Eunice Antunes, cuxo nome guaraní é Kerexu Yxapyry, ou Eunice Kerexu, nada na Terra Indíxena Xapecó, Entre Ríos, rexistrada en Chapecó o 14 de xullo de 1979, é unha política, xestora ambiental, educadora e líder indíxena brasileira pertencente ao pobo guaraní mbyá. Foi a primeira muller guaraní en acadar o cargo de xefa, coordinou a Articulación dos Pobos Indíxenas do Brasil e entre 2023 e 2024 ocupou un dos postos de secretaría no Ministerio dos Pobos Indíxenas.
Traxectoria Empadroada co nome portugués Eunice Antunes, naceu o 14 de xullo de 1979 na aldea de Linha Limeira, na Terra Indíxena Xapecó, situada no concello de Entre Ríos, Santa Catarina, mais o seu rexistro civil é de Chapecó.Eleições 2022 - Ficha dos candidatos."Kerexu. Candidato a deputado federal – SC". Folha de S.Paulo É a filla máis vella de Adão Antunes (Karaí Tataendy) (1957-2015), mestre e labrego de ascendencia branca e guaraní mixta, adoptado polos guaranís mbyá, e Ivete de Souza (Jaxuka Rete), guaraní mbyá.Santos, Adriana Heredia dos. "Adão Antunes". In: Literatura Infantil & Juvenil produzida em Santa Catarina. UFSC / CNPq, 2012 Oliveira, Andrea de. "Mulheres de ImPACTO – Kerexu Yxapyry". Pacto Pela Mata Atlântica, 11 de maio de 2021
A súa familia mudouse á Terra Indíxena Morro dos Cavalos, no concello de Palhoça, cando Eunice tiña uns oito anos, e alí comezou a usar o nome indíxena Kerexu Yxapyry, que ela di que é o seu "nome verdadeiro". Estudou nunha escola para colonos italianos e di que o choque cultural e os prexuízos que experimentou foron experiencias difíciles. Cando rematou cuarto de primaria, tivo que interromper os seus estudos porque non había escolas preto para os seguintes cursos. Durante este período a súa familia mudouse a Curitiba, onde tiveron dificultades para atopar traballo e caeron na pobreza.
Os pais regresaron a Morro dos Cavalos, pero Kerexu quedou, atopando traballo como criada na casa dun pastor evanxélico e máis tarde como secretaria nunha tenda de informática. Retomou os seus estudos aos 18 anos, cursando módulos de Educación Xuvenil e de Adultos e despois un curso de formación do profesorado, onde se graduou como mestra. Durante o curso coñeceu ao académico indíxena Marcos Moreira (Karai Popygua), con quen casou e tivo fillos, Kennedy, Karai e unha filla, Rayane.Melo, Clarissa Rocha de. Da universidade à casa de rezas guarani e vice-versa: reflexões sobre a presença indígena no ensino superior a partir da experiência dos guarani na licenciatura intercultural indígena do sul da Mata Atlântica/UFSC. Universidade Federal de Santa Catarina, 2014, p. 226 Despois de varios anos en Curitiba, decidiu reunirse cos seus pais en Morro dos Cavalos, onde o seu pai conseguira un traballo na escola primaria da aldea de Itaty. Alí, Kerexu comezou a súa carreira profesional por invitación do xefe Artur Benite, traballando como mestra de alfabetización dende 2004 en diante.Azara, Weuler Pereira de. Aldear a política é exatamente estar onde estamos da forma que somos: mulheres indígenas na política catarinense (2018-2024). Universidade do Estado de Santa Catarina, 2024, p. 109 Tamén traballou na oficina administrativa da escola e, máis tarde, na Coordinación Rexional e no Departamento de Educación.Santos, Diogo Pereira dos & Martins, Davi Timóteo. "Um lugar político como Guarani". Museu da Pessoa, 9 de marzo de 2023
O seu activismo polos dereitos indíxenas comezou en 2007, cando o Departamento de Educación prohibiu o uso de rituais agrícolas tradicionais nas escolas indíxenas, o que a levou a participar nun grupo de estudo que desenvolveu un currículo escolar específico para o pobo guaraní, o que resultou na creación do primeiro Proxecto Pedagóxico Político indíxena oficial no estado de Santa Catarina. En 2011, incorporouse á primeira promoción do programa de licenciatura intercultural indíxena na Mata Atlántica Sur, na Universidade Federal de Santa Catarina, con énfase en xestión ambiental."Sobre os palestrantes". XXII Semana de Relações Internacionais. CEUB, 2023 O seu principal obxectivo co curso era aprender máis sobre os mecanismos da sociedade brasileira para poder axudar ao seu pobo nas súas loitas pola educación e a regularización da terra.Azara, pp. 108-109 Porén, mesmo cunha formación universitaria, os seus coñecementos eran a miúdo cuestionados: nas palabras de Weuler Pereira de Azara, «a súa existencia está impregnada diariamente polo enfrontamento coa violencia de xénero por ser muller, co racismo por ser indíxena e co intento de epistemicidio por ser unha intelectual feminina e indíxena que leva consigo a unión destas dúas formas de coñecemento, ancestral e académica».Azara, pp. 39-40
En 2012, Kerexu foi elixida xefa da súa aldea, a primeira muller guaraní en ser recoñecida neste cargo. Porén, aínda non estaba preparada para as grandes responsabilidades que requiría, que implicaban coñecementos de articulación política, lexislación agraria, proceso de demarcación, proceso xudicial e outros temas relacionados, tendo que aprender no traballo. Leites, Ísis; Filho, Jucelino & Barbosa, Rodrigo. "Kerexu: conheça a primeira cacica Guarani reconhecida no Brasil". Cotidiano, UFSC, 11 de outubro de 2022 Segundo Andrea de Oliveira, o comezo do seu liderado foi tímido; nas asembleas dos xefes, escoitaba máis que falaba, "pero esta situación non durou moito, xa que os xefes decatáronse de que cando Kerexu asistía a calquera reunión, todo era diferente. Conversaba moi ben, argumentaba, defendía e era escoitada". O contacto e a integración con outros grupos étnicos fortaleceron o propósito de defender a terra e «co apoio da universidade, o asunto gañou unha gran visibilidade».
Tamén se converteu na primeira muller en asumir a coordinación da Comisión Guaraní Yvyrupa, con alcance nacional e colaboracións internacionais, e da Comisión Nhemonguetá, a comisión dos caciques de Santa Catarina, que promove axendas como a cultura, as tradicións, a espiritualidade, a calidade de vida, a reforestación, a agricultura tradicional, a concienciación e o activismo político, e a articulación coa sociedade."Kerexu Yxapyry fala sobre o nhanderekó, o Bem Viver no modo de vida Guarani". Portal Catarinas, 6 de agosto de 2021 En 2015, durante os traballos do II Foro Nacional sobre Cultura dos Pobos Indíxenas, un dos dous representantes da Rexión Sur foi elixido para a Mesa Sectorial de Culturas dos Pobos Indíxenas, órgano do Ministerio de Cultura encargado de desenvolver as políticas culturais do Ministerio dirixidas aos pobos indíxenas."II Fórum Nacional de Cultura dos Povos Indígenas". Conselho Nacional de Política Cultural, 14 de agosto de 2015 Tamén en 2015 rematou a súa licenciatura coa obra titulada Nhandereko nhanhembo'e nhembo' ea py — Sistema educativo nacional: un paradoxo do currículo diferenciado das escolas indíxenas guaranís na Grande Florianópolis, onde defendeu o modelo de escola indíxena construído a partir das demandas e os diálogos cos propios pobos indíxenas.Azara, p. 108 miniatura| Kerexu, na dereita, participando na audiencia pública da Comisión de Dereitos Humanos e Lexislación Participativa para denunciar a violencia contra os pobos indíxenas da Terra Indíxena Morro dos Cavalos, en 2017. O seu tempo como xefa estivo marcado por intensos conflitos, xerados pola disputa pola Terra Indíxena Morro dos Cavalos con usurpadores de terras, axentes inmobiliarios, gandeiros e políticos. O territorio indíxena foi recoñecido pola Funai dende 2002 e demarcado en 2010, pero aínda non foi ratificado definitivamente, o que resultou nunha serie de invasións, ameazas, ataques e outros actos de violencia contra os pobos indíxenas do territorio e as súas familias.Torres, Aline. "Kerexu, a cacica ameaçada de morte que tenta salvar sua aldeia". El País, 2 de xaneiro de 2016Wandelli, Raquel. "Ataque à aldeia: Povo Guarani do Morro dos Cavalos pede socorro" . Jornalistas Livres, 20 de novembro de 2017 Despois de que a súa nai sufrise un grave ataque en 2017, no que case perde a vida, Kerexu non puido soportar máis a tensión actual e dimitiu do cargo de xefatura. As ameazas contra ela e a súa familia non cesaron, e ela necesitou protección policial durante algún tempo. miniatura|Sônia Guajajara, Romancil Kretan e Kerexu Yxapyry ocupando a Secretaría Especial para a Saúde Indíxena durante a Marcha das Mulleres Indíxenas de 2019. Aproveitando unha invitación para entrar na política partidista, uniuse ao PSOL e presentouse ás eleccións a deputada federal en 2018 e 2022. Recibiu 35.000 votos nas segundas eleccións, pero o seu partido non alcanzou a cota electoral e ela non puido asumir o cargo. Porén, segundo Leites, Filho e Barbosa, o impresionante reconto de votos situouna na posición dunha das principais líderes da esquerda en Santa Catarina. En 2021, foi coordinadora executiva da Articulación dos Pobos Indíxenas do Brasil (APIB),Zank, Sofia. "A voz de uma liderança indígena feminina sobre a questão de gênero - uma oportunidade de escuta e reflexão para a pesquisa etnobiológica". In: Ethnoscientia, 2021; 6 (2) foi fundadora e coordinadora de proxectos do Centro de Formación Tataendy Rupa e cofundadora da Articulación Nacional de Mulleres Indíxenas Guerreiras da Ancestralidade, participou nas Marchas das Mulleres Indíxenas en Brasilia e en 2021 na mobilización indíxena en Florianópolis contra a tese do marco temporal. En 2022, o Concello de Florianópolis outorgoulle o título de Cidadá de Honra."Resolução n.º 02521/2022". Câmara Municipal de Florianópolis, 28 de abril de 2022 En 2023, a historia da súa vida foi incluída no Museo da Persoa.Martins, Dalton. "Um lugar político como Guarani". Brasiliana Museus, 9 de setembro de 2023
En novembro de 2022, por suxestión da APIB, foi incorporada ao Grupo de Traballo sobre Pobos Indíxenas do Gabinete de Transición do presidente electo Lula,"Após pressão da Apib, Governo de Transição acata indicações da organização". Articulação dos Povos Indígenas do Brasil, 17 de novembro de 2022 e en xaneiro de 2023 foi nomeada para dirixir a Secretaría de Dereitos Ambientais e Territoriais do Ministerio dos Pobos Indíxenas.Navegantes, Vitórya. "UFSC ajudou a formar indígenas que vão atuar no Ministério dos Povos Indígenas". Secretaria de Comunicação/UFSC, 23 de xaneiro de 2023 Deixou o cargo en febreiro de 2024, alegando que a súa terra seguía precisando atención.Bastos, Ângela. "Um ano depois de nomeada, Kerexu deixa Ministério dos Povos Indígenas e volta a SC". NSC Total, 22 de febreiro de 2024 miniatura| Kerexu, no centro, na Aula Magna o 26 de agosto de 2022 na UFSC.