Rail Baltica — инфраструктурен проект за железница кој е во изградба и има за цел да ги поврзи балтичките држави во европската железничка мрежа. Проектот предвидува постојана железничка врска за патнички и товарен сообраќај со станици од Талин (Естонија) до Варшава (Полска), преку Пјарну (Естонија), Рига (Латвија) и Каунас (Литванија), со два краци кои се протегаат од главната линија кон Меѓународниот аеродром Рига и Вилнус (Литванија). Вкупната должина во балтичките држави изнесува 870 км, од кои 213 км во Естонија, 265 км во Латвија и 392 км во Литванија.Route alternative approved for the future construction of the Rail Baltica railway from Kaunas to the border with Poland, railbaltica.org, 12 May 2022.
Rail Baltica ќе ја изгради првата железница со стандарден колосек од голем обем во регионот. Железничките мрежи во Естонија, Латвија и Литванија главно користат руски колосек (1,520 мм). Првите железници во овие земји биле изградени во втората половина на 19 век како дел од железничката мрежа на Руското Царство. Додека некои железници биле изградени или пренаменети во тесен или стандарден колосек во меѓувоениот период помеѓу Прва светска војна и Втора светска војна во независните или германски окупираните балтички држави, тие подоцна биле повторно пренаменети во руски колосек под власта на советската окупација по 1945 година.
Според податоци 2025 година, завршувањето на првата фаза од едноколосечната железница од Талин преку Латвија (Рига) до границата Литванија–Полска е планирано за 2030 година, додека завршувањето на двоколосечната железница ќе следи зависно од финансирањето. Rail Baltica е еден од приоритетните проекти на Европска Унија (ЕУ). Тој е дел од Коридор Северно Море–Балтик на Трансевропските сообраќајни мрежи (TEN-T) и исто така е наменет како катализатор за создавање економски коридор во североисточна Европа. Исто така е предложено проширување на Rail Baltica со подморски железнички тунел помеѓу Талин и Хелсинки.Mike Collier. "Helsinki mayor still believes in Tallinn tunnel", The Baltic Times, 3 April 2008. Retrieved on 13 May 2008. До 2024 година, проценетата цена на проектот се зголемила од 5,8 милијарди евра во 2017 година на 23,8 милијарди евра (по цени од 2023 година).
Преглед
Потекло Проектот Rail Baltica произлегува од трите Паневропски сообраќајни конференции одржани во Прага (1991), Крит (1994) и Хелсинки (1997).Pavel Telička, european coordinator, Priority project No 27 « Rail Baltica » - Warsaw-Kaunas-Riga-Tallinn-Helsinki, Brussels, July 2006 (PDF), on the European Commission's website. „Rail Baltica“ одговара на железничкиот дел, од Талин до Варшава, од првиот од деветте паневропски сообраќајни коридори дефинирани на конференцијата во Крит во март 1994 година, додека патниот проект се нарекува „Via Baltica“ (дел од Европски пат E67).
Предложено влијание врз животната средина Rail Baltica ќе биде електрична железница, мотивирана од желбата да се намалат јаглеродните емисии. Железницата е планирана да ги избегне заштитените подрачја Natura 2000, како и да го минимизира влијанието врз други еколошки чувствителни заштитени области и постојните железнички мрежи со колосек од 1,520 мм. Каде што е потребно, ќе бидат поставени бариери за заштита од бучава. Ќе бидат изградени специјални премини за животни низ насипите.
Станици
Железничкиот проект ќе овозможи интермодалност и мултимодалност, односно сообраќај на стока преку два или повеќе видови сообраќај. Rail Baltica вклучува планови за три мултимодални товарни терминали лоцирани во Муга (Естонија), Саласпилс (Латвија) и Каунас (Литванија). Ова има за цел да создаде синергија со постојната железничка инфраструктура со колосек од 1,520 мм. Ќе има седум меѓународни патнички станици — во Талин, Пјарну, Рига, Меѓународниот аеродром Рига, Паневежис, Каунас и Вилнус — со можни регионални станици и врски со аеродроми и морски пристаништа.
Делницата од Хелсинки до Талин ќе се опслужува со постојните комерцијални фериботи. Предложениот тунел Хелсинки–Талин бил разгледуван за обезбедување железничка врска помеѓу двата града. На крајот на април 2021 година, владите на Естонија и Финска потпишале меморандум за разбирање со кој се обврзуваат на соработка во областа на сообраќај. Во февруари 2024 година, тунелот бил оценет од финскиот министер за транспорт и комуникации, Лулу Ране како нереален и дека не е на агендата на владата.
Параметри Rail Baltica ќе се гради како нова, јавна, брза конвенционална железница. Таа ќе биде електрифицирана и опремена со Европски систем за управување со железнички сообраќај (ERTMS) и FRMCS за сигнализација и комуникации. Максималната проектирана брзина е 249 км за патничките возови, додека максималната оперативна брзина ќе биде 234 км. Таа ќе функционира како едноколосечна железница во рамките на првата фаза од проектот, додека двоколосечната железница останува во опфатот на проектот. За товарните возови, максималната проектирана брзина е 120 км/час. Новата железничка линија ќе биде изградена со стандарден колосек (1435 мм). Параметрите на мрежата се во согласност со техничките спецификации на ЕУ за интероперабилност (TSI – P2, F1).
Организација на проектот Имплементатори на проектот Проектот Rail Baltica го спроведуваат трите балтички држави: Естонија, Латвија и Литванија. Финска во февруари 2019 година објавила дека исто така ќе се приклучи на проектот.
Корисници на проектот Rail Baltica се министерствата на трите балтички држави: Министерството за економија и комуникации на Естонија, Министерството за транспорт на Латвија и Министерството за транспорт и комуникации на Литванија. Во 2014 година тие ја основале RB Rail AS, заедничко претпријатие кое дејствува како главен координатор и имплементатор на проектот. Неговата главна дејност е проектирање, изградба и промоција на железницата. RB Rail AS исто така поднесува предлози за финансирање од ЕУ за телото за набавки на Rail Baltica за сите страни, за студии, планови, дизајни за Глобалниот проект, подсистеми (контрола, команда и сигнализација и енергија/електрификација), суровини, клучни компоненти и прекугранични делници.
Rail Baltic Estonia OU во Естонија, Eiropas Dzelzceļa līnijas SIA во Латвија и Rail Baltica statyba UAB и LtgInfra во Литванија се национални тела за имплементација. Сите градежни активности што ги извршуваат овие тела се под надзор на RB Rail AS и се базираат на заеднички принципи за набавки, правила и договорни модели.
Финансирање
Студија за изводливост на Rail Baltica во трите балтички држави, спроведена од AECOM во мај 2011 година, проценила трошок од 3,6 милијарди евра за железницата и покажала дека Rail Baltica е економски исплатлив проект. Врз основа на таа студија, биле донесени клучни политички и практични одлуки – и на национално и на ниво на ЕУ – за имплементација на Rail Baltica.
По студијата на AECOM, проектот бил проширен со дополнителни елементи за подобра поврзаност, мобилност на патници и интермодалност. Овие дополнувања вклучуваат: трасата на главната патничка линија преку Меѓународниот аеродром Рига и изградба на патничка станица на аеродромот (Латвија), врската Каунас–Вилнус (Литванија), подобрена врска во Каунас (Литванија) и изградба на трамвајска линија Улемисте–аеродром Талин (Естонија). Дополнително, подготовката на проценки за влијание врз животната средина, просторно планирање и прелиминарни проекти овозможила попрецизни инвестициски проценки.
Така, во април 2017 година, вкупната цена за реализација на Rail Baltica Global Project во сите три земји – вклучувајќи ја и делницата Каунас–Вилнус – била проценета на 5,8 милијарди евра, според анализа на трошоци и придобивки спроведена од експерти на Ernst & Young и Atkins International, врз основа на насоките на ЕУ. Анализата покажала дека проектот е финансиски изводлив и одржлив, со докажани општествени придобивки кои ги надминуваат трошоците. Ова обезбедило неопходни ажурирани параметри за понатамошно кофинансирање од ЕУ и националните буџети.
Профитабилноста на проектот се темели на неговите пошироки социо-економски придобивки, кои Ernst & Young ги процениле на околу 16,22 милијарди евра. Покрај тоа, ќе се создадат и повеќе немерливи (главно катализаторски) придобивки преку регионална интеграција, како развој на туризмот, создавање нови бизниси, зголемена привлечност за странски директни инвестиции, пристап до нови извозни пазари, трансфер на технологии и иновации.
Проектот се финансира од земјите членки, ЕУ преку буџетот на Трансевропски сообраќајни мрежи (TEN-T) и преку Структурните и Кохезионите фондови за новите земји членки на ЕУ. До почетокот на 2018 година, трите балтички држави и RB Rail AS добиле два гранта во вкупен износ од 765 милиони евра преку CEF за изградба на железницата Rail Baltica. На 13 јули 2018 година бил потпишан трет договор за грант во износ од дополнителни 130 милиони евра, од кои 110 милиони биле од CEF. Во јули 2020 година биле доделени уште 216 милиони евра од CEF за градежни работи, технички дизајн и планирање. Вкупно, проектот има добиено околу 1,2 милијарди евра од ЕУ и национални фондови.
Во октомври 2023 година, заедничкото претпријатие RB Rail AS објавило потпишување на дополнителен прекуграничен договор за финансирање преку CEF во износ од 928 милиони евра. Ова значително финансирање, заедно со националното кофинансирање, надминува 1,1 милијарда евра и овозможува активности за понатамошен развој на брзата железничка инфраструктура.
Од 2024 година, проценетата цена на проектот се зголемила на 23,8 милијарди евра, при што првата фаза (едноколосечна железница) се проценува на 15,3 милијарди евра. Заедничка ревизија од 2024 година од институциите за ревизија на балтичките држави утврдила дека проектот се соочува со недостиг на средства од 10,1 милијарди евра за првата фаза и 18,9 милијарди евра вкупно, со предупредување за можен финансиски јаз во периодот 2027–2028, при што не се вклучени трошоците за возниот парк и оперативните трошоци. Извештај од Европскиот ревизиски суд во 2026 година укажал дека оваа проценка можеби не е точна, бидејќи зрели проектни студии постојат само за околу една третина од трасата и целиот проект повеќе нема јасна временска рамка за реализација по првата фаза.
Напредок на проектот
Во 2017 година, сите три балтички парламенти го ратификувале Меѓувладиниот договор за проектот Rail Baltica, со што ја потврдиле својата долгорочна посветеност на проектот.
Во август 2016 година, просторното планирање за целата железничка линија Rail Baltica било одобрено во Латвија со одлука на латвиската влада. Потоа следело одобрување од владата на Литванија во јануари 2017 година за нивниот дел од Каунас до границата со Латвија. Трасата за делот од Каунас до границата со Полска, познат како Rail Baltica I, зависи од резултатите од студијата за изводливост за надградба. На 14 февруари 2018 година, Министерството за јавна администрација на Република Естонија го одобрила просторниот план за линијата во Естонија, што довело до утврдување на конечната траса и прелиминарниот дизајн на железницата во земјата. Со одлуката на Естонија, просторното планирање и прелиминарниот технички дизајн на железницата Rail Baltica во балтичките држави бил финализиран.
Проектот Rail Baltica влезе во фазата на проектирање во сите три балтички држави со одобрување на детални насоки за дизајн. Одредени делници го завршиле консолидирањето на прелиминарниот технички дизајн, распишувањето тендери за детални технички услуги и подготовката на стратегија за моделирање. На 20 март 2018 година, првиот договор за проектирање и надзор на изградбата за железничката станица на Меѓународниот аеродром Рига, поврзаната инфраструктура и виадуктот — бил потпишан од Eiropas Dzelzceļa līnijas SIA и PROSIV, победникот на отворениот меѓународен тендер и партнерство на добавувачи од три земји: Prodex (Словачка), Sintagma (Италија) и Vektors T (Латвија).