A provincia de Artemisa é unha nova provincia cubana constituída a partir do 1 de xaneiro de 2011, derivada da división da antiga provincia da Habana nas actuais Artemisa e Mayabeque. A provincia de Artemisa comprende a metade occidental (oito municipios) da extinta Habana máis tres municipios contiguos procedentes da provincia de Pinar del Río. A capital é a cidade de Artemisa, que era o municipio máis grande en extensión e poboación da antiga provincia da Habana (1976-2010).La racionalidad como premisa- Periódico GranmaProponen en Pleno del Partido dos nuevas provincias cubanas: Artemisa y Mayabeque (+ Infografía) - CubadebateParlamento cubano aprueba la creación de dos nuevas provincias - Cubadebate
Datos básicos A provincia de Artemisa ten unha superficie de 4.004,27 km² e 507.304 habitantes, cunha densidade de 129.69 habitantes / km². A poboación rural representa o 30,15% do total Limita ao norte co estreito de Florida e co golfo de México, ao sur co golfo de Batabanó, ao leste coas provincias da Habana e Mayabeque, e ao oeste coa provincia de Pinar del Río.
Artemisa é a décimo terceira provincia pola súa extensión (só supera Mayabeque e a Habana) e a undécima pola súa poboación (superaa Cienfuegos, Sancti Spiritus, Ciego de Ávila e Mayabeque), así como a provincia con maior densidade de poboación exceptuando á Habana e Santiago de Cuba. As principais cidades (máis de 20.000 habitantes) da nova provincia son: Artemisa (48.194; ano 2016), San Antonio de los Baños (33.811) e San Cristóbal (29.119).
Concellos miniatura|Mapa da Provincia de Artemisa. miniatura|Igrexa católica no Parque Central de Artemisa. Concello km² Poboación Mariel 270,85 44 786 Guanajay 110.26 28 750 Caimito 239,4 39 304 Bauta 155,13 48 024 San Antonio de los Baños 126,37 49 942 Güira de Melena 199.22 39 821 Alquízar 194,36 32 501 Artemisa 688.7 82 917 Bahía Honda 784.14 45 124 Candelaria 301,42 20 283 San Cristóbal 934,4 70 940 Total 4 004,27 502 392 Fontes: Oficina Nacional de Estatísticas e Instituto de Planificación Física/2010 Mejor atención al pueblo y más funcionalDiario Granma
Organización territorial Á chegada dos conquistadores españois no século XVI, a maior parte do actual territorio da Provincia de Artemisa formaba parte do cacicado indíxena de Marién, situado entre os da Habana (ao leste) e Guaniguanico (hoxe Pinar del Río, ao oeste). Na primeira metade do século XIX, creáronse as Tenencias de Gobierno (xurisdicións) de Mariel (en 1820, cuxa sede pasou a Guanajay en 1854), Bahia Honda (1847, separada de Mariel) e San Cristóbal (1847), cubrindo a metade oriental do territorio coñecido historicamente por Vuelta Abajo (ao oeste da Lagoa de Ariguanabo); así como a Xurisdición de San Antonio de los Baños, ao sur de dita lagoa, fundada como xurisdición señorial do marqués de Montehermoso en 1794. O territorio do actual municipio de Bauta pertencía á Xurisdición de Santiago de las Vegas. miniatura| Mapa de Cuba occidental en 1861, que mostra as xurisdicións ou Tenencias do goberno de San Antonio de los Baños, Mariel, San Cristóbal e Bahía Honda. A partir da creación das primeiras provincias de Cuba en 1879, os municipios de San Cristóbal, Bahia Honda, Candelaria, Artemisa, Mariel, Guanajay e Guayabal (máis tarde chamado Caimito del Guayabal), formaban parte da provincia de Pinar del Río. O territorio de Guayabal pasou á provincia da Habana en 1902, durante a primeira intervención norteamericana (1898-1902), sendo restaurado en 1910 como municipio de Caimito del Guayabal. Artemisa, Mariel e Guanajay pertencían a Pinar del Río ata 1969, cando tamén pasaron a formar parte da Habana. Deste xeito, a nova provincia de Artemisa pode considerarse máis como de orixe de Pinar del Río (6 concellos) que propiamente da Habana (só 4 concellos).
O antecedente máis próximo dunha organización supramunicipal co nome de Artemisa, neste territorio, data de 1963 coa aparición das Rexións ou Rexionais como enlace intermedio entre municipios e provincias. O Rexional Artemisa, dentro da Provincia de Pinar del Río, abranguía os actuais municipios de Artemisa, Guanajay, Mariel, Bahia Honda e La Palma, así como os desaparecidos de: Cabañas (actualmente parte de Mariel, antes de 1963, cabeceira da actual Bahía Honda) e Orozco (Pablo de la Torriente Brau, actualmente localidade de Bahía Honda). Despois do traslado á provincia da Habana en 1969, o Rexional Artemisa perdeu os territorios dos actuais municipios de Bahía Honda e La Palma que quedaron en Pinar del Río.
Os concellos incorporados á actual provincia de Artemisa, da antiga provincia da Habana (Caimito -incluíndo Ceiba del Agua e Vereda-, Bauta, San Antonio, Alquízar e Güira de Melena), organizáronse entre 1963 e 1970 no Rexional Ariguanabo. con cabeceira en San Antonio de los Baños. Algúns municipios do antiga Rexional pasaron a formar parte da nova provincia de Mayabeque en 2011 (Bejucal, Quivicán, La Salud (actualmente parte de Quivicán) e Batabanó ). Así mesmo, os municipios de San Cristóbal e Candelaria en Pinar del Río nunca antes pertenceron a ningunha organización territorial con sede en Artemisa, aínda que historicamente mantiveron estreitos vínculos comerciais e culturais con esta vila. Os Rexionais foron abolidos coa Nova División Política Administrativa do país aprobada na Constitución de 1976 que organizaba o país en 14 provincias (incluíndo a Habana separada da Cidade da Habana) e tamén aboliu e reorganizou algúns municipios.Atlas Nacional de Cuba. Academia de Ciencias de Cuba. La Habana 1970
De 1976 a 2010, a provincia da Habana foi a única que non tiña a capital de provincia no seu propio territorio. As súas entidades de xestión estaban situadas na cidade da Habana. Tamén era a que tiña un maior número de concellos: 19. Ademais, era a segunda provincia co maior crecemento relativo da poboación nese período cun 30,8 %, só superada pola provincia de Ciego de Ávila. Estas razóns, ademais da súa peculiar configuración xeográfica, coa cidade da Habana no seu centro xeográfico, serviron de base para a súa división en dúas provincias separadas: Artemisa e Mayabeque, coas súas respectivas capitais en cada territorio.
Historia
Etapa colonial As primeiras poboacións fundadas nos actuais territorios que cobre a provincia foron Alquízar (1616), Guanajay (San Hilarión de Guanajay, 1650) e Las Pozas (no actual municipio de Bahía Honda, 1685). No século XVIII as vilas de San Cristóbal (1743), Bauta (coñecida inicialmente como Hoyo Colorado, 1750), Mariel (1768), San Antonio de los Baños (San Antonio Abad, 1775; vila en 1794), Güira de Melena (1779) e Bahía Honda (1779). Xa no século XIX fundáronse Candelaria (1809), Artemisa (1810) e Caimito (1827).Atlas Demográfico Nacional. Comité Estatal de Estadísticas. Instituto Cubano de Geodesia y Cartografía. La Habana 1985 A actual capital provincial, Artemisa, xurdiu debido ao traslado de veciños da Habana afectados por un incendio. A cidade creceu rapidamente baseándose na economía do café, primeiro, e despois na cana de azucre e outras colleitas e na fabricación de tabaco, superando ás veciñas en importancia, converténdose nos primeiros anos do século XX na segunda cidade máis importante da entón provincia de Pinar do Río. As ruínas da plantación de café de Angerona, Monumento Nacional de Cuba, testemuñan o esplendor do cultivo do café que lle mereceu á comarca o apelativo de "Xardín de Cuba".
O actual territorio da Provincia de Artemisa foi historicamente un escenario importante das loitas pola independencia do país. Na etapa precursora das Guerras da Independencia, o 12 de agosto de 1851, Narciso López, revolucionario de tendencia pro-anexionista, realizou a súa segunda expedición dende os Estados Unidos desembarcando na costa de Bahía Honda (praia El Morrillo). Tomou o poboado de Las Pozas e foi acosado polo exército español na serra do Rosario, onde finalmente foi capturado e executado na Habana o 1 de setembro de 1851. Un ano despois, en 1852, foi frustrada a chamada conspiración de Vuelta Abajo, tamén de tendencia anexionista, sendo arrestados preto de Artemisa e posteriormente desterrados, os seus líderes, Francisco Estrampes e o conde de Pozos Dulces.
Na Guerra da Independencia (1895-1898) o territorio de Artemisa foi de novo un teatro de importantes combates, durante a invasión a occidente e a campaña en Pinar del Río de Antonio Maceo, tenente xeneral do exército Mambí. Artemisa era a sede da comandancia xeral da Trocha de Mariel a Majana, unha liña fortificada construída polos españois, na parte máis estreita da illa (entre a baía de Mariel ao norte e a Enseada de Majana, ao sur) co van propósito de impedir a mobilidade das tropas de Maceo e embotellalo en Pinar del Río.Las Guerras de Artemisa. Andrés Sorel. Editorial Arte y Literatura, La Habana, 2011. ISBN 978-959-03-0564-1 A Trocha foi burlada polos mambises varias veces. O xeneral Maceo caeu en combate o 7 de decembro de 1896 na finca de San Pedro, agora municipio de Bauta, onde se ergue un monumento.
O territorio de Artemisa sufriu nese período a política de "reconcentración" do capitán xeneral español Valeriano Weyler, precedente directo dos campos de concentración, que no intento de cortar o apoio das tropas liberadoras entre a poboación rural cubana, forzou á mesma a concentrarse forzosamente en lugares urbanos. Esta medida provocou numerosas mortes na poboación civil por fame e epidemias que tamén se estenderon no propio exército español. Así, entre 1896 e 1897 houbo máis de 7 600 mortos entre os re-concentrados, segundo os arquivos da igrexa de Artemisa.Valeriano Weyler: El inventor de los campos de concentración
Entre as figuras históricas do territorio destacadas neste período están o xeneral de brigada do Exército Libertador, Alberto Nodarse, membro do Estado Maior de Maceo (nado en Cayajabos, Artemisa), o padre Guillermo González Arocha, pastor de Artemisa e o escritor e a xornalista Magdalena Peñarredonda, delegada do Partido Revolucionario Cubano na provincia de Pinar del Río, que acadou o grao de comandante do exército Mambí (naceu en Quiebrahacha, Mariel e creceu en Artemisa). En memoria de Magdalena Peñarredonda, levantouse un busto no parque central de Artemisa.
Etapa republicana e revolución de 1959 Entre as figuras históricas nacidas na provincia que acadaron relevancia nacional durante a etapa republicana destacan Carlos Baliño (nado en Guanajay en 1848), fundador do Partido Revolucionario Cubano con José Martí en 1892 e que posteriormente, durante a República, foi fundador xunto a Julio Antonio Mella do Primeiro Partido Comunista de Cuba en 1925. Rubén Martínez Villena (1899-1934), poeta e líder comunista principal da Revolución de 1930, naceu en Alquízar.