La metropolitana de Milan a l'è ona red de lign metropòlitan a servizzi de la cittaa Milan e del sò retro-terra, assa portanta de la sò red de strapòrt publegh.

La red l'è a componnuda de cinch lign, ognuna di quaj la gh'ha el sò color caratteristegh: la rossa (M1), inaugurada in del 1964, che a l'è la segonda linia de metropolitana dervida in Italia, la verda (M2), inaugurada in del 1969, la gialda (M3), inaugurada in del 1990, la lilla (M5), inaugurada in del 2013 e la bloeua (M4), inaugurata in del 2022. Al dì d'incoeu, a hinn dree a finì el slongament de la rossa vers la Bettola. El sistema el gh'ha 134 stazion, 116 di quaj a hinn sòtta-terra. El gestor de la red, che, al 2024, a l'è la pussee longa de l'Italia, a l'è l'Azienda Trasporti Milanesi (ATM), menter el costruttor a l'è la societaa Metropolitana Milanese.

El progett architettonigh, faa dal Franch Albini e da la Franca Helg, e la sò segnaletega, pensada dal Bob Noorda, hann rezevuu in del 1964 el premi Compass d'or.

Red La red metropolitana de Milan a l'è componnuda de cinch lign: LiniaPercorsInaugurazionUltem slongamentLonghezzaStazion Sest Primm de Magg – Rò Fera / Bisceglie 1964 2005 27,0 km 38 Piazza Biagrass / Assagh Milanofiori Forum – Cològn Nòrd / Gessaa 1969 2011 40,4 km 35 San Donaa – Comasina 1990 2011 16,6 km 21 Linaa Reoport – San Cristofen 2022 2024 15 km 21 Bignami – San Sir Stadi 2013 2015 12,9 km 19 Totàl:100 km113

Tutt i lign a hinn sòtta-terra, foeura la banda setentrionala de la M2 e 'l ramm de Assagh. A gh'hinn dodes stazion de scambi:

Central (M2 e M3) Dòmm (M1 e M3) Lorett (M1 e M2) Cadorna (M1 e M2) Zara (M3 e M5) Garibaldi (M2 e M5) Lotto (M1 e M5) San Babila (M1 e M4) Sant Ambroeus (M2 e M4)

Per pussee, in tra la stazion de Sforza-Policlinich e la stazion de Missori a gh'è un scambi in superfiss.

I lign a hinn in del territòri del comun de Milan per l'80% de la longhezza totala (con 75 stazion). A bòn cùnt, a hinn servii anca alter vundes comun: Assagh, Busser, Cassina de Pecci, Cernusch, Cològn, Gessaa, Gorgonzoeula, Per, Rò, Sest San Giovann e Vimodron. El sistema de metropolitana a l'è conligaa cont i lign S del servizzi suburban de Trenord, con dodes stazion de scambia Affer, Cadorna, Domodossola, Garibaldi, Lambraa, Lod/Porta Romana, Porta Venezia, Republega, Rò Fera, Rogored, Romul, Sest 1° Magg..

Stòria

I primm progett per ona linea de la metropolitana a Milan gh'hann de vess cercaa in del 1912, cont el progett de l'ingegnee Evaristo Stefani (che l'ha progettaa la ferrovia sotterania da Milan a Monscia) e de l'architett Carlo Broggi (che l'ha progettaa ona linea che la doveva giontà Lorett a San Cristofen). El comun de Milan ha fissaa el termin di lavô a marz 1913, ma però a l'è staa faa nagott fin al 1938. In quest'ann chì, gh'è staa progettaa la costruzion de sett lign ma a causa de la segonda guerra mondiala e la mancanza de danee anca quell progett chì l'è staa fermaa.

El 3 de luj del 1952 l'amministrazion comunala l'ha votaa on progett d'on sistema de metropolitana e 'l 6 de otober 1955 l'è stada fondada ona noeuva compagnia, Metropolitana Milanese, che la doveva controllà la costruzion de la noeuva infrastruttura El progett l'è staa pagaa del Comun 250 milion de franch e alter 250 milion hinn staa daa cont on prestit. La costruzion a l'è partida el quater de magg 1957 dal Vial Monte Rosa. I stazion hinn staa disegnaa del studi di architett Franch Albini e Franca Helg, menter i segnaj e i indicazion a hinn staa disegnaa del Bob Noorda: per el progett, Albini-Helg e Noorda hann vinciuu el premi Compass d'Or.

thumb|drita|Costruzion de la stazion de Piaza Amendola in sü la linea M1 El primm tòcch de la linea rossa da Lotto a Sest Marelli (21 stazion e 12,5 chilòmeter) a l'è staa dervii el primm de november 1964, depos sett agn de lavor. In quell ann chì, a hinn staa scominciaa anca i lavô de la linea M2. I gent che doperaven el sistema a l'è cressuu semper pussee, e di 37 milion del 1965 a s'è passaa a avegh 61 milion del 1969.

La linia verda da Caiazz a Cassina Goeubba (7 stazion) ha dervii cinch agn pussee tard. In di agn '60 e '70, la red la gh'aveva duu lign finii e alter duu lign eren anmò dree a vess completaa. El sistema de metropolitana a l'è andaa a ciappà el post di tram interurban de la Società Trazione Elettrica Lombarda, in particolar la linia M2 per Gessaa.

El primm tòcch de la terza linia (la gialda), cont cinch stazion, a l'è staa dervii el 3 de magg 1990, depos noeuv agn che i lavô a eren scominciaa. La linia a l'è staa dervida apena prima di mondiaj Italia '90. Alter noeuv stazion de la linia M3 a hinn staa dervii in del 1991 (Sondri, Central, Lod TIBB, Brenta, Corvett, Port De Mar, Rogored e San Donaa) e la stazion de Maciachini l'è stada dervida in del 2004.

La stazion de Piaza Biagrass, el tòcch meridional de la linia M2, a l'è stada dervida in del marz 2005, e i stazion de Rò Fera e de Per a hinn staa dervii in del desember 2012. El tòcch setentrional de la linia M3, fin a la Comasina (cont quatter stazion), e 'l tòcch meridional de la linia M2, fin a Assagh (cont duu stazion), a hinn staa dervii in del principi del 2011.

El 16 de luj 2012 a hinn staa scominciaa i lavô del tòcch Linaa Aeropòrt-Forlanin per la noeuva linia M4.

Depos avè remandaa pussee d'ona voeulta e depos 23 agn da l'avertura de l'ultema noeuva linia, el 10 de fevree 2013 a l'è stada inaugurada la linia M5, dervida depos squas 7 agn de lavô, scominciaa el 16 de luj 2007. I lavô per la segonda banda dal Vial Zara a Garibaldi a eren staa scominciaa semper in del 2007, menter quej de la terza banda da Garibaldi a San Sir Stadi a eren scominciaa in del 2010. El primm tòcch, che 'l gh'aveva sett stazion e ona longhezza de 4,1 chilòmeter. El primm de marz, la linia M5 a l'è rivada a la stazion de Garibaldi, menter el 29 de april 2015 a l'è rivada a San Sir Stadi: a la fin la linia a l'è deventada longa 12,9 chilòmeter e la gh'aveva 5 stazion pussee. I alter stazion che mancaven in del ramm Garibaldi-San Sir a hinn staa inauguraa intra el mes de giugn e ottober del 2015, menter l'ultema stazion, quella de Trii Torr, a l'è stada inaugurada el 14 de noember 2015.

El 26 de november 2022 el tacca el servizzi el primm tocch de la noeuva linia M4, de Dateo al reoport de Linaa: l'è taccaa al rest del servizzi metropolitan el 4 luj 2023, cont el dervì de la tratta per San Babila. Infin, la linia intrega de San Babila a San Cristofen l'è verta del 12 de otover 2024.

Crònologia

Datta Banda Linia1 noember 1964La storia della Linea 1 Sito Metropolitana MilaneseLotto - Sest Marelli2 april 1966Pagano - Gambara27 settember 1969 Caiazzo - Cassina Goeubba27 april 1970 Caiazzo - Central12 luj 1971 Central - Porta Garibaldi4 dicember 1972 Cassina Goeubba - Gorgonzoeula18 april 1975Gambara - Inganni8 noember 1975Lòtto - QT83 marz 1978 Porta Garibaldi - Cadorna12 april 1980 QT8 - San Leonard7 giugn 1981 Cassina Goeubba - Cològn Nòrd30 otober 1983 Cadòrna - Porta Genua 13 april 1985 Gorgonzoeula - GessaaPorta Genua - Romul28 settember 1986San Leonard - Molin DorinSest Marelli - Sest 1° Magg FS3 magg 1990Central - Pòrta Romana16 desember 1990Porta Romana - Lod TIBB12 magg 1991Central - SundriLod TIBB - San Donaa21 marz 1992Inganni - Bisceglie1 noember 1994 Romul - Famagusta16 desember 1995Sundri - Zara8 desember 2003Zara - Maciachini17 marz 2005 Famagusta - Piaza Biagrass19 desember 2005Molin Dorin - Rò Fera20 fevree 2011 Famagusta- Milanofiori Forum26 marz 2011Maciachini - Comasina10 fevree 2013Zara - Bignami1 marz 2014Zara - Pòrta Garibaldi26 april 2015Pòrta Garibaldi - San Sir Stadi26 noember 2022Linaa Reoport - Dateo4 luj 2023Dateo - San Babila12 otober 2024San Babila - San Cristofen

I lign Linia M1

La linia M1 de la metropolitana de Milan la conliga la cittaa dal nord-est, cont el capo-linia a Sest Primm de Magg (in del comun de Sest San Gioann, al nord-ovest (cont el capo-linia a Rò Fera) o al sud-ovest (cont el capo-linia a Bisceglie).

La linea 1 a l'è ciamada anca "linia rossa" perchè, sora i mapp, la linia a l'è colorada de ross. Anca in di stazion e sora i treni de la linia el ross a l'è 'l color pussee doperaa.

Ai stazion de Lorett e de Cadorna a gh'è l'inter-scambi cont la linia M2, a la stazion del Domm a gh'è l'inter-scambi cont la linia M3, a la stazion de San Babila a gh'è l'inter-scambi con la linia M4 e a la stazion de Lòtto con la M5.

A gh'hinn di interscambi anca cont ona quaj stazion ferroviaria, comè la stazion de Sest San Giovann (lign suburban S7, S8, S9 e S11 e treni regionaj), la stazion de Milan Porta Venezia (lign S1, S2, S5, S6, S12 e S13), la stazion de Milan Cadorna (lign S3, S4 e treni regionaj) e la stazion de Rò Fera (lign S5, S6 e S11, treni regionaj e nazionaj).

Linia M2

La linia M2 de la metropolitana de Milan la và dal nord-est (da Cològn Nòrd putost che da Gessaa) a sud (a Piazza Biegrass putost che a Assagh).

La linia M2 a l'è anca ciamada "linia verda" perchè a l'è segnada, in sui mapp, cont el color verd. El verd a l'è ancasì el color pussee doperaa in di stazion e sora i treni de la linia.

La incontra i lign M1 a Lorett e a Cadorna, M3 a la Centrala, M4 a Sant Ambroeus e M5 a Garibaldi.

A gh'hinn di inter-scambi anca cont ona quaj stazion ferroviaria, comè a la stazion de Lambraa (linia S9, treni regionaj e nazionaj), a la stazion Centrala (lign regionaj, nazionaj e internazionaj), a la stazion de Milan Porta Garibaldi (lign S1, S2, S5, S6, S7, S8, S11, S12 e S13 e treni regionaj, nazionaj e internazionaj), a la stazion de Milan Cadorna (lign S3 e S4 e treni regionaj), a la stazion de Milan Porta Genoa (treni regionaj) e a la stazion de Milan Romol (linia S9).

Linia M3

La linia M3 de la metropolitana de Milan la conliga la cittaa dal nord, cont el capo-linia a la Comasina (in del comun de Milan), al sud-est, cont el capo-linia a San Donaa (al confin meridional del comun de Milan, arent al comun de San Donaa).

La linia M3 a l'è anca ciamada "linia gialda" perchè, in sui mapp, la linia a l'è colorada de giald. Anca in di stazion e sora i treni de la linia el giald a l'è 'l color pussee doperaa.

Ai stazion del Domm a gh'è l'interscambi con la linia M1, a la stazion de la Central con la linia M2 e a la stazion del Vial Zara con la linia M5. La stazion de Missori l'è considerada de interscambi con la M4, a la stazion de Sforza Policlinich, ma se gh'ha de fàll in superfiss.

A gh'hinn di inter-scambi anca con divers stazion ferroviari, comè a la stazion de Affer (lign S2 e S4 e treni regionaj), a la stazion de Milan Central (lign regionaj, nazionaj e internazionaj), a la stazion de Milan Republega (lign S1, S2, S5, S6, S12 e S13), a la stazion de Milan Porta Romana (linia S9) e a la stazion de Rogored (lign S1, S2, S12 e S13, treni regionaj e nazionaj).

Linia M4

La linia M4 de la metropolitana de Milan la conliga la cittaa de l'ovest, cont el capo-linia in piazza Tirana (in del comun de Milan), a l'est, cont el capo-linia a Linaa Reoport (in del comun de Segraa).

La linia M4 a l'è anca ciamada "linia bloeu" perchè, in sui mapp, la linia a l'è colorada de quell color. Anca in di stazion e sora i treni el color pussee doperaa a l'è 'l bloeuMetro-4 Linea-4.

A la stazion de Sant Ambroeus a gh'è l'interscambi con la linia M2, a la stazion de San Babila con la linia M1 e a la stazion de Sforza Policlinich gh'è un percors pedonal de superfiss per rivaa a la M3 a la stazion Missori.

Gh'hinn inter-scambi cont i lign suburban S1, S2, S5, S6, S12 e S13 a la stazion de Milan Dateo, cont i lign S5, S6 e S9 a la stazion de Milan Forlanini e con la linia S9 e i treni regionaj a la stazion de Milan San Cristofen.

Linia M5

La linia M5 de la metropolitana de Milan la conliga la cittaa dal nord, cont el capo-linia in via Bignami (in del comun de Milan), a l'ovest, cont el capo-linia a San Sir Stadi. A l'è la prima linia metropolitana de Milan che la và minga denter i Bastion e nanca denter el center storegh de la cittaa.