquitectura monumental no sitio data do século IV a.C., Tikal alcanzou o seu apoxeo durante o Período Clásico, c. 200 a 900 d.C. Durante este tempo, a cidade dominou gran parte da rexión maia política, económica e militarmente, mentres interactuaba con áreas de toda Mesoamérica como a gran metrópole de Teotihuacan no afastado Val de México. Hai evidencias de que Tikal foi conquistada por Teotihuacan no século IV a.C.Martin & Grube 2008, pp.29–32. Tras o final do Período Clásico Tardío, non se construíron novos monumentos importantes en Tikal e hai evidencias de que queimáronse os palacios da elite. Estes acontecementos sumáronse a un descenso gradual da poboación, que culminou co abandono do sitio a finais do século X.
Tikal é a máis coñecida das grandes cidades Maias das terras baixas, cunha longa lista de gobernantes dinásticos, descubríronse moitas das tumbas dos gobernantes desta lista e investigáronse os seus monumentos, templos e palacios.Adams 2000, p.34.
Etimoloxía miniatura|Glifo emblema para Tikal (Mutal)
O nome Tikal pode derivarse de ti ak'al na Lingua maia iucateca, dise que é un nome relativamente moderno que significa "no pozo de auga". O nome aparentemente aplicouse a un dos antigos depósitos do sitio por cazadores e viaxeiros na rexión.Martin & Grube 2000, p.30. Alternativamente o seu significado interpretouse como "o lugar das voces" na lingua Itza Maia. Tikal, porén, non é o antigo nome do sitio, senón o nome adoptado pouco despois do seu descubrimento na década de 1840.Drew 1999, p.136. Inscricións xeróglifas nas ruínas refírense á antiga cidade como "Yax Mutal" ou "Yax Mutul", que significa "Primeira Mutal". Tikal puido chamarse así porque Dos Pilas tamén usou o mesmo glifo de emblema, os gobernantes da cidade presumiblemente querían distinguirse como a primeira cidade en levar o nome.Schele & Mathews 1999, p.64.
O reino, no seu conxunto, chamouse Mutul, sendo a lectura do glifo que se ve na foto. O seu significado exacto non está claro, aínda que algúns científicos pensan que fai referencia ao peiteado do Ku'hul Ahaw, ou máximo gobernador.
Xeografía miniatura|Mapa da área maia dentro da rexión mesoamericana. Tikal e Calakmul están preto do centro da zona. Os asentamentos máis modernos máis próximos son Flores e Santa Elena, aproximadamente a 64 km. por estrada ao suroeste.Kelly 1996, pp.111–2. Tikal está aproximadamente a 303 km. ao norte da Cidade de Guatemala. É 19 km. ao sur da cidade maia contemporánea de Uaxactun e 30 km. ao noroeste de Yaxha.Webster 2002, p.118. A cidade estaba situada 100 km. ao sueste do seu gran rival do Período Clásico, Calakmul, e a 85 km. ao noroeste aliado de Calakmul Caracol, agora en Belize.Webster 2002, pp.188, 192.
A cidade mapeouse completamente e cubre unha área superior a 16 km² que inclue preto de 3.000 estruturas.Coe 1999, p.104. A topografía do sitio está composta por unha serie de cristas de calcaria paralelas que se elevan por riba das zonas baixas pantanosas. A principal arquitectura do sitio está agrupada en áreas de terreo máis elevado e unidas por unha calzada elevada que abrangue os pantanos.Drew 1999, p.185. A área ao redor de Tikal declarada como Parque Nacional de Tikal e a área preservada cobre 570 km².Kelly 1996, p.140. Creouse o 26 de maio de 1955 baixo os auspicios do Instituto de Antropoloxía e Historia e foi a primeira área protexida de Guatemala.Torres.
As ruínas atópanse entre os bosques tropicais do norte de Guatemala que formaron o berce da civilización Maia das terras baixas. A cidade en si estaba situada entre abundantes terreos fértiles e as terras altas e pode haber dominado unha ruta natural comercial leste-oeste a través da península do Iucatán.Webster 2002, p.261. As árbores pertencentes ao parque Tikal inclúen a xigantesca kapok (Ceiba pentandra) a árbore sagrada dos maias, cedro tropical (Cedrela odorata), e caoba hondureña (Swietenia macrophylla). Xaguares, ocelotes e pumas tamén vagan no parque.Coe 1967, pp. 9-10. Hidinger 1996, p. 52.
Tikal non tiña máis auga que o que se recollía a partir de auga de choiva e se almacenaba en dez depósitos. Os arqueólogos que traballaron en Tikal durante o século XX renovaron un destes antigos depósitos para almacenar auga para o seu uso. A precipitación anual media de Tikal é de 1945 mm.. Con todo, a chegada da choiva era a miúdo imprevisible, e ocorrian longos períodos de seca antes de que as colleitas madurásen, o que ameazaba gravemente aos habitantes da cidade.Webster 2002, p.239.
Poboación As estimacións de poboación para Tikal varían entre 10.000 e 90.000 habitantes, sendo o dato máis probable o do extremo superior deste rango. A poboación de Tikal comezou unha curva continua de crecemento a partir do período preclásico (aproximadamente 2000 a.C. - 200 d.C.), cun pico no clásico tardío coa poboación crecendo rapidamente desde o 700 ata o 830, seguido dun forte descenso. Para a superficie de 120 km² que se atopa dentro das defensas de terra do hinterland, a poboación máxima estímase en 517 habitantes por quilómetro cadrado. Nunha área dentro dun radio de 12 km do núcleo do sitio, a poboación máxima estímase en 120.000 habitantes. A densidade de poboación estímase en 265 habitantes por quilómetro cadrado. Nunha rexión dentro dun radio de 25 km do núcleo do sitio e incluíndo algúns sitios satélites, a poboación máxima estímase en 425.000 habitantes cunha densidade de 216 habitantes por quilómetro cadrado. Estas cifras de poboación son aínda máis impresionantes debido ás extensas terras pantanosas que eran inadecuadas para a súa habitabilidade ou a agricultura mesoamericana. Non obstante, algúns arqueólogos, como David Webster, consideran que estas cifras son moi altas.
Historia Preclásica Hai rastros dunha agricultura temperá en Tikal datada no 1000 a.C., no Preclásico Medio. Atopouse un alixo de cerámica Mamón que data de aproximadamente 700–400 a.C. nun chultun selado, unha cámara subterránea con forma de botella.
As construcións principais de Tikal xa tiveron lugar no período preclásico tardío, aparecendo entre o 400 e 300 a.C., incluén a construción das principais pirámides e plataformas mesoamericanas, aínda que a cidade estaba eclipsada por outros sitios máis poderosos ao norte como El Mirador e Nakbé.
Neste momento, Tikal formaba parte da cultura Chikanel que dominaba as áreas do centro e do norte maia neste momento, unha rexión que incluía toda a península do Iucatán incluíndo o norte e oeste de Guatemala e todo o territorio de Belize.
Dous templos que datan dos tempos tardíos de Chikanel tiñan muros de cachotería, cuxas superstructuras puideron ser arcos maias, aínda que isto non se probou. Unha delas tiña elaboradas pinturas nos muros exteriores que mostraban figuras humanas sobre un fondo de figuras decorativas, pintado en amarelo, negro, rosa e vermello.
No século I d.C. aparecen por primeiravez ricas sepulturas e Tikal experimentou unha florecemento político e cultural a medida que os seus poderosos veciños do norte languidecían. Ao final do Preclásico Tardío, a arte e arquitectura do estilo de Izapa, da costa do Pacífico comezou a influír en Tikal, como demostran os primeiros murais da cidade e unha escultura rota na acrópole.
Clásico temperá O goberno dinástico, un réxime común entre os maias das terras baixas, estivo fortemente arraigado en Tikal. Segundo os rexistros posteriores dos xeróglifos, a dinastía fundouna Yax Ehb Xook, quizais no século I d.C. A comezos do clásico temperán, o poder na rexión maia concentrouse en Tikal e Calakmul, no núcleo da rexión central Maia.
Tikal puido beneficiarse do colapso dos grandes estados preclásicos como El Mirador. No Clásico temperán Tikal converteuse rapidamente na cidade máis dinámica da rexión maia, estimulando o desenvolvemento doutras cidades maias.
Non obstante, o sitio estivo a miúdo en guerra e as inscricións falan de alianzas e conflitos con outros estados maias, incluíndo Uaxactún, El Caracol, Naranjo e Calakmul. Tikal foi derrotada ao final do Clásico Inferior por Caracol, que se ergueu para ocupar o lugar de Tikal como o centro principal nas terras baixas maias do sur. A primeira parte do Clásico Inferior viu hostilidades entre Tikal e o seu veciño Uaxactun, en Uaxactun existen gravados sobre captura de prisioneiros de Tikal.
Parece que houbo unha ruptura na sucesión masculina no 317, cando a señora Unen Bahlam realizou unha cerimonia de finalización de katún, aparentemente como a raíña da cidade.
Tikal e Teotihuacan miniatura|A gran metrópole de Teotihuacan no Val de México parece intervir decisivamente na política de Tikal. Xa no 200 d. C., Teotihuacan tiña embaixadas en Tikal.The Origins & Collapse of the Preclassic Maya in the Mirador Basin - Richard Hansen at The Library of Congress (2014)
O décimo cuarto rei de Tikal foi Chak Tok Ich'aak (Gran Pouta de Xaguar).Coe 1999, p.90. Chak Tok Ich'aak construíu un palacio que foi preservado e desenvolvido polos gobernantes posteriores ata que se converteu no núcleo da Acrópole Central. Pouco se sabe sobre Chak Tok Ich'aak, agás que foi asasinado o 14 de xaneiro do 378 d.C. O mesmo día, Siyah K’ak’ (nace o lume) chegou desde o oeste, pasando por El Perú, un sitio ao oeste de Tikal, o 8 de xaneiro. Na estela 31 é nomeado como "Señor de Occidente". Siyah K'ak' era probablemente un xeneral estranxeiro que servía a unha figura representada por un xeróglifo non-maia, composto dun lanzadardos, en combinación cun bufo, un glifo ben coñecido da gran metrópole de Teotihuacan no afastado val de México. Bufo lanzadardos incluso puido ser o gobernante de Teotihuacan. Estes acontecementos gravados suxiren con seguridade que Siyah K'ak' liderou unha invasión de Teotihuacan que derrotou ao rei nativo de Tikal, que foi capturado e executado de inmediato. Siyah K'ak' parece que foi axudado por unha poderosa facción política no propio Tikal. Aproximadamente no momento da conquista, un grupo de nativos de Teotihuacan aparentemente residía preto do complexo Mundo Perdido. Tamén exercía o control sobre outras cidades na área, incluíndo Uaxactun, onde se converteu en rei, pero non tomou o trono de Tikal por si mesmo. No curso dun ano , o fillo de Bufo lanzadardos co nome de Yax Nuun Ayiin I (primeiro crocodilo), instalouse como o décimo quinto rei de Tikal mentres aínda era un neno, sendo entronizado o 13 de setembro do 379. Reineu durante 47 anos como rei de Tikal, e permaneceu como vasalo de Siyah K'ak' mentres este viviu. Parece probable que Yax Nuun Ayiin casara cunha das esposas preexistentes da derrotada dinastía Tikal e así lexitimase o dereito de gobernar do seu fillo Siyaj Chan K'awiil II.
Río Azul, un pequeno sitio 100 km ao nordés de Tikal, foi conquistado por este durante o reinado de Yax Nuun Ayiin I. O sitio converteuse nunha avanzada de Tikal, protexéndoa de cidades hostís máis ao norte, e tamén se converteu nunha ligazón comercial co Caribe.