miniatura|302x302px|Escudo da policía franquista A tortura na ditadura franquista ocupou «un lugar central dentro dos procedementos policiais e carcerarios», e respondeu ao armazón penal que foi «á vez vingativo e redentorista, militarista e con claras pulsións totalitarias». Como destacou César Lorenzo Rubio, durante a ditadura franquista a práctica da tortura non só continuou como ocorrera noutros períodos da historia contemporánea de España, «senón que levou a extremos nunca coñecidos en canto a extensión e intensidade». «A tortura a mans de funcionarios do Estado foi unha realidade incontestábel, sistemática». A súa extensión e tipoloxía foi cambiando ao longo do tempo, «pero nunca desapareceu do todo». Francisco Moreno Gómez chegou a afirmar que o franquismo creou un «estado xeral de tortura». Unha valoración compartida por César Lorenzo Rubio:

«A práctica da tortura e os malos tratos non foi a excepción, senón a norma. Non foi obra duns poucos axentes da orde, senón dos diferentes corpos policiais, militares, de vixilancia penal... Os seus autores non actuaron ao seu libre albedrío, senón dentro dun sistema que lles daba amparo e cobertura. A Brigada Político-Social, epítome da represión política, contou coa colaboración de médicos forenses, secretarios, xuíces e fiscais; quen, á súa vez, aplicaron leis e normativas ditadas por uns gobernos conscientes e responsables do uso que se lles deu».

A tortura na zona rebelde da Guerra Civil Española (1936-1939) miniatura|300x300px|Milicianos republicanos caídos prisioneiros dos sublevados durante a Batalla de Guadarrama Na zona sublevada da guerra civil española a tortura tivo «un uso endémico e firmemente enraizado na práctica policial ―especialmente na policía política― e, por extensión, no funcionamento da maquinaria de enxuizamento criminal». Chegouse a afirmar que na zona rebelde se practicou a tortura xudicial, xa que en ocasións se recorría a ela durante o proceso de instrución e por indicación do xuíz militar. As torturas máis frecuentes foron os golpes aos detidos en distintas partes do corpo e o emprego de diversas formas de humillación. Tamén se recorreu a colocar achas baixo as uñas ou a arrincalas, ou o uso de eléctrodos nas partes máis sensíbeis do corpo como os xenitais. Este último tipo de tortura foi introducido, ao parecer, polos axentes da Gestapo que asesoraron á policía franquista. As mulleres, pola súa banda, sufriron formas específicas de tortura. Estas incluían a mutilación do clítoris ou a violación, e a humillación, como as rapaduras de pelo.

As torturas e os malos tratos fóronse estendendo conforme o bando rebelde foi ocupando territorios da zona leal á República. Realizábanse non só en comisarías, cuarteis e cuartelillos da Garda Civil (estes últimos especialmente en zonas rurais) e centros de detención provisionais, senón tamén nos locais da Falange. Os verdugos eran os membros dos distintos organismos policiais e parapoliciais baixo a autoridade suprema do Exército, entre os que se atopaba o Servizo de Información e Policía Militar (SIPM). Todo iso foi posíbel porque desde o golpe de estado na zona rebelde «suspendéronse as garantías procesuais e impúxose un réxime arbitrario de detencións».

Tamén se produciron torturas e malos tratos nas prisións e nos campos de concentración. Os internos ―moitos deles sen seren acusados formalmente de ningún delito― soportaron unhas condicións de vida deplorábeis marcadas pola «carestía, a enfermidade, o amoreamento e a corrupción». Non era infrecuente que quen propinaban as malleiras aos presos fosen falanxistas ou familiares de vítimas a quen se deixaba entrar no estabelecemento. As mulleres, pola súa banda, eran obxecto de humillacións e de agresións sexuais. De feito, nalgunhas prisións os falanxistas sacábanas do recinto para violalas. Os internos eran obxecto de brutais castigos propinados polos funcionarios, moitos deles excombatentes, excautivos ou familiares de vítimas da represión na retagarda republicana, ou polos cabos de vara que reapareceron no mundo penal, quen tamén actuaron nos campos de concentración. Os prisioneiros dos campos de concentración cualificados como «desafectos» tamén foron obrigados a realizar traballos forzados en batallóns formados para o efecto.

Primeiro franquismo (1939-1959) Desde o seu inicio «a ditadura franquista estaba marcada polo signo da violencia represiva, dentro da cal a tortura, como forma extrema de aniquilación do inimigo... foi un elemento fundamental». Nada máis acabar a guerra civil, o cónsul británico en Barcelona xa advertía do estendido que se atopaba o seu uso. No seu informe do 24 de agosto de 1939 expuña o seguinte:

miniatura|300x300px|Sede da Dirección Xeral de Seguridade na Porta do Sol en Madrid. Foi o centro de torturas máis importante do franquismo O 5 de xaneiro de 1939, en plena ofensiva de Cataluña, o goberno franquista reunido en Burgos creara o Servizo Nacional de Seguridade, posterior Dirección Xeral de Seguridade (DGS). Ocuparía o lugar do Servizo de Información e Policía Militar (SIPM) que actuara durante a maior parte da guerra. No inicio o seu xefe foi o coronel José Ungría Jiménez, director do SIPM, e dende o 23 de setembro, José Finat y Escrivá de Romaní, conde de Mayalde. Ese día aprobouse a organización da DGS en catro grandes comisarías (Fronteiras, Información, Orde Pública e Identificación). Partindo da información solicitada durante a guerra por diversos organismos franquistas, a DGS comezou a elaborar un enorme ficheiro de antecedentes político-sociais que en 1944 xa abarcaba uns tres millóns de persoas fichadas. Tamén creou o Corpo de Policía Armada, formado inicialmente por excautivos e excombatentes. A reorganización do aparello policial franquista completouse coa Lei de Policía de marzo de 1941, que creou o Corpo Xeral de Policía. O preámbulo da lei dicía que a «nova policía» non debía rexerse polo «apoliticismo» e que debía ter como obxectivo «a vixilancia permanente e total indispensable para a vida da Nación, que nos estados totalitarios se logra mercé a unha acertada combinación de técnica perfecta e lealdade». O preámbulo tamén facía referencia á «policía política, como órgano máis eficiente para a defensa do Estado». esquerda|miniatura|300x300px|José Finat y Escrivá de Romaní, xefe da DGS, en Donostia co líder nazi Heinrich Himmler e Gerardo Caballero, gobernador civil de Guipúscoa Da función específica de perseguir os «delitos sociais e políticos» ocupouse a Brigada Político-Social (BPS). Desde un principio recibiu asesoramento de axentes da Gestapo, dirixidos por Paul Winzer, destinado na embaixada alemá en Madrid. Especialmente foi instruída no uso de diversos métodos de tortura para obter información ou confesións dos detidos (lategazos, afogamentos mediante «a bañeira», descargas eléctricas, esmagamento de testículos e dedos, queimaduras nas plantas dos pés e noutras partes do corpo) e en técnicas de espionaxe e infiltración en grupos de oposición. O propio José Finat, director xeral de Seguridade, viaxou á capital alemá para reunirse con Himmler.

A colaboración entre a policía franquista e a Gestapo remontábase á guerra civil. En novembro de 1937 asinouse un protocolo secreto polo cal policías do bando sublevado irían a Berlín para seren adestrados. Ese protocolo secreto foi ampliado por un novo acordo de colaboración asinado o 31 de xullo de 1938.

En Madrid as torturas tiñan lugar na sede da DGS na Porta do Sol, onde entre outros destacou o comisario Roberto Conesa, e en comisarías como a de Buenavista (tamén sede do SIPM), cuxos axentes tamén participaron nas torturas aos detidos. En Barcelona o centro principal de torturas foi a sede da Xefatura Superior de Policía da Vía Laietana, onde destacaron como torturadores os inspectores da Brigada Político-Social Pedro Polo Borreguero e os irmáns Antonio e Vicente Juan Creix, ás ordes do comisario Eduardo Quintela Bóveda. Os policías, singularmente os membros da Brigada Político-Social, asañáronse especialmente cos membros de partidos políticos de esquerda (PCE, PSOE) e de organizacións obreiras (CNT, FAI, UXT, Mocidades Libertarias) que tentaban reorganizarse na clandestinidade. Foi o caso, entre moitos outros, dos anarquistas Esteban Pallarols Xirgu ou Enrique Marco Nadal, que tentaron reorganizar a CNT ―foron detidos até 11 dos 14 comités nacionais da CNT que se formaron na década de 1940―. Tamén sufriron torturas os membros das Mocidades Libertarias Fausto González Alonso e José Martínez Guerricabeitia, ou os comunistas Gregorio López Raimundo, Heriberto Quiñones, Pedro Vicente, Antonio Palomares, Bonifacio Fernández, Eduardo Sánchez Biedma ou Casto García Roza (mortos este tres últimos por mor das torturas), que tentaron reorganizar o PCE ou o PSUC, ou o socialista Tomás Centeno.

A policía actuaba con total impunidade e coa complicidade dos xuíces. Estes non só nunca imputaron a ningún axente (aínda que as probas das torturas fosen evidentes), senón que procesaban por desacato ou por desobediencia á autoridade os detidos que ousaban denuncialas. A falta de garantías procesuais durante a detención e o interrogatorio facían o resto; os detidos carecían de asistencia legal, non existía límite de facto para presentar unha acusación formal e menosprezábase a presunción de inocencia. miniatura|Sede da Xefatura Superior de Policía na Vía Laietana de Barcelona. Foi o principal centro de torturas en Cataluña durante a ditadura franquista Un informe da embaixada de Gran Bretaña en España de 1949 remitido á Foreign Office dicía: Tamén recorreron á tortura e a outros métodos de «guerra sucia» a Garda Civil e o Exército na súa loita contra a guerrilla antifranquista, especialmente durante o denominado «trienio do terror» (1947-1949). Non só foron torturados os guerrilleiros apresados ―que en moitas ocasións acabaron sendo fusilados sen xuízo ou aplicándolles a «lei de fugas»―, senón tamén as súas familias e os presuntos «colaboradores» das montañas e zonas rurais. A actuación da Garda Civil e o Exército foi revalidada polo Decreto Lei para a Represión da Bandidaxe e o Terrorismo, de 18 de abril de 1947. De feito, pouco despois o xeneral Franco proclamou o estado de guerra na provincia de Teruel, onde actuaba a Agrupación guerrilleira de Levante e Aragón.

Nas prisións tamén houbo torturas e malos tratos aos reclusos. Deuse especialmente nos centros de retención provisionais que se habilitaron na inmediata posguerra, aos que tiñan fácil acceso falanxistas e outros grupos paramilitares. Estes sacaban os presos para darlles malleiras, como lle ocorreu ao poeta Miguel Hernández. Porén, ao suceder en menor medida que nas comisarías e cuartelillos, moitos detidos consideraban un alivio ingresar no cárcere. Con todo, as condicións de vida nas prisións eran extremas. «A masificación, a miseria, a insalubridade, a fame, o terror, o traballo forzado e o adoutrinamiento relixioso e político foron os trazos distintivos dun sistema que máis aló de vixiar e castigar, pretendía a transformación existencial completa dos capturados e, por extensión, das súas familias».