мини|Северна туатара Туатара (Sphenodon punctatus) се енденмични влекачи на Нов Зеланд. И покрај нивната блиска сличност со гуштери, тие се дел од посебна лоза, редот Rhynchocephalia. Името туатара потекнува од маорскиот јазик и значи „врвови на грбот“. Единствениот постоечки вид туатара е единствениот преживеан член од неговиот ред. Ринхокефалците настанале за време на тријасот (пред~250 милиони години), достигнале светска дистрибуција и врвна разновидност за време на Јура и со исклучок на туатарите, биле изумрени пред 60 милиони години. Поради оваа причина, туатарите се од интерес за проучување на еволуцијата на гуштери и змии, како и за реконструкција на изгледот и навиките на најраните дијапсиди, група амниотски четириношци во кои спаѓаат и диносаурусите (вклучувајќи ги и птиците) и крокодилите.
Туатарите се зеленикаво-кафеави и сиви и тежат до 1.3 килограми со боцки гребод 80 цм по должината на грбот, особено изразен кај мажјаците. Тие имаат два реда заби во горната вилица кои се преклопуваат еден ред на долната вилица, што е единствено меѓу живите видови. Тие се способни да слушаат, иако немаат надворешно уво и имаат уникатни одлики во нивниот скелет, некои од нив очигледно еволутивно задржани од рибите.
Туатарите понекогаш се нарекуваат „живи фосили“, што предизвика значајна научна дебата. Овој термин во моментов е застарен меѓу палеонтолозите и еволутивните биолози. Иако туатарите ги зачувале морфолошките одлики на нивните мезозојски предци (пред 240-230 милиони години), нема докази за континуиран фосилен запис за да го поткрепи ова. Видот има помеѓу 5 и 6 милијарди базни парови на секвенца на ДНК, речиси двојно поголема од онаа на луѓето.
Туатарата е законски заштитена уште од 1895 година. Втор вид бил препознаен во 1989 година, С. guntheri, , но од 2009 година бил рекласифициран како подвид. Туатара, како и многу домашни животни на Нов Зеланд, се загрозени од губење на живеалиштето. Туатарите биле исчезнати на копното, а преостанатите популации биле ограничени на 32 острови.
За време на рутинските работи за одржување во Зеландија кон крајот на 2008 година, било откриено гнездо на туатара. Се смета дека ова е прв случај на успешно размножување на туатара во дивината на северниот остров во Нов Зеланд во над 200 години. Опис лево|мини| Споредба на големината на машкиот С.punctatus и човекот Туатарите се најголемите рептили во Нов Зеланд. Возрасниот С. punctatus машките со мерка 61 сантиметри во должина и женските 45 цм. Туатарите се сексуално диморфни, мажјаците се поголеми. Туатарите на Братскиот остров се малку помали, тежат до 660 г.
Нивните бели дробови имаат една комора без бронхии.
Зеленикаво-кафеавата боја на туатара одговара на нејзината околина и може да се менува во текот на нејзиниот животен век. Туатара ја отфрла кожата најмалку еднаш годишно како возрасни, и три или четири пати годишно како малолетници. Половите на туатара се разликуваат по повеќе од големината. Боцкиот гребен на грбот на туатара, направен од триаголни, меки набори на кожата, е поголем кај мажјаците и може да се зацврсти за прикажување. Машкиот стомак е потесен од женскиот. лево|мини| Череп на туатара, што ги прикажува целосните темпорални лакови и поединечни коски:
Череп Предокот на дијапсидите имал череп со два отвори во темпоралниот регион – горната и долната темпорална фенестра на секоја страна од черепот ограничена со целосни лакови. Горната вилица е цврсто прикачена на задниот дел на черепот. Ова создава многу цврста, нефлексибилна конструкција. Черепот на туатара има слична структура, со горните и долните временски отвори.
Врвот на горната вилица е како клун и одвоен од остатокот од вилицата со засек. Има еден ред заби во долната вилица и двоен ред во горната, при што долниот ред совршено се вклопува помеѓу двата горни реда кога устата е затворена.
Структурата на виличниот зглоб овозможува долната вилица да се лизне нанапред откако ќе се затвори помеѓу двата горни реда на заби. Овој механизам им овозможува на вилиците да се стрижат низ хитинот и коските. Фосилите покажуваат дека механизмот на вилицата започнал да се развива пред најмалку 200 милиони години. Забите не се заменуваат. Како што нивните заби се трошат, постарите туатари мора да се префрлат на помек плен како дождовни црви, ларви и голтки, и на крајот мора да ја џвакаат храната помеѓу мазните коски на вилицата. Вообичаена заблуда е дека туатарите немаат заби и наместо тоа имаат остри проекции на коската на вилицата, иако хистологијата покажува дека тие имаат глеѓ и дентин со пулпа шуплини.
Мозокот на Сфенодон исполнува само половина од волуменот на неговиот ендокраниум. Овој дел всушност го користеле палеонтолозите кои се обидувале да го проценат обемот на мозоците на диносаурусите врз основа на фосили. Сепак, процентот на туатара ендокраниумот окупиран од неговиот мозок можеби не е многу добар водич за истиот дел кај мезозојските диносауруси бидејќи модерните птици се преживеани диносауруси, но имаат мозоци кои заземаат многу поголем релативен волумен во ендокраниумот.
Сетилни органи мини|Одблиску главата на туатара
Очи Очите можат да се фокусираат независно и се специјализирани со три типа фоторецептивни клетки, сите со фини структурни одлики на ретинални конусни клетки кои се користат и за дневно и за ноќно гледање, и tapetum lucidum кој се рефлектира на мрежницата за да го подобри видот во темно. Исто така, на секое око има трет очен капак, мембраната за раздразнување. Присутни се пет визуелни опсински гени, што укажува на добар вид на боја, можеби дури и при слаба осветленост.
Париетално око (третото око) Туатара има трето око на горниот дел од главата наречено париетално око. Има своја леќа, париетален приклучок кој наликува на рожница, мрежница со структури слични на прачка и дегенерирана нервна врска со мозокот. Париеталното око е видливо само кај младенчињата, кои имаат проѕирна дамка во горниот центар на черепот. По четири до шест месеци, се покрива со непроѕирни лушпи и пигмент. Неговата употреба е непозната, но може да биде корисна за апсорпција на ултравиолетовите зраци за производство на витамин Д, како и за одредување на циклусите на светлина/темна и помош при терморегулација. Се покажа дека некои саламандери ги користат нивните епифизни тела за да ја согледаат поларизираната светлина и на тој начин да ја одредат положбата на сонцето, дури и под облачно покривање, помагајќи ја навигацијата.
Слух Заедно со желките, туатара ги има најпримитивните слушни органи меѓу амниотите. Нема тапанче и ушна дупка, им недостига тимпан, а шуплината на средното уво е исполнета со лабаво ткиво, претежно масно (масно) ткиво. Стременот доаѓа во контакт со квадратот (кој е неподвижен), како и со подјазичната коска и сквамозалот. Влакните клетки се неспецијализирани, инервирани и од аферентните и од еферентните нервни влакна и реагираат само на ниски фреквенции. Иако слушните органи се слабо развиени и примитивни без видливи надворешни уши, тие сепак можат да покажат фреквентен одговор од 100 до 800 херци, со врвна чувствителност од 40 dB на 200 херци.
Рецептори за мирис Животните кои зависат од сетилото за мирис за да го фатат пленот, да избегаат од предатори или едноставно да комуницираат со околината во која живеат, обично имаат многу рецептори за мирис. Овие рецептори се изразени во дендритичните мембрани на невроните за откривање на мириси. Туатарата има неколку стотици рецептори, околу 472, многу повеќе слични на птиците отколку на големиот број рецептори што може да ги имаат желките и крокодилите.
’Рбетот и ребрата Туатара ’рбетот е составен од амфикоелни пршлени во облик на песочен часовник, конкавни и пред и позади. Ова е вообичаената состојба на рибините пршлени и на некои водоземци, но е единствена за туатарите во амниотите.
Туатара има гастралија, коски слични на ребра, наречени и желудочни или стомачни ребра, претпоставената прадедовска особина на дијапсидите. Ги има кај некои гуштери, каде што главно се направени од 'рскавица, како и крокодили и туатара, и не се прикачени на ’рбетот или торакалните ребра. Вистинските ребра се мали проекции, со мали, закачени коски, наречени нецинатни процеси, кои се наоѓаат на задниот дел на секое ребро. Оваа одлика е присутна и кај птиците. Туатара е единствениот жив тетрапод со добро развиена гастралија и унцинатни процеси.
Во раните тетраподи, гастралиите и ребрата со унцинатните процеси, заедно со коскените елементи како што се коскените плочи во кожата (остеодерми) и клавикулите (клучната коска), би формирале еден вид егзоскелет околу телото, заштитувајќи го стомакот и помагајќи да се држи во цревата и внатрешните органи. Овие анатомски детали најверојатно еволуирале од структури вклучени во движењето дури и пред ’рбетниците да се осмелат на копно. Гастралија можеби била вклучена во процесот на дишење кај раните водоземци и рептили. Карлицата и рамените појаси се распоредени поинаку од оние на гуштерите, како што е случајот со другите делови на внатрешната анатомија и нејзините лушпи.
Опашка и грб Боцливите плочи на грбот и опашката на туатара повеќе наликуваат на оние на крокодил отколку на гуштер, но туатара ја дели со гуштери способноста да ја скине опашката кога ќе ја фати предатор, а потоа да ја регенерира. Повторното растење трае долго и се разликува од она на гуштери. Добро илустрирани извештаи за регенерација на опашката во туатара се објавени од Алибарди и Мејер-Рокоу.
Одредување на возраста Во моментов, постојат два начина за одредување на возраста на туатара. Со помош на микроскопска инспекција, хематоксилинофилните прстени може да се идентификуваат и избројат и во фалангите и во бедрената коска. Фалангеалните хематоксилинофилни прстени може да се користат за туатара на возраст до 12-14 години, бидејќи тие престануваат да се формираат околу оваа возраст. Бутните прстени следат сличен тренд, но тие се корисни за туатара на возраст до 25-35 години. Околу таа возраст, феморалните прстени престануваат да се формираат. Потребни се дополнителни истражувања за методите за одредување возраст за туатара, бидејќи туатарите имаат животен век многу подолг од 35 години (на возраст до 60) Една можност може да биде преку испитување на абење на забите, бидејќи туатарите имаат споени заби. Таксономија и еволуција мини| Кладограм што ги прикажува односите на постојните членови на Саурија. Нумерираните ставки се: „Гуштерите“ се парафилетични. Должините на гранките не означуваат времиња на дивергенција. Туатара, заедно со другите сега изумрени членови од редот Сфенодонтија, припаѓаат на суперредот Лепидосаурија, единствениот преживеан таксон во лушпаровидни. Скваматите и туатарите покажуваат опашка автотомија (губење на врвот на опашката кога се загрозени) и имаат попречни клоакални процепи. Потеклото на туатара веројатно лежи во близина на поделбата помеѓу Лепидосауроморфа и Архосауроморфа. Иако туатарите личат на гуштери, сличноста е површна, бидејќи семејството има неколку одлики единствени меѓу влекачите. Типичната форма на гуштер е многу вообичаена за раните амниоти; најстариот познат фосил на рептил, Хилономус, наликува на модерен гуштер.
Туатарите првично биле класифицирани како гуштери во 1831 година кога Британскиот музеј добил череп. Родот остана погрешно класифициран до 1867 година, кога Aлберт Гинтер од Британскиот музеј забележал одлики слични на птиците, желките и крокодилите. Тој го предложил редот Rhynchocephalia (што значи „глава од клун“) за туатара и неговите фосилни роднини.
Во еден момент многу различно поврзани видови биле погрешно упатени на Rhynchocephalia, што резултирало со она што таксономистите го нарекуваат„таксон на корпа за отпад“. Вилистон предложил Сфенодонтија да ги вклучи само туатарите и нивните најблиски фосилни роднини во 1925 година Сепак, Rhynchocephalia е постарото име и во широка употреба денес. Сфенодон е изведен од грчкиот јазик за „клин“ (σφήν, σφηνός/ sphenos) и „заб“ (ὀδούς, ὀδόντος/ odontos).