Еколошки протести во Србија (2021-2022) — серија еколошки протести кои започнале во септември 2021 година во Белград и други места во Србија. Протестите, на кои присуствувале десетици илјади луѓе, траеле до февруари 2022 година. Во 2004 година, англо-австралиската корпорација Рио Тинто добила дозвола да истражува рудници во близина на долината Јадар, а во 2017 година, Владата на Србија потпишала договор за спроведување на „Проектот Јадар“, според кој на Рио Тинто му била дадена дозвола за експлоатација на силикатниот минерал јадарит. Проектот првично бил планиран да започне во 2023 година. По парламентарните избори во 2020 година, владејачката Српска напредна партија (СНС) освоила супермнозински места во Националното собрание, и како одговор, Националното собрание усвоило закон за референдум и народна иницијатива и измени на законот за експропријација во ноември 2021 година. Двата закони наишле на противење од активисти и политичари.
Во периодот помеѓу септември 2021 и февруари 2022 година, еколошките организации организирале протести барајќи од владата да ги повлече законите за експропријација и референдум и да го откаже проектот Јадар. Протестите продолжиле во ноември 2021 година, а по усвојувањето на законите протестите ескалирале и станале поголеми. Организациите Еколошко востание и Крени-Промени воделе серија протести за блокирање на патиштата, кои станале насилни. Демонстрантите биле нападнати од вооружени хулигани и провладини активисти; а дел од нив бие приведени. По протестите во декември, бројот на демонстрантите се намалил. Протестите продолжиле до 15 февруари 2022 година. Неколку протести за поддршка биле организирани и на меѓународно ниво. Еколошките протести добиле поддршка од опозициските политички партии и јавни личности, додека академици, геолози и невладини организации ја критикувале одлуката на владата да ја поддржи инвестицијата на Рио Тинто. Владата и поединци поврзани со неа ги критикувале протестите и нивните организатори.
Претседателот Александар Вучиќ првично изјавил дека законите нема да бидат укинати, но по ескалацијата на протестите, законот за експропријација бил повлечен и законот за референдум бил изменет на 8 декември, додека Градското собрание на Лозница го укинал просторниот план кој го опфатил планот на Рио Тинто. рудната инвестиција на 16 декември, одложувајќи го работењето на корпорацијата до понатамошно известување. Во јануари 2022 година, владата ги поништила и сите административни акти поврзани со Рио Тинто. Активистите изјавиле дека Рио Тинто продолжила да работи по овие забелешки, но Рио Тинто ги отфрлила тие тврдења.
Заднина Во декември 2004 година, англо-австралиската рударска корпорација Рио Тинто го открила силикатниот минерал јадарит во рудник во близина на долината Јадар. Во јули истата година, за време на администрацијата на Воислав Коштуница, Рио Тинто добил дозвола да ги истражува рудниците, и во неколку документи кои биле потпишани подоцна, неговите граници на истражување биле дополнително проширени. Меѓународното минералошко здружение го признал минералот во ноември 2006 година Во 2017 година, Владата на Србија потпишала меморандум со Рио Тинто за спроведување на „Проект Јадар“, со кој на Рио Тинто ќе му се даде дозвола за експлоатација на рудници кај Горње Недељице и долината Јадар. Проектот требало да започне во 2023 година, а производството требало да започне во 2027 година
Во ноември 2021 година, Народното собрание на Србија усвоило закон за референдум и народна иницијатива и го изменила законот за експропријација на земјата. Законот за референдум и народна иницијатива го укинал цензусот од 50 отсто кој бил потребен за референдумот да помине. Опозициските политичари шпекулирале дека изменетиот закон ќе биде злоупотребен во случаи како Рио Тинто. На 25 ноември, претседателот Александар Вучиќ го потпишал законот и изјавил дека нема да го укине. Законот за експропријација наишол на противење и добил негативно известување од новинарите. Истата била критикувана и од политичари, активисти и адвокати; сите повикале на негово повлекување. Владините претставници одговориле со изјавата дека законите немаат никаква врска со Рио Тинто.
Поврзани протести Еколошки протести се одржале во јануари 2021 година од страна на иницијативата „Еко гарда“. Околу 2.000 демонстранти присуствувале на протестот наречен „Протести за безопасен воздух“. На протестот, кој останал мирен, присуствувале и неколку професори и активисти, како Александар Јовановиќ Ќута.
Во март 2021 година, Ќута објавил дека неговата организација „Брани ги реките на Стара Планина“ планира да организира протест „Еколошко востание“ на 10 април. Протестот го привлекол вниманието на јавноста и учествувале околу 60 еколошки организации. Протестот се одржал пред Домот на Националното собрание, и на него присуствувале 2.000 демонстранти кои барале прекин на сите еколошки проекти и прилагодување на прописите кон највисоките еколошки стандарди. Организациите кои учествувале на протестот објавиле документ во кој има повеќе барања за владата. Премиерката Ана Брнабиќ ги критикувала демонстрантите иако таа подоцна потврдила дека е подготвена да разговара за нивните барања.
Времеплов
2021 година
11 септември Организацијата „Еколошко востание“, која ја формирал Александар Јовановиќ Ќута, во август 2021 година најавила дека ќе организира протест на 11 септември во Белград. По објавата, Партијата за слобода и правда (ССП), Демократската партија (ДС), Народната партија и движењето Не дозволувај Белград да се удави (НДБ), ја изразиле својата поддршка за протестот, вклучително и глумците Светлана Бојковиќ, Сека Саблиќ, Петар Божовиќ Небојша Зеленовиќ, лидерот на Заедно за Србија (ЗЗС), ги повикал сите да се приклучат на протестот без разлика на нивната политичка определба. Демонстрантите се собрале во Паркот на Пионерите, Белград околу 14:00 часот (UTC+01:00), и побарале Рио Тинто да ја напушти Србија. На протестот присуствувале неколку илјади демонстранти. Ќута изјавил дека ќе го блокираат патот на Бранковиот мост и доколку „механизацијата“ се појави кон Лозница, ќе почнат да „пречкаат низ Србија“. Набргу потоа демонстрантите се упатиле кон Бранковиот мост каде два часа го блокирале сообраќајот. Вицепремиерката Зорана Михајловиќ го критикувала протестот додека Вучиќ ги споредил демонстрантите со антиваксерите.
6 ноември Следниот протест се одржал на 6 ноември пред зградата на Радио телевизија на Србија (РТС). Ден пред протестот, свиркачите во јавноста го објавиле планот за „Проект Јадар“. Регулаторното тело за електронски медиуми (РЕМ) му дозволил на РТС да ги рекламира пораките на Рио Тинто во врска со проектот, иако одлуката наишла на противење од 30 организации кои побарале рекламата да биде симната бидејќи наводно го прекршила Законот за огласување. На протестот присуствувале околу 200 демонстранти кои побарале РТС да ги отстрани рекламите на проектот.
19 ноември Уште еден протест што го организирал „Крени-промени“ се одржал пред зградата на РТС на 19 ноември. На него присуствувале 200 демонстранти, кои побарале РТС да емитува реклама против Рио Тинто. РТС подоцна јавно одбила да ја емитува рекламата.
22-24 ноември На 21 ноември 2021 година, „Еколошко востание“ најавил дека ќе организира протест во Макиш на денот кога ќе започне изградбата на белградското метро. Ќута ги поканил опозициските лидери да учествуваат на протестот. ССП го прифатил неговото барање. Демонстрантите еден час го блокирале патот на градилиштето, а на местото на протестот не биле забележани никакви инциденти. Ден подоцна, „Собрание на слободна Србија“ повикало на протест пред Домот на народното собрание по усвојувањето на законот за експропријација и законот за референдум и народна иницијатива. На протестот присуствувале 200 демонстранти, и тие побарале владата да ги укине двата закони. На протестот учествувале и глумицата Бојана Новаковиќ. Саво Манојловиќ, директорот на кампањата на „Крени-Промени“, објавил дека испратил петиција со 68.000 потписници кои се спротивставиле на законот за референдум и над 200.000 потписници кои биле против Рио Тинто. Истиот ден се одржале протести пред Новиот двор, на кои учествувале илјадници демонстранти. Тие побарале Владата да го укине законот за референдум.
27-29 ноември
Набргу по протестите на 24 ноември, „Еколошко востание“ повикало на одржување на уште еден протест на 27 ноември, на кој два часа ќе ги блокира главните патишта низ Србија. Покрај нив, учество најавила и „Крени-промени“. Организаторите ја повикале полицијата да застане на нивна страна иако за време на протестите полицијата ги блокирала демонстрантите и се случила полициска бруталност.
На протестите учествувале две илјади демонстранти; тие еден час блокирале неколку патишта низ Србија. Неколку демонстранти биле приведени, а дошло и до тепачки меѓу демонстрантите и групи маскирани лица. Насилниот инцидент што се случил во Шабац го привлекло вниманието на државата; демонстрант запрел булдожер кој се обидел да помине низ група демонстранти. Демонстрантот бил накратко приведен и пуштен на слобода два дена по протестот. Во текот на денот биле пријавени голем број насилни инциденти; вооружени хулигани нападнале демонстранти. Во тепачка со демонстрантите учествувал и пратеник во Народното собрание, поврзан со Српската напредна партија (СНС). „Собранието на слободна Србија“ побарало ослободување на приведените, додека ССП, ДС, Народна партија и НДБ ги осудиле инцидентите. Брнабиќ ги споредила протестите со „фашизам“, додека Александар Вулин, министерот за внатрешни работи, повикал полицијата да употреби насилство. Градоначалникот на Нови Сад Милош Вучевиќ изјавил дека вооружените хулигани не биле испратени од СНС.
Еден ден подоцна, во Белград се одржале уште два протести. Демонстрантите побарале ослободување на приведените. СНС организирала контрапротест во Шабац на 29 ноември во знак на поддршка на провладиниот активист кој се возел на булдожерот. На контрапротестот биле нападнати двајца набљудувачи, а опремата на еден фотограф била украдена. Истиот ден во Лозница се одржал протест организиран од локални еколошки здруженија.
4 декември алт=A protest on the Gazela Bridge on 4 December 2021|мини| Протести на мостот Газела на 4 декември 2021 година Здружението на еколошки организации на Србија (СЕОС) повикало на продолжување на протестите додека не се исполнат барањата. Манојловиќ повикал на ненасилство и изјавил дека доколку пристигнат провокатори, демонстрантите да се повлечат од протестот. Непосредно пред протестот на 4 декември, било најавено дека патиштата во над педесет градови ќе бидат блокирани. Еден ден пред протестот, медиумите поврзани со владата ја пренеле пораката на „Лила револуција“ иницијатива во која се наведува дека луѓето треба да фрлаат кофи со виолетова боја на автомобилите што се обидуваат да го блокираат сообраќајот. Група адвокати ја изразиле својата поддршка за протестот, додека невладините организации изјавиле дека полицијата треба да ги заштити новинарите за време на протестите.
Илјадници демонстранти се одржале на протестите низ Србија. Мостот Газела бил блокиран од неколку илјади демонстранти. Во Нови Сад се случиле повеќе инциденти; група провладини активисти нападнале група демонстранти, а новинар бил испрскан со бибер. Во Белград, група мажи држеле факели пред демонстрантите. Дополнително, протести за поддршка на еколошките протести се одржале во Њујорк, Берлин, Париз и Лондон. Некои демонстранти потоа биле обвинети за прекршоци.