мини|255x255пкс|Релјеф од црвен мермер (Росо Антико), кој го прикажува богот Митра како го убива бикот. Рим, в. 160-170 г. н.е. Митраизам - понекогаш митријацизам или култ на Митра (на персиски : مهرپرستی) е мистериозен култ на персискиот бог Митра што бил многу распространет во Римското Царство во првите векови од нашата ера а подоцна бил потиснат од култот кон Христос што е многу сличен. Митраизмот бил еден од последните ориентални култови на мистерија што стигнал до Западот. Станал главен соперник на христијанството пред официјално да биде укинат на крајот на 4 век.
Митраизмот веројатно се појавил за време на 2 век п.н.е во Персија. Во текот на следните векови се проширил низ Римското Царство и го достигнал својот врв во текот на 3 век. Овој култ бил особено популарен помеѓу римските војници.Geden, A. S. (15 October 2004). Select Passages Illustrating Mithraism 1925. Kessinger Publishing. pp. 51–. ISBN 978-1-4179-8229-5.
Обожувачите на Митра имале комплексен систем од седум степени на иницијација и комунални обредни оброци. Иницијантите се нарекувале синдексиои, оние „обединети со ракување“. Тие се среќавале во подземни храмови, денес наречени митреуми. Се чини дека центар на култот бил во Рим,Lewis M. Hopfe, "Archaeological indications on the origins of Roman Mithraism", in Lewis M. Hopfe (ed). Uncovering ancient stones: essays in memory of H. Neil Richardson, Eisenbrauns (1994), pp. 147–158. p. 156: "Beyond these three Mithraea [in Syria and Palestine], there are only a handful of objects from Syria that may be identified with Mithraism. Archaeological evidence of Mithraism in Syria is therefore in marked contrast to the abundance of Mithraea and materials that have been located in the rest of the Roman Empire. Both the frequency and the quality of Mithraic materials is greater in the rest of the empire. Even on the western frontier in Britain, archaeology has produced rich Mithraic materials, such as those found at Walbrook. If one accepts Cumont’s theory that Mithraism began in Iran, moved west through Babylon to Asia Minor, and then to Rome, one would expect that the cult left its traces in those locations. Instead, archaeology indicates that Roman Mithraism had its epicenter in Rome. Wherever its ultimate place of origin may have been, the fully developed religion known as Mithraism seems to have begun in Rome and been carried to Syria by soldiers and merchants. None of the Mithraic materials or temples in Roman Syria except the Commagene sculpture bears any date earlier than the late first or early second century. [footnote in cited text: 30. Mithras, identified with a Phrygian cap and the nimbus about his head, is depicted in colossal statuary erected by King Antiochus I of Commagene, 69–34 BCE. (see Vermaseren, CIMRM 1.53–56). However, there are no other literary or archaeological evidences to indicate that the religion of Mithras as it was known among the Romans in the second to fourth centuries AD was practiced in Commagene]. While little can be proved from silence, it seems that the relative lack of archaeological evidence from Roman Syria would argue against the traditional theories for the origins of Mithraism." и бил популарен низ западната половина на империјата, сè до југ до Африка и Нумидија, северно до Британија и во помала мера во Сирија на исток. На крајот на 4 век, царот Теодосиј се обврзал да ги искорени сите други религии освен христијанството. По еден декрет во 391 година, нехристијанските храмови биле уништени или претворени во цркви. Во 4 век, митраистите се соочиле со прогонства од христијаните и религијата подоцна била потисната и елиминирана во империјата до крајот на векот. Со антипаганските декрети на христијанскиот император Теодосиј во текот на последната деценија на четвртиот век, митраизмот исчезнал од историјата на религиите како одржлива религиозна практика.
Бројни археолошки наоди, вклучувајќи места за состаноци, споменици и артефакти, придонеле за современото знаење за митраизмот низ Римската Империја. Иконските сцени на Митра покажуваат дека тој се родил од карпа, колел бик и споделил банкет со богот Сол (Сонцето). Меѓу пронајдените предмети има околу 1000 натписи, 700 примери на сцена за убивање бикови (тауроктонија) и околу 400 други споменици. Проценето е дека во Рим би имало најмалку 680 митреуми. Не постои ниту еден пишан наратив или теологија од религијата. Постојат ограничени информации кои може да се изведат од натписите и од некои кратки белешки во грчката и латинската литература. Толкувањето на физичките докази останува проблематично и оспорено. десно|мини|296x296px| Митра го жртвува Бикот (100-200 година), колекција Боргезе, купена од Лувр во 1807 година изложена во Галери ди Темп во Лувр.
Назив десно|мини|259x259px| Митра и бикот, фреска од градот Марино . Терминот „митраизам“ е современ термин. Писателите од римската ера се осврнувале на тоа со фрази како што се „митраиски тајни“, „мистерии на Митра“ или „тајни на Персијците“. Современите извори понекогаш грчко-римската религија ја нарекуваат „римски митраизам“ или „западен митраизам“ за да се разликуваат од персиското обожавање на Митра.
Етимологија на името Митра Името Митра (латински, еквивалентно на грчки „ Μίθρας “Charlton T. Lewis, Charles Short. A Latin Dictionary) е форма на Митра, име на стар, предзороастриски, а подоцна и на зороастриски бог — врска сфатена од митраистичките научници уште од времето на Франц Кумонт. Ран пример за грчката форма на името постои во 4 век п.н.е во делото Киропедија на Ксенофонт, што е биографија на персискиот крал Кир Велики.Xenophon, Cyropaedia 7.5.53. Cited in
Се верува дека иранскиот „Митра “ и санскритскиот„Митра“ потекнуваат од индоиранскиот збор митра што значи договор / завет.
Принципите на митраизмот Прилично фрагментарните информации достапни за култот на Митра и неговата практика за време на Доцната римска империја го ставаат митраизмот во редот на мистичните култови. Неговото пренесување било усно според ритуал пренесен од инициран до инициран, а не според свети списи. Во недостаток на пишана документација, студијата за култот на Митра се заснова главно на анализа и толкување на иконографијата што ги украсува претпоставените места за богослужба: митреуми. . мини|261x261пкс|Митрем пронајден во урнатините на Остија Антика, Италија.
Митреум Култот на Митра се спроведувал во храм наречен митреум. Митреумот бил адаптирана пештера или покриен вештачки објект, обично темен и без прозорци што доста потсетува на манастирски одаи. Местото каде се наоѓал митреумот и неговиот влез наречен спелеум бил посебна одаја во која на крајот имало олтар. Многу од ваквите одаи биле претворени во крипти (подземни одаи) во црквите низ цела Европа. мини|260x260пкс|Релјеф на Митра како убива бик. Типичниот митреум има три дела :
влезна просторија; спелеум или спелунка (пештерата), е голема правоаголна просторија украсена со слики и две големи клупи по должината на секој ѕид за свети оброци; светилиштето, на крајот на пештерата, каде се наоѓа олтарот и слика, релјеф или статуа на Митра кој го убива бикот.
Митреумите биле откриени во многу провинции на Римската Империја. Најмногу ги има во главниот град Рим, но откриени биле и на оддалечени места како што се северна Англија, Палестина или на источната граница на Империјата.FIXOT (M.). - Le site de Notre-Dame d'Avinionet à Mandelieu. ed. du C.N.R.S., Centre de Recherches archéologiques, Valbonne 1990, 249 p. Подоцна некои од овие митреуми биле претворени во крипти под христијанските цркви.
Храмовите на Митра се под земја, без прозорци и многу карактеристични. Во градовите, подрумот на станбен блок можел да биде претворен во митреум а на друго место биле ископани и засводени, или претворени од природна пештера. Митрајските храмови се вообичаени во империјата; иако нерамномерно распоредени, со значителен број пронајдени во Рим, Остија, Нумидија, Далмација, Велика Британија и долж границата Рајна / Дунав, додека е нешто поретко во Грција, Египет и Сирија Според Валтер Буркерт, тајниот карактер на митрајските ритуали значел дека митраизмот може да се практикува само во рамките на митреумот. Некои нови откритија во Тиен покажуваат докази за големи гозби и сугерираат дека религијата за мистеријата можеби не била толку таинствена како што се верувало општо.
Во нивната основна форма, митреумите биле целосно различни од храмовите и светилиштата на другите култови. Во стандардната шема на римските религиозни подрачја, зградата на храмот функционирала како куќа за богот, кој имал за цел да може да гледа низ отворените врати и колонорн порти, како жртвувано обожавање на жртвеникот поставен на отворен двор - потенцијално достапно не само за иницијантите на култот, туку и за колоторите или неиницираните обожаватели.Price S & Kearns E, Oxford Dictionary of Classical Myth and Religion, p. 493.Price S & Kearns E, Oxford Dictionary of Classical Myth and Religion, p. 355.
Митологија и иконографија Во отсуство на текстови за митраизмот, напишани од самите приврзаници, главните извори на информации се светите слики што се наоѓаат во митреумите.
Митот Според приказната реконструирана од слики и некои пишани сведоштва, богот Митра е роден од камен (латински: petra generatrix) во близина на свет извор, под дрво кое исто така било свето. Митра е прикажан како млад човек. Обожуван од овчарите уште од раѓање, тој пиел вода од светиот извор. Со ножот го исекол плодот на светото дрво, а со лисјата на ова дрво направил облека. Тој се сретнал со исконскиот бик додека пасел во планините. Го фатил за рогови и го јавнал, но во неговиот див галоп ѕверот го соборил. Митра продолжил да се држи за роговите на животното, а бикот го влечел долго време, сè додека животното повеќе не можело да го издржи. Богот потоа го врзал за задните нозе и го товарил на рамената. Ова патување на Митра со бикот на рамениците се нарекува премин.
Кога Митра пристигнал во пештерата, гавранот испратен од Сонцето му соопштил дека мора да приложи жртва, па богот со ножот го прободел бикот. Од ’рбетниот столб на бикот излегла пченица, а од неговата крв потекло вино. Неговото семе, собрано од Месечината, ги создало животните корисни за луѓето. Потоа дошло кучето што јаде жито, скорпијата која ги стиска тестисите на бикот со своите клешти и змијата. мини|453x453пкс|Митра што се раѓа од каменот (petram genetricem ), Музеј на бањите на Диоклецијан.
Раѓањето Тој е прикажан како излегува од карпа, со кама во едната рака и факел во другата. Тој е гол, стои со нозете заедно и носи фригиско капче.
Сепак, постојат варијации. Понекогаш е прикажан дека излегува од карпа како дете, а во една прилика има и глобус во едната рака; понекогаш се гледа гром. Постојат и слики во кои пламенот пука од карпата, а исто така и од капата на Митра. Понекогаш Митра има и други оружја како лакови и стрели, а има и животни како кучиња, змии, делфини, орли, други птици, лавови, крокодили, јастози и полжави наоколу. На некои релјефи има брадеста фигура идентификувана како Океан, богот на водата, а на некои има и богови на четирите ветрови. Во овие релјефи, четирите елементи може да се повикаат заедно. Понекогаш се чини дека Викторија, Луна, Сол и Сатурн играат улога. Особено Сатурн често се гледа како му ја предава камата или краткиот меч на Митра, користен подоцна во тауроктонијата.
Во некои прилики, се гледа амфора, и неколку случаи покажуваат варијации како раѓање со јајце или дрво. Некои толкувања покажуваат дека раѓањето на Митра се славело со палење факели или свеќи.See also the image of "Mithras petra genetrix Terme", inset above.
Убивање на бикот мини|Тауроктонија во музејот Кунстисторишеш, Виена.