Вилијам III (англиски: William Henry; холандски: Willem Hendrik, Prins van Oranje; 4 ноември 1650 година8 март 1702 година), познат и како Вилијам Орански ― суверен орански принц, од 1670-тите властодржец (штатхаутер) на грофовиите Холандија, Зеланд, Утрехт, Гулдерс и Оверисел во Холандска Република и крал на Англија, Ирска и Шкотска од 1689 година до неговата смрт во 1702 година. Како крал на Шкотска, тој е познат како Вилијам II. Неговата победа во Битката кај Бојн во 1690 година ја одбележуваат ирските унионисти, кои истакнуваат портокалови бои во негова чест. Тој владеел со Британија заедно со неговата сопруга и прва братучетка, кралицата Марија II.
Вилијам Хенри Орански е роден на 4 ноември 1650 год. во Хаг, Холандска РепубликаClaydon, p. 9, како единствено дете на Мери Хенриета Стјуарт и оранскиот принц Вилем II. Неговата мајка била најстара ќерка на кралот Чарлс I од Англија, Шкотска и Ирска и сестра на кралот Чарлс II и кралот Џејмс II од Англија.
Рани години
Раѓање и семејство алт=Portrait of Mary, Princess Royal, in a yellow gown and William II in a black suit|мини| Родителите на Вилијам, Вилијам II Орански и принцезата Мери Стјуарт, 1647 година Вилијам Хенри Орански е роден на 4 ноември 1650 год. во Хаг, Холандска Република, како единствено дете на Мери Хенриета Стјуарт и оранскиот принц Вилем II. Неговата мајка била најстара ќерка на кралот Чарлс I од Англија, Шкотска и Ирска и сестра на кралот Чарлс II и кралот Џејмс II од Англија.
Осум дена пред раѓањето на Вилијам, татко му умрел од сипаници; и така Вилијам од моментот на неговото раѓање бил суверен принц од Орање.Claydon, p. 14
Детство и образование Мајката на Вилијам покажувала малку интерес за својот син, понекогаш отсуствувала со години и секогаш намерно се држела настрана од холандското општество.Van der Kiste, pp. 5–6; Troost, p. 27 Образованието на Вилијам прво било предадено во рацете на неколку холандски гувернанти, некои со англиско потекло.Rosalind K. Marshall, 'Mackenzie, Anna, countess of Balcarres and countess of Argyll (c.1621–1707)', Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, Oct 2006 accessed 29 Nov 2014 Од април 1656 година, калвинистичкиот проповедник Корнелис Тригланд го подучувал за реформираната религија.Troost, pp. 34–37
Од 1659 година, Вилијам седум години го посетувал Универзитетот во Лајден.Troost, pp. 37–40
Јохан де Вит и неговиот вујко Корнелис де Граф ги притиснале Холандските Држави да ја преземат одговорноста за образованието на Вилијам и да се погрижат да се здобие со вештини да управува со идна - иако неодредена - државна функција; државите презеле акција на 25 септември 1660 година.Troost, p. 43 На 23 декември 1660 година, кога Вилијам имал десет години, мајка му умрела од сипаници во палатата Вајтхол, Лондон. Во својот тестамент, Мери побарала Чарлс да се грижи за интересите на Вилијам, а Чарлс побарал од холандските држави да не се мешаат во тоа.Troost, pp. 43–44 Холандските држави дале согласност на 30 септември 1661 година.Troost, p. 44 Истата година, Зујленштајн почнал да работи за Чарлс и го натерал на Вилијам да му пишува писма на својот вујко и да бара да му помогне еден ден да стане штатхалтер.Troost, p. 49
Рана кариера
Суспензија на штатхалтерството алт=portrait of a man dressed all in black, looking left|мини| Јохан де Вит го презел образованието на Вилијам во 1666 година. По смртта на татко му, поголемиот дел од провинциите не назначиле нов штатхалтер. По барање на Оливер Кромвел, воВестминстерскиот договор, со кој завршила Првата англо-холандска војна, бил додаден анекс со кој од Холандија се барало да го донесе Актот за елиминација, кој ѝ забранувал на провинцијата Холандија да назначи штатхалтер од Оранската династија.Troost, pp. 29–30 По Стјуартската реставрација, актот бил прогласен за невалиден бидејќи Англискиот Комонвелт (со кој бил склучен договорот) повеќе не постоел.Troost, p. 41 Во 1660 година, Мери и Амалија се обиделе да убедат неколку провинциски држави да го признаат Вилијам за нивен иден штатхалтер, но на почетокот сите тие одбиле.
Во 1667 година, кога Вилијам III требало да наполни 18 години, Оранжистичката партија повторно се обидела да го донесе на власт обезбедувајќи обезбедувајќи му позиции на штатхалтер и генерал-капетан. За да го спречи враќањето на влијанието на Оранската династија, де Вит на пензионерот од Харлем, Гаспар Фагел, му дозволил да ги наведе холандските држави да усвојат Вечен едикт.Troost, pp. 52–53 Едиктот предвидувал дека генерал-капетанот или генерал-адмиралот на Холандија не може истовремено да биде штатхалтер во ниту една провинција. И покрај тоа, поддржувачите на Вилијам барале начини да го подобрат неговиот престиж и, на 19 септември 1668 година, Зеландскиот совет го назначил за прв благородник.Van der Kiste, pp. 16–17 За да ја добие оваа чест, Вилијам морал да го избегне вниманието на неговите државни тутори и тајно да отпатува за Миделбург. Еден месец подоцна, Амалија му дозволила на Вилхелм сам да управува со неговиот двор и го прогласила за полнолетен.Troost, p. 57
Покраината Холандија, како упориште на републиканците, во март 1670 година ја укинала функцијата штатхалтер, а примерот го следеле уште четири провинции.Troost, pp. 52–53 Де Вит барал од секој регент (член на градскиот совет) во Холандија да положи заклетва за поддршка на едиктот; сите освен еден прифатиле. Вилијам сето ова го гледал како пораз, но всушност бил компромис: Де Вит претпочитал целосно да го игнорира принцот, но сега неговото евентуално издигнување на функција врховен армиски командант беше имплицитно.Troost, pp. 53–54 Де Вит го признал Вилијам за член на Холандскиот државен совет, кој тогаш бил тело кое го контролирало воениот буџет.Troost, p. 59 На 31 мај 1670 година Вилијам станал член на советот со целосни гласачки права, и покрај обидите на Де Вит да ја ограничи неговата улога на советник.Troost, p. 60
Конфликт со републиканците Во ноември 1670 година, Вилијам добил дозвола да отпатува во Англија за да го убеди Чарлс да врати барем дел од 2.797.859 гулдени кои Стјуартите им ги должеле на Оранската династија.Troost, pp. 62–64 Чарлс не можел да плати, но Вилијам се согласил да го намали долгот на 1.800.000 гулдени. Чарлс дознал дека неговиот внук е посветен калвинист и холандски патриот и ја преиспитал својата желба да му го покаже Тајниот договор од Довер со Франција, за уништување на Холандската Република и за поставување на Вилијам како „суверен“ на една холандска држава. Покрај различните политички погледи, Вилијам увидел дека неговиот животен стил се разликува од тој на неговите чичковци Чарлс и Џејмс, кои биле повеќе посветени на пиење, коцкање и на љубовници.Van der Kiste, pp. 18–20
Следната година, станало јасно дека Републиката е пред закана од англо-француски напад.Troost, p. 64 Поради заканата, Државите Гелдерланд, и покрај неговата младост и неискуство сакале Вилијам што е можно поскоро да биде назначен за генерал-капетан на армијата на холандските држави.Troost, p. 65 На 15 декември 1671 година, Државите од Утрехт официјално го поддржале ова.Troost, p. 66 На 19 јануари 1672 година, Холандските Држави дале контрапредлог: да се назначи Вилијам за само една кампања.Troost, p. 67 Принцот го одбил ова и на 25 февруари бил постигнат компромис: назначување за едно лето, а по неговиот 22-ри роденден да биде постојано назначен.
Во јануари 1672 година, Вилијам му напишал тајно писмо на Чарлс, барајќи од неговиот вујко да ја искористи ситуацијата и да изврши притисок врз државите да го назначат Вилијам за штатхалтер.Troost, pp. 65–66 За возврат, Вилијам ќе ја припои Републиката кон Англија и ќе им служи на интересите на Чарлс онолку колку што дозволуваат неговата „чест и лојалност поради оваа држава“. Чарлс не презел ништо по предлогот и ги продолжил своите воени планови со својот француски сојузник.
Штатхалтер на Холандија За Холандската Република, 1672 била катастрофална година затоа што во Француско-холандската војна и Третата англо-холандска војна, Холандија била нападната од Франција и нејзините сојузници: Англија, Минстер и Келн. Иако по Битката кај Солебеј англо-француската флота била онеспособена, во јуни француската армија брзо ги зазела провинциите Гелдерланд и Утрехт. На 14 јуни, Вилијам со остатоците од неговата копнена војска се повлекол во Холандија, каде што на 8 јуни Државите наредиле поплавување на холандската водна линија.Troost, p. 74 Луј XIV од Франција, верувал дека војната завршила и започнал преговори за да извлече што е можно поголема сума пари од Холанѓаните.Troost, pp. 78–83 Присуството на голема француска војска во срцето на Републиката предизвикало општа паника, а народот се свртел против Де Вит и неговите сојузници.
На 4 јули, Сојузот на Холандија го назначил Вилијам за штатхалтер, а тој положил заклетва пет дена подоцна.Troost, p. 76 Следниот ден, специјален пратеник од Чарлс II, Лорд Арлингтон, се сретнал со Вилијам во Нивербруг и го претставил предлогот од Чарлс. Ако Вилијам капитулира пред Англија и Франција, Чарлс ќе го направи Вилијам суверен принц од Холандија, наместо штатхалтер (обичен државен службеник).Troost, pp. 80–81 Кога Вилијам одбил, Арлингтон се заканил дека Вилијам ќе биде сведок на крајот на постоењето на Републиката. На 7 јули, поплавите прекинале и натамошното напредување на француската армија било ефективно блокирано. На 16 јули, Зеланд му го понудил штатхалтерство на Вилијам.
На 15 август, Вилијам објавил писмо од Чарлс, во кое англискиот крал изјавил дека војувал поради притисоците од фракцијата на Де Вит.Troost, pp. 85–86 По ова Де Вит и неговиот брат Корнелис биле брутално убиени од цивилна милиција во Хаг на 20 август. Потоа, Вилијам заменил многу холандски регенти со свои следбеници.Troost, pp. 89–90
Иако соучесништвото на Вилијам во линчот не било докажано, познато е дека тој спречил да се изведат на суд поттикнувачите на убиството, па дури и наградил некои од нив: Хендрик Верхоф со пари, а други како Јан ван Банхем и Јан Кифит - со високи позиции. Ова му наштетило на неговиот углед, како и неговите подоцнежни казнени акции во Шкотска, познати во историјата како Масакр во Гленко.
Вилијам продолжил да се бори против освојувачите од Англија и Франција, здружувајќи се со Шпанија и Бранденбург . Во ноември 1672 година, тој ја однел својата војска во Мастрихт за да ги загрози француските линии за снабдување.Troost, p. 122 До 1673 година, ситуацијата во Холандија дополнително се подобрила. Иако Луј го презеде Мастрихт, а нападот на Вилијам против Шарлроа не успеа, поручникот-адмирал Мишиел де Рујтер три пати ја поразил англо-француската флота. Во август, Холанѓаните, Шпанија и императорот Леополд, поддржани од други германски држави, се договорија за антифранцуската алијанса на Хаг, на која во октомври му се придружи Чарлс IV од Лорен . Во септември, решителната одбрана на Џон Морис од Насау-Зиген и Ханс Вилем ван Аилва на северот на Холандската Република конечно ги принуди трупите на Минстер и Келн да се повлечат, додека Вилијам ја премина холандската водна линија и повторно го зазеде Наарден . Во ноември, холандско-шпанска војска од 30.000 сили, под команда на Вилијам, марширала во земјата на епископите од Минстер и Келн. Холандските трупи се одмаздиле и извршиле многу ѕверства. Заедно со 35.000 царски војници, тие потоа го освоија Бон, важно списание во долгите логистички линии меѓу Франција и Холандската Република. Француската позиција во Холандија станала неодржлива и Луис бил принуден да ги евакуира француските трупи. Ова длабоко го шокираше Луис и тој се повлече во Сен Жермен каде никој, освен неколку интимни, не смееше да го вознемирува. Следната година само Грав и Мастрихт останаа во француски раце.