Chenopodium é un xénero que comprende numerosas especies de plantas anxiospermas herbáceas perennes ou anuais, que aparecen en case todas as partes do mundo, como a quinoa e o fariñento.Gelin Zhu, Sergei L. Mosyakin & Steven E. Clemants: Chenopodium - In: Wu Zhengyi, Peter H. Raven, Deyuan Hong (Hrsg.): Flora of China. Volume 5: Ulmaceae through Basellaceae. Science Press/Missouri Botanical Garden Press, Beijing/St. Louis 2003, , p. 378-. Clasifícase na familia Amaranthaceae no sistema APG II; en sistemas de clasificación máis antigos, especialmente no moi usado sistema de Cronquist, o xénero e outros emparentados clasifícanse por separado dentro da familia Chenopodiaceae, pero isto deixa o resto das Amaranthaceae como grupo polifilético. Porén, entre as Amaranthaceae, o xénero Chenopodium é o que lle dá o nome á subfamilia Chenopodioideae.
Descrición As especies de Chenopodium (s.str., descrición segundo Fuentes et al. 2012)Susy Fuentes-Bazan, Pertti Uotila, Thomas Borsch: A novel phylogeny-based generic classification for Chenopodium sensu lato, and a tribal rearrangement of Chenopodioideae (Chenopodiaceae). In: Willdenowia. Vol. 42, No. 1, 2012, p. 5-24. son herbáceas anuais ou perennes ou ás veces arbustos ou pequenas árbores. Xeralmente viven en solo alcalino. Non son plantas aromáticas, pero ás veces poden ser fétidas. Os talos novos e follas adoitan estar cubertos densamente por pelos globosos vesiculares, dándolle un aspecto farinoso. É característico que estes tricomas persistan, colapsando posteriormente e tomando forma de copa. Os talos ramificados crecen erectos, ascendendo, ou son prostrados ou gabeadores. As ramas laterais son alternas (as máis baixas poden ser case opostas). As follas alternadas ou opostas son pecioladas. A lámina da folla é delgada ou lixeiramente carnosa e liñal, rómbica ou triangular-hastada, con marxes enteiras, dentadas ou lobadas.
As inflorescencias son terminais e laterais. Constan de glomérulos de flores dispostos de forma espicada ou paniculada. Son plantas monoecias (raramente dioecias). Na plantas monoecias as flores son dimórficas ou pistiladas. As flores constan de (4–) 5 segmentos de perianto connatos na base ou preto da metade, usualmente de marxes membranosas e cunha parte posterior redondeada ou en quilla; case sempre con 5 estames e un ovario con 2 estigmas.
Na planta en froito, os segmentos do perianto fanse ás veces coloreados, pero na maior parte dos casos non cambian, pechándose algo ou esendéndose sobre o froito. O pericarpo é membranoso ou ás veces suculento, adherido á semente ou cubríndoa de maneira máis frouxa. As sementes orientadas horizontalmente son de globulares deprimidas a lenticulares, cunha marxe redondeada ou subaguda. A cuberta negra da semente é case lisa ou finamente estriada, con engurras ou buraquiños.
Taxonomía O xénero Chenopodium foi descrito por Carl Linné en 1753 (en: Species Plantarum, Vol. 1, p. 218–222). A especie tipo é Chenopodium album. O nome do xénero deriva da forma particular que ten a folla, que é similar a un pé de ganso, do grego χήν (chen), 'ganso' e πούς (pous), 'pé' ou ποδίον (podion), 'pequeno pé'.
Na súa circunscrición tradicional, Chenopodium comprendía unhas 170 especies. porén, as investigacións filoxenéticas revelaron que o xénero era altamente polifilético e non reflectía como estaban emparentadas naturalmente as especies. Por tanto, compría facer unha nova clasificación. Mosyakin e Clemants (2002, 2008) separaron as especies glandulares poñéndoas nos xéneros Dysphania (que inclúe Dysphania ambrosioides, chamada en México epazote) e Teloxys na tribo Dysphanieae. Fuentes-Bazan et al. (2012) separaron moitas especies pasándoas ao xénero Blitum (na tribo Anserineae), Chenopodiastrum, Lipandra e Oxybasis (como Chenopodium na tribo Atripliceae). Incluíron Rhagodia e Einadia en Chenopodium.
Especies Actualmente acéptanse dentro deste xénero 132 especies.
Chenopodium acerifolium Chenopodium aciculare Chenopodium acuminatum Willd. Chenopodium adpressifolium Chenopodium albescens Chenopodium album Chenopodium album var. album (sinónimo Chenopodium strictum Roth) Chenopodium allanii Chenopodium atripliciforme Chenopodium atrovirens Chenopodium attenuatum Chenopodium aureum Chenopodium auricomiforme Chenopodium auricomum Chenopodium ayare Chenopodium baccatum (sinónimo Rhagodia baccata) Chenopodium benthamii (Sinónimo Rhagodia latifolia) Chenopodium berlandieri Chenopodium berlandieri var. berlandieri (sinónimo Chenopodium nuttalliae ) Chenopodium betaceum Chenopodium × binzianum Chenopodium × bohemicum Chenopodium × borbasii Chenopodium brandegeeae Chenopodium bryoniifolium Bunge Chenopodium candolleanum (Sinónimo: Rhagodia candolleana) Chenopodium carnosulum Chenopodium chaldoranicum Chenopodium cordobense Chenopodium cornutum Chenopodium × covillei Chenopodium crusoeanum Chenopodium cuneifolium Chenopodium curvispicatum Chenopodium cyanifolium Chenopodium cycloides Chenopodium × dadakovae Chenopodium desertorum Chenopodium desiccatum Chenopodium detestans Chenopodium diversifolium Chenopodium drummondii (sinónimo Rhagodia drummondii) Chenopodium eastwoodiae Chenopodium eremaeum (sinónimo Rhagodia eremaea) Chenopodium erosum R.Br. Chenopodium eustriatum Chenopodium × fallax Chenopodium ficifoliiforme Chenopodium ficifolium Chenopodium flabellifolium Chenopodium foggii Chenopodium fremontii Chenopodium frutescens Chenopodium × fursajevii Chenopodium gaudichaudianum Chenopodium giganteum D.Don (sinónimo Chenopodium formosanum ) Chenopodium griseochlorinum Chenopodium grubovii Chenopodium × gruellii Chenopodium harae Chenopodium hastatifolium Chenopodium × haywardiae Chenopodium hederiforme Chenopodium hians Chenopodium hircinum Chenopodium hoggarense Chenopodium howellii Chenopodium hubbardii Chenopodium × humiliforme Chenopodium iljinii Chenopodium incanum Chenopodium incognitum Chenopodium indicum Chenopodium iranicum Chenopodium × jedlickae Chenopodium × jehlikii Chenopodium karoi Chenopodium khorasanica Chenopodium lenticulare Chenopodium × leptophylliforme Chenopodium leptophyllum Chenopodium × linciense Chenopodium lineatum Chenopodium littoreum Chenopodium lobodontum Chenopodium loureiroi Chenopodium luteorubrum Chenopodium luteum Chenopodium × mendelii Chenopodium moquinianum Chenopodium mucronatum Chenopodium neomexicanum Chenopodium nesodendron Chenopodium nevadense Chenopodium nitens Chenopodium nitrariaceum (F.Muell.) F.Muell. ex Benth. Chenopodium nitens Chenopodium novopokrovskyanum Chenopodium nutans (sinónimo Rhagodia nutans) Chenopodium oahuense Chenopodium obscurum Chenopodium opulifolium Schrad. ex W.D.J.Koch & Ziz Chenopodium pallescens Chenopodium pallidicaule Chenopodium palmeri Chenopodium pamiricum Chenopodium parabolicum (sinónimo Rhagodia parabolica) Chenopodium × paradoxum Chenopodium parryi Chenopodium perttii Chenopodium petiolare Chenopodium philippianum Chenopodium phillipsianum Chenopodium pilcomayense Chenopodium × podperae Chenopodium polygonoides Chenopodium × praeacutum Chenopodium pratericola Rydb. Chenopodium preissii (sinónimo Rhagodia preissii) Chenopodium × preissmannii Chenopodium × pseudoleptophyllum Chenopodium × pseudostriatum Chenopodium pueblense Chenopodium quinoa Chenopodium × reynieri Chenopodium robertianum (sinónimo Rhagodia hastata) Chenopodium ruiz-lealii Chenopodium sanctae-clarae Chenopodium sancti-ambrosii Chenopodium sandersii Chenopodium santoshei Chenopodium scabricaule Chenopodium simpsonii Chenopodium × smardae Chenopodium sonorense Chenopodium sosnowskyi Chenopodium spegazzinii Chenopodium spinescens (sinónimo Rhagodia spinescens) Chenopodium standleyanum Chenopodium stenophyllum Chenopodium striatiforme Chenopodium subficifolium Chenopodium subglabrum Chenopodium suecicum Chenopodium × thellungii Chenopodium tonkinense Chenopodium triandrum (sinónimo Rhagodia triandra) Chenopodium × tridentinum Chenopodium × trigonocarpum Chenopodium trigonon (sinónimo Einadia trigonos) Chenopodium twisselmannii Chenopodium ulbrichii Chenopodium ulicinum Chenopodium × unarii Chenopodium × variabile (C. album × C. berlandieri) Chenopodium vulvaria Chenopodium wahlii Chenopodium watsonii Chenopodium wilsonii (sinónimo Rhagodia crassifolia) Chenopodium × zahnii Chenopodium zerovii Chenopodium zoellneri
Especies excluídas Blitum (12 especies): Blitum bonus-henricus Blitum californicum Blitum capitatum Blitum virgatum (sinónimo Chenopodium foliosum) Chenopodiastrum (5 especies): Chenopodiastrum murale Chenopodiastrum simplex Dysphania (unhas 43 especies glandulares, como C. botrys, C. carinatum, C. cristatum, C. melanocarpum, C. multifidium, C. pumilio e máis) Lipandra (unha especie): Lipandra polysperma Oxybasis (5 especies): Oxybasis chenopodioides Oxybasis glauca Oxybasis rubra Oxybasis urbica Teloxys (unha especie): Teloxys aristata Suaeda australis (como C. australe, C. insulare)
Usos miniatura|Sementes cociñadas de quinoa (C. quinoa).
O xenero Chenopodium contén algunhas plantas de certa importancia como alimentos, como o fariñento (C. album) e a quinoa (C. quinoa). Na antiga cultura yamnaya tamén se colleitaba fariñento como un aparente substituto dos cereais para complementar a súa dieta dominada polos produtos lácteos (c. 3500–2500 a. C.). Nas dietas modernas libres de glute adquiriron importancia as sementes quinoa e o aceite de quinoa, extraído das sementes de C. quinoa.
O pole de C. album é para moita xente un alérxeno que pode causar febre do feo. Moitas especies do xénero son importantes malas herbas e algunhas convertéronse en especies invasoras.
Seguridade As follas, talos, pel e mesofloema de moitas destas plantas conteñen esferráfides (cristais de oxalato cálcico ou carbonato cálcico) que poden producir reaccións tóxicas.
Rexistro fósil Sementes fósiles de †Chenopodium wetzleri do piso Chattiense do Oligoceno atopáronse na Formación Oberleichtersbach das Montañas Rhön, do centro de Alemaña.Dieter Hans Mai. The floral change in the tertiary of the Rhön mountains (Germany). Acta Paleobotanica 47(1): 135-143, 2007.
Notas
Véxase tamén
Bibliografía
Categoría:Amaranthaceae Categoría:Taxons descritos por Linné Categoría:Chenopodioideae