Josep Palau i Fabre, nado en Barcelona o 21 de abril de 1917 e finado na mesma cidade o 23 de febreiro de 2008, foi un escritor catalán.
Foi esencialmente poeta pero cultivou diferentes disciplinas artísticas como poesía, teatro, ensaio e narrativa e , ademais, foi un dos maiores especialistas na obra do pintor Pablo Picasso con quen mantivo unha boa relación durante os últimos anos da vida do artista malagueño. Palau foi o primeiro estudoso que afondou na investigación do período coruñés de Picasso, dedicándolle un capítulo do seu libro Picasso vivent.
En 2017, con motivo do centenario do nacemento do poeta, conmemorouse o Ano Palau i Fabre. O aniversario celebrouse do 21 de abril de 2017 ao 21 de abril de 2018.
Traxectoria Naceu en Barcelona o 21 de abril de 1917, no seo dunha familia de artistas. O seu pai, Josep Palau i Oller, foi un recoñecido pintor e decorador no seu tempo e unha peza clave no desenvolvemento artístico e literario do seu fillo. De feito, o propio Palau recoñeceu: creo que moitas das miñas cousas explícanse polas miñas orixes. Quizais a posición de vangarda chegue a min polos contactos que o meu pai mantivo con Salvat Papasseit.Entrevista publicada al volum: García Ferrer, J.M. y Rom, Martí. Josep Palau i Fabre. Barcelona: Associació d'Enginyers Industrials de Catalunya, 1993, p.17. A formación educativa de Palau i Fabre comezou en 1922, cando asistiu á escola dos monxes de Cluny na rúa de Bruc; en 1924 marchou ao Liceu Sant Tomàs d'Aquino e entre 1925 e 1931 foi estudante do Internado dos Irmáns das Escolas Cristiás, na Bonanova. Entre 1931 e 1935 rematou o bacharelato no Institut Tècnic Eulàlia, nun ambiente máis liberal, xa que era unha escola laica.
Comezos literarios e a chegada do Franquismo A mediados dos anos trinta, Josep Janés i Oliver introduciuno na escena literaria catalá, onde coñeceu ás principais figuras da época: Carles Riba, Josep Maria de Sagarra e Salvador Espriu. O 7 de setembro de 1935 publicou o seu primeiro artigo na revista La Humanitat, que trataba da narración La dona dels meus somnis de Massimo Bontempelli. A partir dese momento, e ata finais de 1937, seguiu colaborando coa revista. Durante este período, ademais, fai pública a súa actividade política. En 1936 recolle sinaturas do círculo intelectual catalán a favor dun indulto para o poeta falanxista Luys Santa Marina, condenado a morte. Entre os asinantes haberá destacadas personalidades encabezadas por Josep Janés i Olivé e Mercè Rodoreda. O 9 de febreiro de 1939, coa entrada en Barcelona do exército franquista, foi expulsado de Olot, onde traballaba para a sección sanitaria do Ministerio de Guerra, ao campo de concentración de Lleida. e entrou nel tres días despois. O 20 de marzo regresou a Barcelona, despois de que os seus pais conseguisen a súa liberación grazas á intervención dun dos seus contactos. Foi nos momentos máis difíciles da posguerra cando o poeta sentiu a necesidade de consolidar un espazo interior de revolta ante situacións tan adversas de posguerra. A poesía é o seu principal instrumento.
Formación universitaria En 1939 matriculouse en filosofía na Universidade Central de Barcelona, onde estudou ata 1943. Entre os seus compañeiros hai destacadas personalidades das humanidades, como Joan Triadú, Josep Romeu i Figueras e Alfred Badia, Néstor Luján , Joan Perucho e Maria Aurèlia Capmany entre outros. Durante este período foi un activista comprometido coa reanudación das actividades académicas, literarias e culturais en lingua catalá baixo o réxime franquista. Así, como estudante, en 1941 organizou as primeiras sesións dos Amigos da poesía na casa dos seus pais. As dúas primeiras sesións dedicáronse á lectura de poemas de Miquel Dolç e a fragmentos da tradución de La Divina Comèdia, feita por Josep Maria de Sagarra. En 1943 volveu ter a Sagarra como referencia, organizando unha lectura da súa tradución de Macbeth, de William Shakespeare, no teatro da escola Virtèlia. A lectura suspendeuse. Matriculouse no Instituto Italiano onde coñeceu a Rosa Leveroni.
Década de 1940 En marzo de 1944 fundou a revista Poesia, que ata decembro de 1945 conseguiu publicar 20 números. No mesmo ano fundou a editorial La Sirena, na que publicou L'aprenent de poeta, que condensa algúns dos seus poemas escritos entre 1936 e 1942. La Sirena tamén publicou libros de Josep Romeu, Joan Triadú e Versions de Hölderlin, de Carles Riba.
En 1945 participou na creación da revista Ariel, xunto con Josep Romeu, Miquel Terradell e outros. Ese mesmo ano publicou un editorial para a publicación Per Catalunya co título "Collaboracionisme", no que se opuña a aceptar o permiso oficial para publicar en catalán, a través da censura, o que lle provocou problemas co goberno franquista. A finais dese ano recibiu unha bolsa do goberno francés para pasar un ano en París, onde chegou a finais de decembro. A súa estadía en Francia, que só duraría dous anos, durou ata os anos sesenta. Ao finalizar a bolsa, o autor renunciou voluntariamente á súa nacionalidade española e obtivo a condición de refuxiado político. París converteuse na verdadeira universidade do poeta alquímico; estableceu contacto con escritores e artistas moi diferentes: desde Antonin Artaud ou Jean Cocteau a Octavio Paz, pasando por Albert Camus e Pablo Picasso.
En 1946 escribiu o seu primeiro libro sobre Picasso, Vides de Picasso, cando aínda non o coñecía, o que non sucedeu ata 1947 cando visitou o pintor no seu estudo da rúa des Grands Augustins. Dedicou máis de quince volumes á análise e comentario da obra do pintor (algúns deles traducidos a unha ducia de idiomas), incluíndo: Doble assaig sobre Picasso (1964), El Gernika de Picasso (1979) o Picasso: cubisme (1990) e ducias de artigos en prensa, catálogos ...
En 1947 coñeceu a Antonin Artaud no sanatorio de Yvry sur Seine. En 1948 publicou o ensaio Antonin Artaud, ou l'invitation a la folie. Tamén coñeceu a Octavio Paz e María Zambrano. Durante esta década non cesou a súa actividade política e, en 1949, promoveu xunto con Albert Camus un manifesto contra a entrada de España nas Nacións Unidas (ONU).
Anos 1950 e 1960: exilio e teatro A década de 1950 foi testemuña do comezo da súa produción teatral. En 1951 comezou a escribir La tragèdia de Don Joan e en 1952 traballou como axudante na compañía do famoso Georges Pitoëff. A partir de entón, pensou en dedicarse profesionalmente ao teatro e, como resultado desta decisión, escribiu as obras que completarán o ciclo sobre Don Juan: Don Joan als inferns (1952) e Esquelet de Don Joan (1954) son algúns dos títulos que compoñen o ciclo de Don Juan. Con este mito literario, o autor tenta responder ás regras dunha sociedade puritana e represiva, ao tempo que lle permite abordar o tema do amor dun xeito directo. De feito, o propio Palau sinalou que o seu Don Joan é: "o destrutor de certas estruturas sociais",Palau i Fabre, Josep, Teatre de Don Joan, p.10. pensando no contexto franquista no que se escribiu.
Con títulos como Mots de ritual per a Electra (1958), La caverna (1969), Homenatge a Picasso (1971) ―todos eles reunidos no volume Teatre (1976) - seguiu configurando o seu universo teatral, que completou con obras como Avui Romeo i Julieta (1986) i L'Alfa Romeo i Julieta i altres obres (1991). O autor tamén dedicou a súa profunda reflexión teórica ao teatro en La tragèdia o el llenguatge de la llibertat (1961) i en El mirall embruixat (1962), dous pequenos ensaios sobre este xénero nos que o autor estaba a favor dunha teatro moderno, en termos de tempo, marcado pola síntese e a brevidade ("teatro de espasmos"); ademais, consolidouse como tradutor versionando Una temporada a l'infern; il·luminacions, de Arthur Rimbaud, publicado en 1966.
A partir de 1964 visitou Picasso en Nôtre-Dame-de-Vie, en Mougins, para coñecer a obra e a vida do pintor en Barcelona. Froito destas visitas ao pintor naceu o libro Estimat Picasso, publicado por primeira vez por Edicións Destino en 1997 e reeditado en 2019 por Galaxia Gutenberg e a Fundación Palau nunha versión de Julià Guillamon.
Participou en varios filmes como actor ou figurante.
1970 e 1980: regreso a Cataluña En 1961 regresou definitivamente a Cataluña e estableceuse en Grifeu. En Barcelona, viviu na rúa do Bruc, 99. Durante esta década, ademais de seguir cultivando unha carreira literaria e teatral, afondou no mundo do cine. En 1976 dirixiu a película Picasso en Cataluña, producida por Estela Films.
En termos teatrais, durante esta década consolidou a súa actividade como dramaturgo e crítico teatral. En 1974, a Escola de Arte Dramática Adrià Gual estreou no Teatre Don Juan de Barcelona a traxedia Mots de ritual per a Electra. Máis tarde publicou Antonin Artaud i la revolta del teatre modern (1976), publicado polo Institut del Teatre, que foi o primeiro achegamento en catalán á obra dunha das figuras capitais do teatro contemporáneo. En 1977, a Editorial Aymà publicou unha recompilación de textos teatrais, Teatre de Josep Palau i Fabre. E no mesmo ano publicáronse Versions d'Antonin Artaud, nas que Palau foi o tradutor da obra de Artaud.
Entre 1976 e 1978 presidiu o PEN Club catalán. Durante o seu mandato, na primavera de 1978, Barcelona acolleu a Conferencia Internacional do Pen Club.
Durante a década dos oitenta a súa carreira retomou o xénero do relato curto. Publicou as coleccións Contes despullats (1982), La tesi doctoral del diable (1983), Amb noms de dona (1988). Continuando coa súa fascinación por Picasso, en 1989 deu unha conferencia sobre o pintor na Comédie des Champs-Élysées, que culminou co recoñecemento internacional da súa actividade picassiana.
Década de 1990 Durante esta década continuou o seu traballo sobre Picasso: publicou o segundo volume da súa monumental biografía dedicada ao pintor malagueño: Picasso: Cubisme (1907-1917), (1990). En 1993 recolleu contos publicados e inéditos no libro recompilatorioContes de capçalera. Posteriormente publicou Les metamorfosis d'Ovídia i altres contes (1996). A crítica definiu o universo narrativo do autor como unha visión que dá testemuño doutras dimensións da percepción habitual da realidade e que é crítica cunha sociedade que percibe como acomodada e mediocre.
En 1997 recibiu o Premio Nacional de Literatura. Ese mesmo ano publica as súas memorias de Picasso en Estimat Picasso, de Edicións Destino; e en 1999, publicou o terceiro volume da súa biografía sobre o pintor: Picasso. Dels ballets al drama (1917-1926).
Últimos anos Os anos 2000 centráronse en recoñecer o seu traballo, en lugar de producir novas obras. En 2000 recibiu a Medalla de Ouro ao Mérito Artístico do Concello de Barcelona. Ese mesmo ano recibiu do goberno francés o título de oficial da Orde des Arts et des Lettres. O 4 de maio de 2003 inaugurouse a Fundación Palau, unha institución que xestiona o seu legado, situada na cidade de Caldes d'Estrac. En 2005 foi nomeado doutor honoris causa pola Universidade das Illas Baleares e no mesmo ano o Concello de Barcelona organizou a homenaxe ao Palau ao Palau, celebrada no Palau da Música Catalana. Josep Palau i Fabre faleceu o 23 de febreiro de 2008 no hospital Vall d'Hebron de Barcelona aos 90 anos e foi enterrado no cemiterio municipal de Caldetes.
Obra literaria O seu legado é o dun home de letras que viaxa entre os máis variados campos das humanidades, desde a narrativa e a poesía, ata o teatro, a produción e a crítica, en producións cargadas dunha poética particular que o converteu nun dos maiores representantes da literatura catalá contemporánea.