Медицината во Азербејџан служи за заштита на здравјето и просперитетот на граѓаните на Република Азербејџан. Реформите во сферата на медицинската заштита и насоката на здравствениот систем се дел од глобалната стратешка развојна програма на економската и социјалната инфраструктура. Оваа програма се заснова на принципите на воспоставување на високоживотно демократско општество со пазарна економија.
Рана историја Историјата на медицината во Азербејџан има длабоки корени. Старите луѓе верувале во магија како начин за борба против разни болести. Резбите и пиктографите од камено време во Азихската пештера покажуваат докази за ова верување во магија.
Раните луѓе користеле лековити растенија за лекување на различни болести. Нивното искуство се развило во она што е познато како традиционална медицина. Поделбата помеѓу усната и писмената гранка на традиционалната медицина настанала со пронаоѓањето на пишувањето. мини|270x270пкс| Плодови во Азербејџан, чиј чај се користи за лекување на настинка. Богатата флора на Азербејџан уште од античко време го привлекувала вниманието на лекарите и научниците. За превенција и третман се користеле различни лековити растенија. Семињата, корените, цветовите и листовите на овие растенија се користеле за лекување. Жените лесно го забележале влијанието на овошјето, зеленчукот и медицинскиот чај врз организмот и нивното влијание врз кашлицата, крварењето, дијареата и други болести.
Од античките ракописи е познато дека користеле не само растенија, туку биле запознаени и со хирургија, постоел и третман за лекување на тумори и поставување на скршеници. На пример, Нариман Нариманов пронашол човечки череп датиран од 4-от милениум п.н.е (енеолит) со траги од трепење на него во селото Ерефли во Агдам. Во 1971 година, археологот Х. Кесеменли пронашол череп датиран од доцното бронзено и раното железно време на кој е извршена трепанација во селото Хачбулаг во Дашкасан. Р.
Во 1958 година, во селото Гаракепектепе во рамнината Муган при археолошките ископувања биле пронајдени стомни датирани од 6 век п.н.е.
Ароматерапијата исто така била широко распространета. Се верувало дека мирисот на дуња ја зајакнува енергијата на телото. Лимонот се користел за прилагодување на нервниот систем, а јаболкото за стимулирање на работата на мозокот.
Во античко време постоела активна културна размена меѓу Азербејџанците и жителите на Месопотамија. Маслото од сусам и крокусот биле увезени од Сумер. Има информации за лековити билки и медицина во Авеста, света книга на обожавателите на оган и античкиот споменик на луѓето од Азербејџан и Иран. Исто така, пишува дека „докторот има три оружја: збор, билка и нож“. Докторот што лечел со зборови и сугестии се сметал за најдобар во тоа време.
Се развивала и медицината на Кавкаска Албанија, чии потомци се сметаат за Азербејџанци. Таму биле засадени лековити растенија од Римското Царство. Делата на Хипократ и Клавдиј Гален биле популарни поради ширењето на христијанството и грчкиот јазик. Некои знаења за медицината се предавале во верските училишта и цркви .
Среден век Во овој период медицината брзо се развивала, за што сведочат археолошките наоди. На пример, пронајдени се полирани мермерни садови за антимон и златни четки за нанесување, кои се користеле како лек против кашлица и антиеметици во средниот век. Болните луѓе пиеле вино од овие чаши направени од антимон. Различни стаклени садови кои се користат за подготовка и складирање на лекови, кои алхемичарите ги користеле во традиционалната медицина и фармакологија, биле пронајдени во Шамаки при ископувањата. Овие наоди потврдуваат дека луѓето во Азербејџан се занимавале со фармацевтика во средниот век.
Според Фарид Алакбарли, историчар, турската традиционална медицина наречена „Туркачаре“ и била слична на шаманизмот и лекувањето со магии и билки почнало да се шири во 4 век од нашата ера со навлегувањето на турските племиња во Азербејџан. На турски, лекарите се нарекувале гам, што значело „шаман“, или „билкар“. Билките се нарекувале ота (от е билка во превод од турски). Божицата Оленг се сметала за покровителка на лекарите.
Ширван, каде главно живееле Албанци и Иранци, бил окупиран од Арапите. Науката и културата се развиле поради меѓусебното влијание на културите како дел од еден калифат. Биле изградени универзитети, опсерватории, библиотеки, џамии и болници. Забележан е напредок на медицината, поточно во исламскиот период. Во тоа време во Азербејџан функционирала медреса, каде што се изучувале арапски и персиски јазици, религија, математика, калиграфија, историја и литература. Таму се изучувале и медицина и алхемија. Медресата „Малхам“ во Шамаки била една од најпознатите медреси во тоа време. Оваа образовна институција ја предводел угледниот научник и доктор Кафијадин Омар ибн Осман – вујко на угледниот персиски поет Кагани Ширвани.
Копирањето на „Канон на медицината“, меѓу другите ракописи за лекување, Ибн Сина пишувал за населбата Сабурхаст во Азербејџан. Оваа копија на „Канонот“ била направена во Багдад во 1143 година и се смета за еден од најстарите ракописи во сферата на фармакологијата и медицината во светот и најстариот во Азербејџан. Таа била широко користен и во целиот муслимански свет и во христијанска Европа и имала големо влијание врз развојот на медицината. Во неа има описи на стотици лекови.Бахмањар ел-Азербејџан (починал во 1067 година), ученик на Ибн Сина, бил исто така познат меѓу научниците од 11 век.Nicholas Rescher, «The development of Arabic logic», University of Pittsburgh Press, 1964. p. 157: Бахмањар ги допрел прашањата во медицината во неговото филозофско дело наречено „ат-Тахсил“ („Разбирање“).
Ракописна копија на „ел-Магала ас-Саласун“ („Тринаесеттиот трактат“) напишана во 13 век од Абу ел-Гасим ел-Захрави, еминентен научник од Андалусија, кој во Европа е познат како Абулгасис (починал во 1013 г.) била донесена од Азербејџан. Тоа е еден од најстарите ракописи на оваа книга. Во оваа книга биле спомнати околу 200 хируршки инструменти. Таму биле објаснети и нивните задачи. Работата влијаела на развојот на хирургијата и на Исток и во Европа. Професорот Зија Буњадов го превел делото нна руски во Москва во 1983 година. Средновековните лекари ги предупредувале болните луѓе. На пример, Махмуд ибн Илјас, лекар кој живеел во 12 век, ги советувал нервозните луѓе да слушаат мугам.
Медицината силно се развивала во 13 век во Големото Селџучко Царство на Азербејџанските Атабези. Речиси секој источен научник и филозоф имал работа во медицината. Жителите од различни области на Азербејџан составувале, препишувале и истражувале книги во медицината, вклучително и споменици од 14-18 век. Постојат повеќе од четиристотини ракописи во медицината на азербејџански, арапски, персиски и турски јазик, напишани на територијата на современ Азербејџан и донесени од различни области во Институтот за ракописи Мухамед Физули на Националната академија на науките на Азербејџан на Азербејџан во Баку. Според Коичиро Мацура, поранешниот генерален директор на УНЕСКО, „оваа збирка ја покажува улогата на Азербејџан во развојот на светската медицина“.
„Захираи Низамшахи“, напишана од Рустам Јурјани во 13 век, била делумно истражувана и во Азербејџан. Неговиот ракопис бил копиран во 16 век, зачуван е во Институтот за ракописи во Баку. Содржи описи на фармацевтски билки, супстанции од животинско потекло, минерали и некои сложени лекови. Ракописот не е пронајден во ниту едно друго складиште на светот и постои само во примерок во Азербејџан.„За научното лекување“ е дело на Махмуд ибн Илјас (14 век) во кое се опишани и основните идеи за медицината, симптомите и причините за одредени болести. лево|мини|269x269пкс| Најголемите медицински центри на средновековниот Азербејџан и соседните региони на Истокот. Јусиф Гарабаги, азербејџански лекар од 16 век, кој дошол од Карабах, напишал многу медицински трактати, а исто така и Објаснувања и толкувања на „Канонот на медицината“ од Ибн Сина. Долго време живеел во Средна Азија и предавал во Самарканд.
Мир Мухамед Момин, напишал неколку поучни дела на персиски јазик, вклучувајќи го и „Тохфат ел-Моминин“ во 1669 година. Во делото биле напишани описи на повеќе од 4000 растенија, животни, минерали и други состојки кои се користат во медицината. Момин детално го опишал секое растение, неговите специфични одлики, каде може да се бере, другите области каде што се користи и неговото име на други јазици како кинески и хинди.
Во 1712 година, Мухамед Јусиф Ширвани го напишал „Тибнам“ на азербејџански јазик. Како доктор, Ширвани советувал да се користат природни минерали за лекување, на пример, триење на кора од портокал за умор во вратот. Во ова дело, исто така, пишува дека почивалиштето на болните мажи треба да биде украсено со цвеќиња во светло-сини, зелени и бели нијанси. Тоа значи дека дури и бојата имала големо значење во делата на средновековните исцелители.
Општо земено, во 17-18 век, голем број дела биле напишани во сферата на медицината и фармакологијата од азербејџански научници како што се Муртузагулу Шамлу (сексуален патолог), Абдулхасан Марагаи, фармаколози како Хасан Рза оглу Ширвани, Хаџи Сулејман Иравани, и други. Опишани се 724 видови лековити растенија.
19 век и почеток на 20 век мини|177x177пкс| Абдулхалиг Ахундов, основач на основата на научното истражување во историјата на медицината во Азербејџан. Во почетокот на 19 век северните канатите од Азербејџан (Ширван, Баку, Нахчиван, Куба, Талиш, Карабах, Шаки, Дербенд и други) се приклучиле кон Русија, а јужните (Тебриз, Хој, Ардабил и други) кон Иран. Азербејџанската заедницата во Иран продолжила да постои под влијание на персиската и генерално на целата исламска култура, но азербејџанската заедница во Руското Царство (подоцна СССР) се развивала под влијание на европеизираната секуларна руска култура (главно во советско време). Медицината во два региона се развивала на два различни начини.
Во Азербејџан до 1828 година немало аптека слична на Европа. За време на владеењето на Русија, во Азербејџан биле основани такви болници и аптеки како и во целиот Јужен Кавказ, каде што руските лекари ги применувале своите вештини.
Абдулхалиг Ахундов ја основал основата на научното истражување во историјата на медицината во Азербејџан. Абдулхалиг ја проучувал и ја превел познатата фармацевтска енциклопедија напишана од Абу Мансур Харави во 9 век од персиски на германски. После тоа, книгата била објавена во Германија. Абдулхалиг Ахундов одбранил и дисертација по историја на медицината на Универзитетот во Тарту. Во 1895 година, д-р Мамед Рза Вакилов, д-р Керимбеј Мехмандаров и други го основале Медицинскиот сојуз на Баку. лево|мини|177x177пкс| Хасан-бег Зардаби Хасан-бег Зардаби и Мирза Фатали Ахундов го користеле знаењето во медицината во своите дела за изразување на филозофските идеи. Ахундов бил еден од првите кои дејствувале против традиционалните исцелители. Автор е на трудови за хигиена и санитарност. Зардаби исто така имал важна улога во развојот на медицината. Тој бил првиот од Азербејџан во сферата на природната историја и социјалниот дарвинизам.
Како автор на „Акинчи“ – првиот азербејџански весник во Руското Царство – Зардаби, заедно со Ахундов работеле на дела за маларијата која ја опустошила земјата во тоа време. Неговата книга „Хигиена“ е прва научноистражувачка работа за медицината во сферата на хигиената во Азербејџан. Објавена е во 1914 година во Азербејџан.
Понекогаш лекарите им давале бесплатна помош на болните мажи. За време на уништувањето на колерата во Нахчиван, во 1847 година, Мирза Насрула Мирза Алиоглу бесплатно ги лекувал и азербејџанските и ерменските болни мажи, поради што бил почитуван меѓу луѓето. мини|250x250пкс| „Света Бухара“. „ Мола Насрадин “, 1911 година, бр. 20