Науката и технологијата во Русија

мини|299x299пкс|Шуховската кула во Москва Науката и технологијата во Русија брзо се развиле од времето на просветителството, кога Петар Велики ја основал Руската академија на науките и Санктпетербуршкиот државен универзитет, а енциклопедистот Михаил Ломоносов го основал Московскиот државен универзитет, воспоставувајќи силна локална традиција во учењето и иновациите.

Во 19 и 20 век, Русија произвела многу значајни научници, кои дале значаен придонес во физиката, астрономијата, математиката, компјутерите, хемијата, биологијата, геологијата и географијата. Руските пронаоѓачи и инженери се истакнале во области како што се електротехниката, бродоградбата, воздухопловството, оружјето, комуникациите, информатичката технологија, јадрената технологија и вселенската технологија.

Кризата од 1990-тите довела до драстично намалување на државната поддршка за науката и технологијата, што довело до тоа многу руски научници и универзитетски дипломци да се преселат во Западна Европа или САД. Во 2000-тите, на бранот на нов економски бум, ситуацијата се подобрила, а руската влада започнала кампања насочена кон модернизација и иновации.

Историја

мини|214x214пкс|Михаил Ломоносов, руски енциклопедист, пронаоѓач, поет и уметник, основач на Московскиот државен универзитет На почетокот на 18 век, реформите на Петар Велики (основач на Руската академија на науките и Државниот универзитет во Санкт Петербург) и делото на такви застапници како што е енциклопедистот Михаил Ломоносов (основач на Московскиот државен универзитет) дале голем поттик за развојот на науката и иновациите во Русија.

Многу познати руски научници и пронаоѓачи биле емигранти, како Игор Сикорски, на кого му се припишува пронајдокот на првите хеликоптери, Владимир Зворикин, честопати нарекуван како татко на телевизијата, хемичарот Илја Пригожин, познат по својата работа на дисипативни структури и комплексни системи (Нобелова награда за хемија во 1977 година), економистите Сајмон Кузнец (Нобелова награда во 1971 година) и Василиј Леонтиев (Нобелова награда во 1973 година), физичарот Георгиј Гамов (автор на теоријата за Големата експлозија ), инженерот Александар М. Поњатов, кој го создал првиот светски ротационен диктафон и социологот Питирим Сорокин, кој одиграл важна улога во развојот на социологијата во САД. Многу странци како Леонард Ојлер и Алфред Нобел работеле во Русија долго време.

И покрај големиот број на технолошки достигнувања во 19-тиот и 20-тиот век, од времето на Брежњевиот застој, Русија значително заостанува зад Западот во голем број технологии, особено оние што се однесуваат на заштеда на енергија и производство на стоки за широка потрошувачка. Кризата од 1990-тите довела до драстично намалување на државната поддршка за науката. Голем број на руски научници и универзитетски дипломци ја напуштиле Русија за Европа или Соединетите Американски Држави; оваа миграција е позната како „одлив на мозоци“.

Во 2000-тите, на бранот на нов економски бум, состојбата во руската наука и технологија започнала да се подобрува, а владата започнала кампања за поттикнување на осовременувањето и новостите. Рускиот претседател Дмитриј Медведев ги формулирал петте главни приоритети за технолошкиот развој на земјата: енергетска ефикасност, ИТ (вклучувајќи ги и вообичаените производи и производите комбинирани со вселенска технологија), јадрена енергија и фармацевтска индустрија. Веќе е постигнат одреден напредок, при што Русија речиси го завршила ГЛОНАСС, единствениот глобален систем за сателитска навигација покрај американскиот ГПС, европскиот Галилео и кинескиот BeiDou, а Русија е единствената земја што гради мобилни јадрени централи.

Во 2022 година, поради Руско-украинската војна, десетици илјади технолошки работници побегнале од Русија, предизвикувајќи одлив на мозоци. Во 2024 година, мрежното место на научното списание <i id="mwdQ">„Наука“</i> објавило дека Русија доживеала повеќегодишен одлив на мозоци во научната професија и дека платите опаѓаат во руската научна заедница. Покрај тоа, Руско-украинската војна предизвикала прекин на многу меѓународни научни договори меѓу Русија и западните земји, вклучително и оние поврзани со употребата на научната инфраструктура. Русија се нашла на 60-то место во Глобалниот индекс на иновации во 2025 година, што е пад од 45-то места од 2021 година.

Наука и образование Физика Руската школа за физика почнала да се развива по Ломоносов, кој го предложил законот за зачувување на материјата што му претходел на законот за зачувување на енергијата. Рано во развојот на електродинамиката, Василиј Петров го открил ефектот на електричен лак во 1802 година, а Хајнрих Ленц го открил важниот закон именуван во негова чест. Николај Умов открил фундаментален концепт на векторот Умов-Појнтинг и бил првиот научник што укажал на меѓусебна врска помеѓу масата и енергијата, предлагајќи ја формулата уште во 1873 година. Александар Попов бил меѓу пронаоѓачите на радиото.

Во текот на 20 век, руските и советските научници се нашле меѓу светските лидери во физиката. Александар Фридман станал првиот научник кој предложил модел на ширење на универзумот во 1922 година, што во голема мера влијаело врз космологијата во 20 век. Георгиј Гамов ја предложил теоријата за алфа-распад на јадрото преку тунелирање (1928) и бил автор на теоријата за Големата експлозија. Дмитриј Иваненко станал првиот кој го предложил протон-неутронскиот модел на атомските јадра (1932) и јадрениот слоест модел (1932).

Николај Богољубов предложил модел на триплетни кваркови, воведувајќи нов квантен степен на слобода (подоцна наречен обоен полнеж) за кварковите и формулирал микроскопска теорија за суперспроводливост. Лев Ландау дал фундаментален придонес во многу области на теориската физика и бил награден со Нобелова награда за физика во 1962 година. Николај Басов и Александар Прохоров биле коиноватори на ласери и мазери, освојувајќи ја Нобеловата награда за физика во 1964 година. Игор Там, Андреј Сахаров и Лев Арцимович ја развиле идејата за токамак за контролирано јадрено соединување и го создале неговиот прв прототип, што конечно довело до современиот проект ИТЕР. Евгениј Завоиски ја открил електронската парамагнетна резонанца, која игра важна улога во проучувањето на хемиските видови. Жорес Алферов многу придонел за создавањето на современатахетероструктурна физика и електроника кои наоѓаат многу примени во современиот живот: од CD и DVD плеери до примопредаватели со оптички влакна (Нобелова награда за физика, 2000 година). Во 2010 година, двајца физичари родени и образовани во Русија, Константин Новоселов и Андре Гејм, биле наградени со Нобелова награда за физика за нивната работа со графенот, материјал кој може да има важни примени во електрониката, авијацијата и медицината. лево|мини|200x200пкс|Зградата Кунсткамера, првото седиште на Руската академија на науките во Санкт Петербург Голем број достигнувања на руски/советски научници останале непознати за пошироката јавност поради безбедносни причини или бирократски пречки. На пример, првиот дизајн на магнетна резонанца го предложил Владислав Иванов во 1960 година, но во тоа време не бил реализиран.

Математика Во математиката, Николај Лобачевски, Коперник по геометрија, ја основал неевклидовата геометрија, играјќи важна улога во современата физика. Во 19 век, меѓународно признание добиле и математичари како Михаил Остроградски и Софија Ковалевска, првата голема руска математичка, одговорна за важни оригинални придонеси во анализата, диференцијалните равенки и механиката, и првата жена назначена за редовен професор во Северна Европа. Евграф Фјодоров бил основач на современата структурна кристалографија (Фјодорова група). По истакнати научници како Чебишов, руската математичка школа станала една од највлијателните во светот и била претставена од бројни личности кои во голема мера придонеле во различни области на математиката, физиката и компјутерските науки. Меѓу учениците на Чебишов биле Александар Љапунов, кој ја основал современата теорија за стабилност (неодамна развиена од научници како Александар Андронов и Владимир Арнолд), и Андреј Марков, кој ја развил теоријата на Маркови ланци, играјќи централна улога во информатичките науки и современата применета математика.

На почетокот на 20 век, Николај Жуковски и Сергеј Чаплигин станале меѓу основачите на современата аеродинамика и хидродинамика, а Владимир Котелников бил пионер во теоријата на информации со тоа што независно ја предложил фундаменталната теорема за земање примероци. Андреј Колмогоров, водечки математичар на 20 век, ги развил темелите на современата теорија на веројатноста и дал други клучни придонеси во најширокиот спектар на математички гранки, како што се турбуленцијата, математичката логика, топологијата, диференцијалните равенки, теоријата на множествата, теоријата на автомати, теоријата на информации, теоријата на алгоритми, динамичките системи, стохастичките процеси, теоријата на интеграција, класичната механика, математичката лингвистика, математичката биологија и применетите науки. Израел Гелфанд е заслужен за многу важни откритија во алгебрата, топологијата, математичката физика и применетите науки. Сергеј Соболев ја развил теоријата за Соболев простор, која одиграла исклучително важна улога во формирањето на современите математички погледи и го вовел поимот за распределби, генерализирајќи ги идеите на Њутн и Лајбниц.

Математичари како Лев Понтрјагин, кој дал голем придонес во топологијата и функционалната анализа и основач на современата теорија за оптимално управување, Андреј Тихонов, кој станл автор на „централната теорема“ на општата топологија, Павел Александров, многу важна фигура во топологијата на 20 век, и многу други дале фундаментални придонеси во различни области на математиката. Девет советски/руски математичари биле наградени со Филдсов медал, најпрестижна награда во математиката. Неодамна, на Григориј Перелман му била понудена првата награда „Милениумски проблеми“ за неговиот последен доказ за Поенкареовата претпоставка во 2002 година.

Хемија Ломоносов станал првиот руски хемичар, меѓу другите, тој бил основач на науката за стакло. мини|200x200пкс|Скулптура во чест на Дмитриј Менделеев и неговиот периоден систем во Словачка Дмитриј Менделеев го измислил периодниот систем, што е главната рамка на современата хемија, додека Александар Бутлеров бил еден од создавачите на теоријата за хемиската структура, играјќи централна улога во органската хемија. Владимир Шухов го измислил првиот метод на крекинг. Сергеј Лебедев го измислил првиот комерцијално одржлив и масовно произведен вид синтетичка гума (полибутадиенска синтетичка гума). Николај Семјонов дал голем придонес во објаснувањето на механизмот на хемиска преобразба (Нобелова награда за хемија во 1956 година).

Биологија Во биологијата, Дмитриј Ивановски ги открил вирусите (1892) , а Николај Лунин ги открил витамините (1881). Иван Павлов е широко познат по тоа што прв го опишал феноменот на класично условување и го користел за проучување на мозочните функции. Иљја Мечников бил пионер во истражувањата на имунолошкиот систем (1908, Нобелова награда за медицина). Александар А. Максимов го вовел поимот матични клетки. Александар Опарин бил основач на современата теорија за потеклото на животот. Николај Колцов, основач на молекуларната биологија, ја предложил идејата за молекуларниот механизам на наследување уште во 1927 година, наведувајќи дека наследените особини би се наследиле преку „џиновска наследна молекула“ која би била составена од „две огледални нишки кои би се реплицирале на полуконзервативен начин користејќи ја секоја нишка како модел“. Алексеј Оловников ја предложил теломерната хипотеза за стареење, која во голема мера придонела за теоријата на стареењето и подоцна била наградена со Нобелова награда (не е споделена од Оловников).

Електротехника