La guerra de Valtolina l'è stada combattuda per el controll de la Valtolina e di contad de Bormi e Ciavenna. L'è durada del 1620 al 1639 (anca se on quaidun el ghe mett la fin "ofizial" in del 1626treccani.it), duranta la Guerra di Trent'Agn e i inscì-ditt Scumpigls grischuns, o Bündner Wirren ("i torbed grisones"), che scodeven la region retega a quell temp.

La guerra de Valtolina l'ha veduu a combatt soratutt el Regn de Spagna e 'l Sacher Roman Imperi de 'na banda, e la Republega di Tre Ligh de l'altra. Ben prest però l'è entrada in de la guerra anca ona leanza fada di Venezian, de la Savoja e de la Francia, ofizialment s'cerada cont i Grison - anca se a la fin de la guerra i Tre Ligh hann combattuu proppi contra i Frances, dopo avè faa la pas cont i Spagnoeu.

I Grison voreven mantegnì sotta el sò controll la Valtolina, perchè l'era ona region fertila a sud di Alp, oltra che ona via comercial bella importanta. I Spagnoeu, inscambi, voreven controllà la Valtolina per la soa importanza strategica, perchè a travers i pass del Stelvi e de l'Ombraj podeven passà del Ducaa de Milan al Tirol (che 'l ghe partegniva ai austriegh, e donca semper ai Asburgh). I premess La Lombardia spagnoeula

Dopo i guerr d'Italia, el regn del Filipp II l'era staa pu o manch on period de pas per la Lombardia, indè che la region l'ha poduu guarì di ferid che la gh'aveva avuu. I spagnoeu gh'aveven minga intenzion de espandes ancamò pussee: el sò obiettiv l'era quell de conservà e protegg l'equilibri conquistaa in de la segonda metà del Cincent (e qualsessia conquista noeuva la saria stada fada domà in vista de 'sto obiettiv, e se gh'era el pericol che on quai alter paes, tant 'me la Francia, el voress espandes a sò dagn). In scima ai problema di spagnoeu gh'era la quistion olandesa: de fatt, a partì del 1566, in di Paes Bass l'era s'cioppada ona revoeulta religiosa e politega. I spagnoeu, per portà i sò soldaa in di Paes Bass, gh'aveven dò strad principai: per mar, cont el passà per l'Ocean Atlantich, la Manega e 'l Mar del Nord; per terra, cont el passà per l'inscì-ciamaa "camin spagnoeu": la strada che la partiva per Milan e la rivava in del ducaa de Savoja, in de la Franca Contea (on olter domini spagnoeu) e infina in de la vall del Reno. In del 1588 però i nav spagnoeu hinn staa sconfiggiuu de quei ingles, e inscì la strada per el mar l'è stada sarrada su; inoltra in del 1601 el duca de Savoja, che l'era semper staa leaa di Spagnoeu, el s'è vesinaa a la Francia cont el Trattaa de Lion (indove che 'l Savoja el ghe dava a la Francia tutt i sò terr a ovest del Roden). El duca piemontes infatti el gh'aveva la speranza de mett in futur i man in sui territori ocidentai del Ducaa de Milan: ona proeuva de l'ostilità del Savoja la saria rivada giamò in del 1615-1617, quand che l'è s'cioppada la guerra de sucession de Mantova e del Monfraa. Quest chì per i Spagnoeu l'era on problema: oltr'a vessegh on nemis noeuv ai sò confin, in 'sta manera se sarava su el corridor strategich che 'l menava de la Lombardia ai Fiander. Anca se in del 1609 l'era stada firmada ona tregua de dodes agn coi ribei olandes, i Spagnoeu gh'aveven de trovà in pressa ona via noeuva de comunicazion con quella provincia. I alternativ eren dò:

el Sempion, col passà per i canton svizzer, rivà in Alsazia, in Lorena e poeu in di Fiander. Ma gh'era besogn de l'acordi di Canton svizzer, che però in del 1613 s'eren leaa a la Francia. la Valtolina, che la podeva menà al Tirol (che 'l partegniva a l'Austria, e donca a on paes amis) e a la vall del Reno. In particolar, ghe interessava el Pass del Spluga, e la strada che la partiva de la Val Bregaja e la menava fina a Coira (per minga parlà del Stelvi e del Pass del Bernina). Anca in 'sto cas, però, gh'era el problema de la dominazion grisonesa: i Grison ormai de on secol gh'aveven conceduu ai Frances de passà per giov de la Rezia, e in del 1603 aveven strengiuu on acordi compagn anca cont i Venezian (nemis tradizionai de la Spagna). La diplomazzia spagnoeula l'aveva provaa a leàss cont i Grison, ma quei lor i voreven minga dàggh di vantagg a la potenza catolega pussee granda d'Europa, e per quest aveven preferii ligàss ai frances. Giamò in del 1603 el governador de Milan, el cont de Fuentes, l'aveva faa fà su on fortin arent a Colegh, arent a quell che ancamò incoeu se ciama Pian de Spagna. Insomma, la Spagna la se preparava a la guerra cont i Grison per el possess di vai de l'Adda e de la Mera. I manoeuver de la Spagna preoccupaven la Francia de bon, che la gh'aveva semper l'obiettiv de s'ceppà l'egemonia di Asburgh, che al temp cont i sò domini le circondaven. Ma, almanch fin'a quand l'è nò rivaa el cardinal Richelieu, i frances hann minga pensaa a 'na politega anti-asburgica bella forta. A bon cunt, i esigenz de la Francia e de la Spagna eren, in di agn prima del s'cioppà de la Guerra di Trent'Agn, i duu problema pussee grand che dominaven la scena de l'Europa.

La Valtolina grisona Come emm giamò ditt, la Valtolina l'era (giamò del 1512) sott el domini di Grison: i valtolitt, bormitt e i ciavennasch eren staa ben content de passà sott el domini di Grison, perchè l'era on'ocasion bona de tiràss foeura di guerr che colpiven l'Italia e 'l Ducaa milanes. La prima forma del raport politegh in tra Grison e Valtolina l'è stada quasi certament on quai acordi bilateral: in 'sta manera, i trii contad (cioè quei de la Valtolina, de Ciavenna e de Bormi) hann poduu conservà i vegg statutt e conservà la soa otonomia. Poeu, col passà del temp, in de 'na manera che l'è gnamò ciara, i Grison hann slargaa el sò domini anca su 'sti paes, che hinn deventaa di baliagg. A bon cunt, almanch fina a la metà del Cincent, i gent di duu versant di Alp hann vivuu ben in tra de lor. I duu event che hann mudaa el raport in tra valtolitt e grison hinn staa la Reforma Protestanta (rivada in di Tre Ligh intorna al 1625, e brasciada su de circa i duu terz de la popolazzion grisona) e 'l passagg del Ducaa de Milan in di man de la Spagna in del 1535; in 'sta manera, come emm veduu anca pussee de sora, la Valtolina (terra de confin) la finiva denter ai valutazzion strategich di Asburgh. I grisones aveven garantii la toleranza religiosa cont l'Editt de Ilanz (1557), anca se l'aplicazion de 'sto princippi l'era minga inscì facil. Besogna anca savè che tanti protestant italian eren scappaa in Valtolina e Valciavenna: lilinscì, oltra a podè professà liberament i sò opinion religios, a gh'even el vantagg de trovàss in d'ona terra de coltura italiana. Ma in ogni cas, la magioranza di valtolitt e di ciavennasch la restava catolega. Per 'sta reson, la politega atuada di Grison la ghe sonava comè on sostegn pu o manch sconduu a la minoranza protestanta: e in efett a gh'era staa di tentativ grisones de protestantizà la vall. Per esempi, ona quai gesa catolega l'era stada dada ai protestant, e fina al 1615 i vescov de la diocesi de Comm podeven minga fà di visit pastorai in de la vall (foeura che per tre ecezion)Valtolina in del Dizionari storegh de la Svizzera.. Quell lavorà chì, in di penser di Grison, el podeva vess 'na manera de smorzà i atenzion spagnoeu invers de la vall: i spagnoeu, infatti, cognosseven ben i contrast viscor che gh'era in Valtolina e i pontaven de bon a la comunanza religiosa cont i valtolitt per inzigài a revoltàss e giontàss al Ducaa de Milan. La tension politega l'era bella forta: de ona banda gh'era on partii che poeudom ciamà "filospagnoeu" o "catolegh", che 'l ligava i sò interess particolar a l'amicizia cont i governador spagnoeu de Milan e a la defesa del catolicesim; de l'altra a gh'era on partii "protestant", ligaa ai Grison e a Venezia (che l'era leada di Grison in fonzion antispagnoeula). In del 1617 el partii "spagnoeu" l'era staa bon de otegnì di misur a caregh di notabei protestant; ma in del 1618, on para de mes dopo la defenestrazion de Praga (el casus belli de la Guerra di Trent'Agn) i protestant riessiven a otegnì di tribunai di vendett contra el partii catolegh, acusaa de spagnolism. In tra de lor a gh'era anca el prevet tesines Nicolò Rusca, arciprevet de Sondri, l'era staa impresonaa, torturaa e lassà morì di protestant a Thusis (indè che gh'era el tribunal censori). Oltra ai condann a mort, gh'è staa di mult e di espulsion de orden religios.

La guerra Prima fas (1620-1626)

L'ocasion per on'azion militar spagnoeula gh'è rivada in del 1620 despoeu l'inscì-ciamaa Sacher Macell, cioè la revolta de la popolazion catolega, inzigada de la Spagna, contra i notabei protestant (espression del poder grison): sotta el comand del Giacomo Robustelli de Grosott, i catolegh hann coppaa in tra el 19 e 'l 23 de luj, circa 600 personn de fed protestanta (ma anca catolegh contrari al massacher), soratutt arent a Tiran, Tej e SondriSacher Macell in del Dizionari storegh de la Svizzera.; a Ciavenna, inscambi, el massacher el gh'è minga staa: la comunità protestanta l'era pussee granda, e la vall la gh'eva di raport comerciai ben pussee fort cont i GrisonStoria de Ciavenna in sul sit del comun. . Con la scusa de protegg i catolegh valtolitt, el duca de Feria, governador de Milan, l'ha mandaa i sò soldaa in de la vall, e in brev l'ha conquistada; inscì l'è staa completaa l'obiettiv strategich de colegà i domini asburgich. I Grison hinn minga staa bon de conquistà la vall, anca perchè la popolazion catolega de la vall la stava cont i spagnoeu. Donca i Grison hann ciamaa ajutt ai leaa de la Svizzera, che intant i gh'aveven avuu anca di pression de Venezzia. I canton de Berna e de Zurigh hann mandaa on bell rosc de soldaa, che hinn passaa de la Cassana e del Foscagn e hann ocupaa Bormi (settember del 1620). Già che i rinforz promettuu de la Francia i rivaven minga, i svizzer hinn andaa inanz a la versa de Tiran. Lilinscì però hann incontraa i tercios di spagnoeu, rivaa in pressa de Colegh. El 12 de setember del 1620 i Spagnoeu hann vinciuu i sò nemis in de la Bataja de l'Albioeula, arent a Tiran, anca grazzie a l'usagg de l'artilieria. I Svizzer hinn scappaa via de l'oltra banda di montagn, e i Spagnoeu hann taccaa a fortificà la zona de Tiran, de Bormi e la riva del Lagh de Mezoeula. In del 1621, i Spagnoeu hann conquistaa anca la Valciavennapaesidivaltellina.it . L'opinion publega milanesa l'era gran tant contenta de l'intervent militar: ma in di alter paes italian e in Francia, quell lavorà chì l'è staa minga veduu de bon oeugg, perchè la Spagna la saria deventada pussee forta. El duca de Savoja e Venezia gh'hann ciamaa a la Francia de fà on quaicoss, e hann propost on'azion militar comuna tra i trii paes. Anca el Statt de la Gesa el gh'ha mandaa el sò legaa a parlàggh cont el re. Ma la Francia al moment, per via di sò contrast al de dent, l'era minga bona de reagì con decision, e la restava pu o manch neutral. Giamò el 25 de april del 1621 i Spagnoeu e i Frances s'hinn mettuu d'acordi a Madrid per portà la pas in de la zona: la Spagna la gh'avaria avuu de dàggh indree la vall ai Grison (dopo avè ricevuu garanzii che i fedee catolegh sarissen minga staa perseguitaa), intant che i Frances se sarien impegnaa a impedì ona leanza in tra Venezia e i Grison. Ma el Duca de Feria l'è staa bon de fàggh capì al governa spagnoeu che 'l saria staa on eror bell gross. Inscì, a la fin, dopo avè ciappaa 'me pretest di menasc ricevuu de on quai svizzer, i Spagnoeu hinn andaa inanz con la guerra. Cont ona manoeuvra concordada cont i austriegh, hinn rivaa in Engadina e hann conquistaa anca Coira (november del 1621).