A ortografía bretoa (en bretón doareoù-skrivañ ar brezhoneg) é a transcrición do bretón, lingua céltica da familia indoeuropea falada na Baixa Bretaña, en alfabeto latino. Foi obxecto de varias reformas e intentos de normalización sucesivos e ás veces concorrentes: polos xesuítas no século XVIII, polos autores do Renacemento bretón do século XIX e os intentos durante o século XIX de lograr unha ortografía unificada ás veces contraditoria no respecto ás variedades dialectais da lingua (leoneg, tregerieg, gwenedeg e kerneveg). Antecedentes Primeiras transcricións A transcrición máis antiga en bretón atopouse nun sarcófago nunha capela próxima á vila de Lomareg no municipio de Krac'h, preto de An Alre: irha ima in ri (en bretón moderno: amañ emañ ar rouePódese notar a substitución da palabra célticca ri (cf o gaélico rí e o galo rix) polo prestamo do francés antigo roue.), que significa "aquí xace o rei". A inscrición está datada no reinado de Waroc'h I, e crese que este podería estar enterrado nel. As probas que apoian esta tese son:

A etimoloxía de Alre/Auray (se vén do latín Aula Regia), que fai pensar nunha corte real. A data de fundación de Alre/Auray, un castelo de tipo mota e patio datado do século V.

Os restos seguintes atopáronse baixo dúas formas diferentes:

As glosas en manuscritos latinos: trátanse dunha breve explicación en bretón de termos latinos para o uso de escribas e copistas. Nomes de lugares e persoas, especialmente nos cartularios das abadías que compilaban os actos dos soberanos, as actas de doazón ...

As glosas foron estudadas especialmente por Léon Fleuriot.

Da mesma época data o Manuscrito de Leiden, de feito un fragmento dun tratado sobre medicina e botánica escrito en latín con 30 palabras bretoas que se atopou na Universidade de Leiden. Data de 590 (século VI), dous séculos e medio antes do Xuramento de Estrasburgo (842), considerado o primeiro texto en francés.

Como a maioría das linguas de Europa occidental, o bretón transcríbese en alfabeto latino. Pero o alfabeto latino non ten transcrición para algúns fonemas particulares de bretón. Os autores da Idade Media tiveron que utilizar dígrafos ou trígrafos para representar certos sons bretóns. Así, por exemplo, introduciuse a grafía -ff para indicar unha vogal nasal. Por exemplo, o nome Henaff (ortografía moderna Henañ) pronúnciase . Orixinalmente, en bretón antigo e bretón medio non se escriban as mutacións.

A reforma dos xesuítas A partir do século XVIII, os xesuítas puxeron en marcha campañas de evanxelización. Na Baixa Bretaña a gran maioría da poboación non falaba francés, agás nos portos de Brest e Lorient. Isto obrigou aos xesuítas a aprenderen bretón. Para facilitar o seu ensino escribiron gramáticas, métodos, etc. Despois introducíronse novas características, atribuídas a Julien Maunoir, pero cuxo uso era anterior:

o abandono das formas reflexivas en desuso (me em, ez em, en em, on em, hoz em, ho em), substituídas uniformemente por en em. o abandono da rima interior e a versificación. a grafía -ff que indica a nasalización da vocal precedente substitúese por -n. o abandono das letras mudas en diferentes palabras, en particular unha serie de z intervocálicos (hezre faise here, cazr convértese en caer), escritura das mutacións consonánticas .

Así, a pesar de que ata ese momento sempre se escriba tat ("pai"), aínda que a pronuncia desta palabra cambiaba dependendo do contexto, agora coa forma mutada escríbese:

ma tat "meu pai", pronunciado // despois //, e agora escrito ma zad. da tat "teu pai", pronunciado //, agora escríbese da dad.

Ás veces (normalmente os nomes propios), escríbese a letra mutada antes da letra sen mutar para facilitar o recoñecemento das palabras. Por exemplo, Itron vMaría "Virxe María", ou emaon o vont da gKemper "Vou a Kemper".

Foi neste momento cando comezou o período do bretón moderno, e onde se ve que as grafías difiren: mentres que a grafía antiga (reformada polos xesuítas) se converte de feito en estándar para os tres bispados de Cornualla, Tregor e León, outra grafía aparece a finais do século XVIII para transcribir o dialecto gwenedeg (que ten unha gramática e sobre todo unha pronunciación relativamente distante das demais). Deste xeito haberá dúas tradicións literarias, en leoneg e en gwenedeg.

En 1716, o monxe Dom Loeiz Le Pelletier compuxo un Dictionnaire de la langue bretonne (publicado en 1752) onde propón estandarizar w en gw e k antes das vogais e e i.

A reforma de Le Gonidec Cando Jean-François-Marie Le Gonidec produciu entre 1800 e 1840 a Grammaire celto-bretonne e o Dictionnaire français-breton, tamén renovou a ortografía. O seu obxectivo era transcribir foneticamente a lingua (para ser máis exactos, o dialecto leoneg), para superar a posíbel influencia do francés e ser máis simple e coherente. Así, xeneraliza o uso da letra k para o son // ata entón escrito c ou qu, a letra g para o son /g/ antes de i e e...

Este enfoque céntrase exclusivamente na fonética do leoneg no sentido de sacar da ortografía certas marcas etimolóxicas: polo tanto, o z úsase para rexistrar todos os sons /z/, aínda que non distinguía que algúns /z/ procedían de antigos /θ/ ou /ð/ (sons que corresponden ao th do inglés de thin e this respectivamente, conservados en galés, onde se escriben th e dd), a letra s representa os outros sons /z/ procedentes dos antigos /s/ intervocálicos, e as grafías ss ou c ou ç que representan os sons /s/ da lingua moderna, como en francés.

Durante o século XIX, a grafía de Le Gonidec e a súa versión revisada do dicionario de Troude usáronse en paralelo coa ortografía clásica: primeiro con timidez, rexeitada en gran parte, unha vez que foi aceptada pola igrexa. Tamén se empregaron mesturas anárquicas.

A primeira grafía unificada Non obstante, durante o século XIX, as grafías empregadas eran bastante diferentes segundo o lugar de orixe do escritor e, polo tanto, do seu dialecto, segundo estivera escolarizado ou non ... Por outra banda, algúns textos foron escritos dun xeito fonético, de xeito que a transcrición variaba dun autor a outro, segundo soubese ou non o francés. A ausencia dunha autoridade central que arbitrase as distintas opcións ortográficas facilitou a multiplicidade de grafías.

Pola súa banda, os escritores trataron de remediar esta situación perfeccionando a ortografía co fin de admitir todas as variedades dialectais na mesma norma escrita. O obxectivo era conseguir que o máximo de dialectos aceptasen a mesma ortografía. Estes esforzos terían éxito no comezo do século XX, engadindo termos da pronunciación dialectal.

En 1908 o gramático Frañsez Vallée e o lingüista Emil Ernod crearon un entendemento dos escritores bretóns que propuña unha ortografía común baseada no dialecto leoneg mellorado por Le Gonidec. A maioría dos autores chegaron a un acordo sobre o estándar (que despois recibiu o nome de KLT en referencia ás iniciais de tres bispados bretóns, Kernev, León e Treger). Non chegaron a un acordo, con todo, cos escritores de Bro Gwened, que continuaron escribindo coa ortografía antiga. As innovacións introducidas en 1908 consistiron en:

Xeneralización do uso de y para semiconsoante /j/. Agora escríbese Yann en vez de Iann (cf. Emgann Kergidu), ya en vez de ia (algúns quixeron estender esta práctica aos plurais en -ien, -iou, cousa que sería coherente). Uso de gw no canto de gu para escribir a combinación //, permitindo así a diferenciación de // (comparar por exemplo gouel «festa» e gwell «mellor») Uso de ilh para o son // (l «mollado»). A transcrición das consoantes finais é un problema particular en bretón, que varían segundo o contexto fonético: son xordos ao final da palabra (terminación ou interrupción da frase) e sonoros en asociación (ex: Mad eo («é bo») pronúnciase // mentres Se zo mad («está ben») pronúnciase // ou //). Decidiuse transcribir os substantivos cun final sonora e os adxectivos con final xordo (por exemplo mad: o "bo" (contrario do mal) ~ mat: o adxectivo "bo", pero os dous pronúncianse do mesmo xeito)A razón é que o plural do nome é "madoù" (os bens), mentres que o adxectivo remata en "-t" para ser consistente co comparativo "-toc'h" (máis ... que) e o superlativo "-tañ" (o máis...). Tamén se aplica o mesmo en "-g" (nome) que se converte en "-k" (adx.) > "-koc'h" e "-kañ", e "-b" convértese en "-p"> "-poc'h" e "-pañ"..

Entre 1910 e 1930 fixéronse novas propostas para aproximar a ortografía KLT e a do gwenedeg. En particular, en 1911 o cóengo e gramático de Gwened Pierre Le Goff propuxo unha síntese de ortografía a Frañsez Vallée e Emil Ernod en Saint-Brieuc. A principal innovación foi o dígrafo zh usado nos dialectos KLT onde se pronuncia /z/ (ou non se pronuncia) e en gwenedeg se pronuncia /h/, de xeito que Breizh "Bretaña" se pronuncia Breih en Vannes e Breiz no resto do país (o zh xeralmente corresponde a un antigo //). Esta proposta non prosperou debido a causa das diferenzas sobre a transcrición c'h do fonema //.

A Bodadeg veur Emglew ar Brezhonegerien (Grande Asemblea da alianza de Bretonófonos) tivo lugar o 28 de decembro de 1936 no Hotel Terminus de Lorient, por iniciativa de Xavier de Langlais, secretario de Emglew ar Brezhonegerien KLTG (Asemblea dos Bretonófonos KLTG) e baixo o patrocinio de Ar Brezhoneg er Skol. Estes principios resumíronse nunha proposta de Xavier de Langlais en 1936. Consistiron no uso das seguintes grafías:

-v para o son // que en Goëlo se pronuncia // ou // cando os outros dialectos adoitan pronunciar // ou un son aproximado (ex.: Piou é moitas veces escrito piv, brao convértese en brav, etc.). Esta notación ten a vantaxe de poñer de manifesto que o radical deriva dunha palabra (ex.: brav → bravañ mentres que antes brava derivaba de brao). Finalmente, está marcado indicando unha pronunciación do gwenedeg diferente (a proposta inicial suxire usar a grafía w na que agora se usa -v). o dígrafo zh proposto en 1911.

Estas propostas foron inicialmente rexeitadas pola maioría dos escritores, principalmente Roparz Hemon. En 1938, celebrouse unha nova reunión en Lorient que rematou sen acordo, esta vez con innovacións propostas polos escritores de Bro Gwened, como Auguste Guillevic, Loeiz Herrieu e Xavier de Langlais.

Creación do peurunvan (ortografía unificada) En 1941 o réxime de Vichy declarouse disposto a tolerar o ensino do bretón (aínda que a lingua bretoa fora duramente reprimida nas escolas), pero "lamenta" que non sexa posíbel debido á existencia de varias variedades ortográficas.

O 8 de xullo de 1941 un comité de escritores (Roparz Hemon, Loeiz Herrieu, Frañsez Kervella, O Abade Perrot, Bourdelles, Uguen, Abeozen, o padre Le Goff, Gwilherm Berthou, Loeiz Ar Floc'h, ...) reuniuse e aprobou unha ortografía unificada ante a necesidade de permitir o ensino do bretón. Como resultado dito, ao final do ano permitiuse o ensino facultativo do bretón ata unha hora á semana fóra do horario escolar normal. Esta ortografía foi adoptada gradualmente de 1941 a 1942.

Esta ortografía denomínase a miúdo KLTG (en referencia á unificación entre a grafía KLT e gwenedeg en bretón). Tamén é coñecido como peurunvan "totalmente unificado"Algúns como Françoise Morvan traduciron erroneamente como surunifié, 'sobreunificado', a insistencia neste erro se cadra é intencionada. ou escritura "zh", o dígrafo zh foi tomado como un símbolo da unificación da ortografía do gwenedeg e os outros dialectos.

Tras a liberación, o decano da Facultade de Artes de Roazhon fixo pública a súa negativa a admitir os exames que a universidade controlaba desta ortografía que el chamou "cientificamente reprobábel" e "improvisada" o 8 de xullo de 1941 a instancias do ocupanteHervé Le Boterf, La Bretagne dans la Guerre.