Кирил Ефремов (Штип, 19 декември 1938 — Штип, 30 септември 2020) — македонски академски сликар, цртач, графичар, сценограф, поет и ликовен есеист. Се вбројува меѓу најзначајните претставници на надреалистичкиот правец во современото македонско сликарство. Историчарот на уметност Борис Петковски неговиот израз го определил како посебна симболична варијанта на надреализмот, додека Влада Урошевиќ го сместил меѓу најистакнатите македонски сликари што ги прифатиле начелата на надреализмот во почист вид.
Ефремов бил член на Друштвото на ликовните уметници на Македонија (ДЛУМ) од 1966 г. и негов претседател од 1995 до 1997 г. Во текот на кариерата приредил повеќе од педесет самостојни и учествувал на околу сто групни изложби во земјата и во странство. Неговото творештво било претставено на ретроспективни изложби во Скопје во 2003 и 2025 г.
Живот и образование Ефремов е роден на 19 декември 1938 година во Штип, во семејството на Тодор и Стојка Ефремови. Сликарство завршил во Училиштето за применета уметност во Скопје, во класата на Лазар Личеноски, а потоа го завршил првиот степен на Академијата за ликовни уметности во Белград.
По студиите станал член на Сојузот на ликовните уметници на Југославија, а од 1966 година и на ДЛУМ. Бил претседател на ДЛУМ во периодот 1995–1997 година. Остварил студиски престои во Франција, Италија и Швајцарија.
Неговиот професионален и културен ангажман во голем дел бил поврзан со Штип. Работел во Домот на културата „Ацо Шопов“, каде што подолг период раководел со „Студиото за цртеж“ и придонесувал во создавањето колекција на цртежи. За драмската секција на Домот на културата изработил повеќе сценографски решенија за претстави во режија на Симеон Гаврилов. Соработувал и со списанието „СУМ“, уредувано од Трајче Кацаров, како и со списанијата „Разгледи“, „Современост“ и „Дело“, во кои објавувал ликовни есеи, рецензии и текстови за изложбени каталози.
Ефремов починал на 30 септември 2020 година во Клиничката болница во Штип, како последица на усложнувања од КОВИД-19.
Ликовно творештво
Почетоци и формирање Неговиот интерес за фантастичното и надреалното се појавил уште во средношколските години, кон крајот на 1950-тите, кога ги изработил цртежите „Психосфера“ со геометризирани фигури. Во раниот период создавал цртежи, скици и графики во академски манир, но со постепено преобликување на формата и со надреални белези. Меѓу делата од овој период се вбројуваат „Автопортрет“ (1958), „Рибарска сказна“ (1961), „Оморина“ (1969) и „На што ве потсетува Monsieur Eiffel?“ (1974).
Ефремов припаѓал на поколението македонски автори што се појавило на почетокот на 1960-тите, во период на отвореност кон современите европски и југословенски уметнички движења. Иако во македонското сликарство во тоа време силно биле присутни енформелот и апстракцијата, тој останал врзан за предметното и фигуративното сликарство. Врз неговото формирање влијаеле класичната, ренесансната и барокната уметност, како и белградскиот надреалистички круг и групата „Медиала“. Од „Медиала“ го привлекувале идеите за интегралната слика, спојувањето на фантастичното, митолошкото и симболичното, како и односот меѓу современата уметност и традицијата.
Надреално-фантастичен израз Во раните 1960-ти неговите слики се одликувале со романтична атмосфера, фантастика и сновиденија, со мазна и звучна сликарска површина. Во 1965 и 1966 година композициите станале позбиени, колоритот попридушен, а литерарната основа постепено му отстапувала место на истражувањето на ликовните вредности и на односот меѓу фигуративното и апстрактно-асоцијативното.
Самостојната изложба во Уметничката галерија во Скопје во 1972 година се смета за важна точка во оформувањето на неговото сликарско кредо. На изложбата биле претставени дела во кои предметите, човечките и антропоморфните форми и пејзажот се поставени во нелогични и симболични односи. Меѓу нив биле „Освојување на времето и просторот“, „Меланхоличен екстериер“, „Враќање на блудниот син“, „Крвава македонска епифанија“ и „Манекени, медиокритети и сакрални остатоци“. Текстот во каталогот на изложбата го напишал Славко Јаневски, кој истакнал дека Ефремов бил „јасен во цртежот и недвосмислен во бојата“, а неговата сликовна приказна ја опишал како „колаж на неспокојства“.
Во текот на 1970-тите Ефремов се свртел и кон одделни идеи и постапки од творештвото на Салвадор Дали, поп-артот, новата фигурација и фотореализмот. Овие влијанија ги вградувал во композиции поврзани со локалниот амбиент, македонската историја и традиција и со сопствената „лична митологија“. Истовремено работел цртежи и графики во техники како сува игла и линорез. Графичките листови „Еклипса“, „Стија“, „Ало“, „Сизифизмот на еден Пилон“ и „Ѕверење во празно“, создадени во 1975 година, се меѓу делата во кои надреалистичката иконографија е најнепосредно изразена.
Теми и мотиви Во творештвото на Ефремов се повторуваат портретот и автопортретот, женскиот и машкиот акт, љубовниот пар, заспаната фигура, кучето, калинката, празната порта, сликарската рамка и предметите од секојдневието. Автопортретот често се јавува како амблематичен лик во сложени композиции, а актовите се поставени во природни, урбани или фантастични простори.
Обработувал и библиски и религиски теми, меѓу кои распнувањето, Тајната вечера, Богородица и мајчинството, како и мотиви од македонската историја. Во подоцнежните дела се занимавал со отуѓеноста, урбанизацијата, заканите врз природата, војната и деградацијата на современата цивилизација. Сликите „Мегалополис 1“ и „Мегалополис 2“ од 1979 година ги поврзал со урбаната загрозеност, додека во повеќе композиции обработувал мотиви на еколошко уништување и опустошен пејзаж.
Во неговите дела реалистички обработените фигури и предмети се комбинирани со фантастични, алегориски и иреални сцени. Според Владимир Величковски, во најголем дел од опусот се преплетуваат реализмот како постојана основа, надреално-фантастичните претстави, личното сеќавање и сликите од сонот; поради тоа делата имаат и изразена автобиографска компонента.
Критички прием Во критичките осврти неговото сликарство најчесто е разгледувано во контекстот на македонскиот надреализам и фантастичното сликарство. Борис Петковски во 1966 година го поврзал раниот опус со белградскиот надреалистички круг и забележал премин од сјајна, романтична и сновидна фактура кон придушена гама и позбиени композиции. Во енциклопедискиот преглед на југословенската уметност од 1987 година Петковски оценил дека Ефремов создал „посебна симболична варијанта на надреализмот“.
По повод изложбата „Македонски надреалисти“ во Белград во 1975 година, Милосав Лазаревиќ го опишал Ефремов како автор со мошне чувствителен темперамент и сочен, вибрантен колорит, но истовремено забележал силна свртеност кон Дали и потреба од посамостојна инвенција. Влада Урошевиќ подоцна го издвоил Ефремов, заедно со Коле Манев, меѓу најистакнатите македонски приврзаници на надреализмот, нагласувајќи го спојот на неспоиви елементи и внесувањето мотиви од македонската почва и култура.
Националната галерија го определила како еден од водечките претставници на надреалистичкиот правец во македонското сликарство. Во најавата за ретроспективата од 2025 година неговиот опус бил оценет како значаен за поширокиот контекст на македонската современа ликовна уметност.
Избрани дела
„Автопортрет“ (1958, темпера на хартија) „Егзалтирана мисла“ (1964 — 1969) „S.O.S. во Медовија“ (1969) „Крвава македонска епифанија“ (1970) „Манекени, медиокритети и сакрални остатоци“ (1970) „Ноќната плажа на козорогот“ (1971) „Коинцидентна самотија“ (1974) „Еклипса“ (1975, сува игла) „Ало“ (1975, сува игла) „Мегалополис“ (1979) „Загрозен простор“ (1980) „Вљубени“ (1986) „Од изгрев до залез“ (1988) „Појадок на сликарот“ (1988) „Тајната вечера“ (1989) „Омаж на Данило Киш“ (1992) „Наркосфера“ (1998) „Небесна и земна Мајка Тереза“ (1999 — 2000) „Павел Шатев го напушта запалениот брод Гвадалкивир“ (2014)
Галерија Следните слики се воспроизведени во каталогот од ретроспективната изложба од 2025 година.
Изложби Ефремов реализирал повеќе од 50 самостојни и околу 100 групни изложби во Македонија и во странство. Каталогот на ретроспективата од 2025 година ги наведува следниве самостојни изложби:
1954 — Штип 1961 — Штип, Народен музеј 1965 — Штип, Работнички универзитет 1966 — Скопје, Културно-информативен центар 1967 — Струмица, Работнички универзитет 1969 — Скопје, Културно-информативен центар; Куманово, Уметничка галерија 1971 — Штип, Работнички универзитет 1972 — Скопје, Уметничка галерија 1981 — Штип, МК „Астибо“ 1982 — Скопје, „Макпетрол“ 1984 — Скопје, Уметничка галерија 1985 — Кавадарци, Музеј-галерија; Штип, Дом на културата 1986 — Скопје, Културно-информативен центар; Љубљана, Галерија „Комерц“; Париз, Галерија „Е. Сандоз“ 1987 — Охрид, Струга и Битола 1996 — Скопје, МИЛС 2001 — Штип, Галерија „Безистен“ 2003 — Скопје, Културно-информативен центар, ретроспективна изложба 2025 — Скопје, Национална галерија на Република Северна Македонија, ретроспективна изложба
Учествувал на групни изложби во Нови Сад, Словењ Градец, Анкара, Истанбул, Јаши, Пјатра Њамц, Ферара, Белград, Рим, Тузла, Бања Лука, Цетиње, Скопје, Струмица, Зрењанин, Приштина, Париз, Пожаревац и Горни Милановац, меѓу други места.
Во 1986 година, за време на престојот во Париз, одржал самостојна изложба во галерија во градот. Во 1996 година, како претседател на ДЛУМ, учествувал во претставување на македонски уметници во парискиот „Град на уметностите“.
Ретроспектива „Меѓу реалноста и сонот“ На 25 декември 2025 година во Даут-пашиниот амам во Скопје била отворена ретроспективната изложба „Меѓу реалноста и сонот“. Изложбата била поставена и во јануари 2026 година. Куратор бил Горанчо Ѓорѓиевски, а автор на монографскиот текст проф. д-р Владимир Величковски.
Изложбениот каталог е издание на НУ Национална галерија на Република Македонија, уреден од Али Синани, со тираж од 300 примероци. Фотографиите се на Тоше Ристов и Игор Василев, а изданието е објавено на македонски, албански и англиски јазик.
Награди и признанија
„Осмоноемвриска награда“ на Собранието на Општина Штип Награда „Лазар Личеноски“ на ДЛУМ Награда „Климент Охридски“ на НУБ и ДЛУМ Втора награда за портрет на изложба во Тузла, за портрет на Јосип Броз Тито
Збирки и застапеност Дела на Ефремов се застапени во збирките и поставките на Националната галерија, Музејот на современата уметност во Скопје, Уметничката галерија во Куманово и Заводот и музеј во Штип. Негови дела се наоѓаат и во приватни колекции во Скопје, Белград, Загреб, Сараево, Љубљана, Париз, Лондон, Стокхолм, Берн и Цирих.
Во Националната галерија се чува сликата „Манекени, медиокритети и сакрални остатоци“ од 1970 година, додека делото „Павел Шатев го напушта запалениот брод Гвадалкивир“ било изложено во Музејот на македонската борба во Скопје.
Ефремов бил застапен во публикации како „Кој е кој во Југославија“, „Ликовна енциклопедија на Југославија“ и монографијата „Современо македонско сликарство“ од Борис Петковски.
Книжевна и публицистичка работа Покрај ликовното творештво, Ефремов пишувал поезија. Ги објавил стихозбирките:
„Оковано око“ (1994) „Лачоозар“ (2001)
Стихозбирките содржеле библиски мотиви и биле илустрирани со негови цртежи-вињети. Објавувал и ликовни есеи, рецензии и каталошки текстови во списанијата „Разгледи“, „Современост“ и „Дело“.
Литература
Петковски, Борис. „Современо македонско сликарство“. Македонска ревија, Скопје, 1981. Урошевиќ, Влада. „Измислени светови“. Магор, Скопје, 2003. „Likovna enciklopedija Jugoslavije“, том 2. Југословенски лексикографски завод „Мирослав Крлежа“, Загреб, 1987.
Наводи
Надворешни врски „Меѓу реалноста и сонот“ — ретроспективна изложба на Кирил Ефремов Осврт за ретроспективната изложба во Националната галерија КОЛЕ МАНЕВ: Омаж на колегата КИРИЛ ЕФРЕМОВ-КАЛИМАН
Категорија:Македонски сликари Категорија:Македонски уметници Категорија:Надреалистички уметници