thumb|right|Fotografia d'una partida restaurada de la Granda Muralha.

La Granda Muralha es un ensemble de fortificacions chinesas construchas entre lo sègle III avC e lo sègle XVII per marcar e defendre la frontiera septentrionala de China còntra leis incursions menadas per lei pòbles nomadas de l'estèpa eurasiatica. La longor totala dei linhas aganta km. Constituïsson l'estructura umana pus importanta tant en longor qu'en massa ò en superficia. Dins aquò, lei diferentei seccions de muralha foguèron jamai utilizadas d'un biais simultanèu. D'efiech, la Granda Muralha conoguèt de periòdes d'extension importanta, principalament durant lei dinastias Han, Sui e Ming, qu'alternèron amb de periòdes d'abandon quasi complèt durant l'Edat Mejana e l'epòca Qing. Uei, au mens km de fortificacions son encara observables e la Granda Muralha es venguda un simbòl e una atraccion toristica majora en China.

Militarament, l'istòria de la Granda Muralha es pus contrastada. Obratge fòrça costós, sa construccion mobilizèt de ressorsas importantas (fins a plusors centenaus de miliers d'obriers) per un resultat feble car lei cavaliers nomadas podián aisament contornejar lei barris per intrar en China a partir d'endrechs mens protegits. De mai, podián tanben aprofichar de traïsons per obtenir la dubertura de certanei portaus. Ansin, lei fortificacions empediguèron pas la perseguida deis incursions e d'invasions aguèron regularament luòc fins au sègle XVII, data de la fondacion de la darriera dinastia imperiala chinesa per leis envaïsseires manchós.

Istòria

Lei premierei fortificacions dau nòrd de China

thumb|right|Vestigis de la Granda Muralha de Qi, ensemble de 600 km datant dau Periòde dei Reiaumes Combatents.

La necesssitat de bastir de fortificacions dins la mitat septentrionala de China sembla relativament anciana. Per exemple, la cultura d'Erligang (1510-1460 avC) construguèt un barri de 7 km que sei vestigis agantan encara, en certaneis endrechs, una autor de 10 m. Pasmens, aqueu besonh de proteccion venguèt primordiau a partir dau sègle VIII avC durant lei Periòdes dei Primas e deis Autonas e dei Reiaumes Combatents. Trocejada entre diferents principats feudaus, China foguèt lo teatre d'afrontaments mai e mai violents que mobilizèron de centenaus de miliers d'òmes au sègle III avCPer exemple, la batalha de Changping (abriu de 262 avC - julhet de 260 avC) mobilizèt au mens un milion d'òmes e s'acabèt amb la mòrt de soudats.. De mai, tre lo sègle IV avC, de pòbles nomadas eurasiatics comencèron de menar d'incursions còntra lo territòri chinés. Renovelant aqueu tipe d'expedicion durant cada periòde de feblessa chinesa, lei pilhards èran principalament interessats per lei produchs malaisats de produrre dins l'estèpa (produchs agricòlas...) mai podián tanben capturar d'esclaus, destrurre de vilas ò chaplar de populacions importantasD'un biais generau, lei nomadas arribats recentament a proximitat de China èran fòrça violents. D'efiech, per elei, destrurre lei vilas e lei zònas agricòlas permetiá d'estendre l'estèpa qu'èra lor territòri naturau. Pasmens, après quauquei decennis de contacts, venián pus mesurats car adoptavan de trachs culturaus chinés e que preferissián sovent demandar lo pagament d'un tribut.. D'efiech, format de plans sensa relèu important, lo nòrd de China es fòrça vulnerable a aqueleis atacas que son una dimension majora de l'istòria dau paísD'efiech, mai d'un pòble nomada capitèt de formar de principats dins lo nòrd dau país durant lei periòdes de fragmentacion politica dau país. De mai, doas dinastias majoras de l'Empèri foguèron dirèctament fondadas per de conquistaires nomadas : la dinastia Yuan per lei Mongòls e la dinastia Qing per lei Manchós..

Dins aqueu contèxte, plusors principats chausiguèron de fortificar sei frontieras per s'aparar còntra sei vesins ò còntra lei nomadas. Sei construccions prefigurèron la Granda Muralha amb au mens quatre linhas fortificadas lòng dau limit nòrd dau territòri chinés bastidas per lei reiaumes de Qin, de Zhao e de Yan. L'objectiu èra de blocar una incursion nomada, especialament après la formacion de la confederacion xiongnu au sègle III avC. Una autra idèa èra de contraròtlar la corba d'Ordos, region estrategica que permetiá d'organizar d'atacas còntra tota la mitat septentrionala de China.

De Qin Shi Huang a la dinastia Sui

La construccion de la premiera muralha

En 221 avC, Qin Shi Huang unifiquèt China e se proclamèt emperaire. Per protegir lo país còntra lei Xiongnu, ordonèt la construccion de la premiera Granda Muralha a partir dei fortificacions ja existentas e d'un ensemble d'edificis novèus bastits per lo generau Meng Tian au nòrd dau Fluvi Jaune(fr) René Grousset, L'Empire des steppes, Éditions Payot, 1965, p. 57.. Lo traçat indica clarament la volontat de contraròtlar la corba d'Ordos amb doas a tres linhas fortificadas per ne'n blocar l'accès e i enebir tot movement d'amplor.

Se de legendas popularas depintan la construccion coma una òbra penibla e murtriera marcada per la mòrt de miliers d'obriers, lei condicions vertadieras dau chantier son desconegudas. Ges de tèxte oficiau o menciona e l'unic autor contemporanèu que ne'n parla es Sima Qian (145-86 avC) dins dos passatges fòrça brèus dau Shiji(en) Derk Bodde, "1. The state and empire of Ch'in", dins Denis Twitchett e Michael Loewe, The Cambridge History of China, Cambridge University Press, 1978, p. 62.. Lei descubèrtas deis arqueològs permèton pas d'obtenir mai d'informacions. La tàpia foguèt lo materiau pus utilizat per lei constructors. Aisada de fabricar localament, deviá pas pausar de problemas logistics importants. En revènge, de dificultats apareguèron probablament per construrre lei rotas necessàrias a l'avitalhament dei trabalhaires e dei garnisons qu'operavan sovent dins d'endrechs fòrça isolats. Aquel aspècte dau chantier de la premiera Granda Muralha foguèt probablament pus complèx que la construccion dei fortificacions elei meteissei(en) Derk Bodde, "1. The state and empire of Ch'in", dins Denis Twitchett e Michael Loewe, The Cambridge History of China, Cambridge University Press, 1978, p. 63..

Lei trabalhs de restauracion e d'expansion dei Han

thumb|right|Roïnas d'una torre d'observacion bastida per lei Han en Gansu. thumb|right|Vestigis de fortificacions Han dins lo desèrt de Gòbi.

Après la mòrt de Qin Shi Huang, una guèrra civila per sa succession permetèt a la dinastia Han de prendre lo poder en 202 avC. Lo premier emperaire Han, Gaozu, s'interessèt pas a la Granda Muralha de son predecessor e preferiguèt adoptar una estrategia novèla per luchar còntra leis incursions nomadas. Organizèt ansin lo pagament de tributs regulars, acordèt de títols prestigiós a de caps importants e acceptèt de maridatges entre senhors xiongnu e princessas imperialas d'importància segondària. En parallèl, ordonèt de campanhas militaras còntra lei tribüs reguinhetas e assaièt de devesir lei clans nomadas per afeblir lei senhors pus menaçants.

Lei fortificacions foguèron donc abandonadas durant la premiera partida dau sègle II avC. Pasmens, l'idèa dispareguèt pas car, durant lo rèine de Han Wendi (179-157 avC), foguèt estudiada la possibilitat de construrre de colonias agricòlas militaras protegidas per de barris afin de trebolar leis incursions vengudas de l'estèpa. De mai, pagar un tribut a de nomadas èra considerat coma una umiliacion per una partida importanta de l'elèit chinés. Durant la segonda mitat dau sègle II avC, lei relacions entre Xiongnu e Chinés venguèron donc mens pacificas e de guèrras recurrentas opausèron lei dos pòbles a partir de 133 avC'(en) Xuezhi Guo, The Ideal Chinese Political Leader: A Historical and Cultural Perspective, Westport, 2002, p. 185..

Aguent l'avantatge, leis armadas Han rebutèron pauc a pauc seis adversaris e ocupèron de territòris novèus dins l'estèpa e lòng de la Rota de la Seda. L'emperaire Wudi (141-87 avC) ordonèt alora de restaurar la Muralha e de bastir de seccions novèlas per protegir sei conquistas. Aquò entraïnèt un important prolongament dau ret fortificat vèrs l'oèst. L'ensemble foguèt completat per de fòrts e un sistèma de comunicacion basat sus de sinhaus de fum(en) Julia Lovell, The Great Wall : China against the world 1000 BC – 2000 AD, Picador Pan Macmillan, 2006, pp. 71-72.. Permetiá d'avertir la cavalariá leugiera chinesa dins lo cas d'una ataca. Eficaça, aquela organizacion entraïnèt una reduccion importanta deis incursions.

Amb lo declin de la dinastia Han a partir dau sègle I apC, la posicion deis armadas chinesas cambièt pauc a pauc. En despiech de renfòrçaments nombrós, la Muralha venguèt tornarmai un ensemble unicament defensiu tengut per una armada fòrça importanta (fins a òmes) mai dispersada. Aquò permetèt ai Xiongnu de tornar prendre l'avantatge e de menaçar lo nòrd de China. Dins aquò, lei Xiongnu èran tanben en declin e poguèron pas avançar mai.

Lei refortiments ulteriors

Après l'afondrament definitiu dei Han en 220 apC, China conoguèt de periòdes de division e d'unificacion brèva. En parallèl, de pòbles nomadas poderós s'installèron tornarmai a proximitat dei frontieras coma lei Ruanruan (sègles IV a VI) e lei Göktürk (sègles VI a VIII). Leis Estats de China Septentrionala entretenguèron donc lei fortificacions e construguèron de linhas suplementàrias tant per blocar la corba d'Ordos que per protegir Pequin(en) Julia Lovell, The Great Wall : China against the world 1000 BC – 2000 AD, Picador Pan Macmillan, 2006, p. 105.. De colonias militaras coma lei sièis vilatges de la frontiera foguèron egalament fondadas dins d'endrechs estrategics.

Aquelei chantiers mobilizèron fins a 1,8 milions d'obriers segon lei tèxtes oficiaus(en) Julia Lovell, The Great Wall : China against the world 1000 BC – 2000 AD, Picador Pan Macmillan, 2006, p. 121.. Illustran l'importància donada ai fortificacions dau nòrd per de reiaumes regularament en guèrra còntra leis autreis Estats chinés. Pasmens, l'ensemble èra encara insufisent per arrestar una òrda determinada. Per exemple, en 582, lo cap turc Ishbara Qaghan contornejèt lei muralhas sensa se preocupar dei defensors per atacar Gansu e Shaanxi. De mai, una partida dei construccions èra tròp simpla per constitüir una basa defensiva eficaça. D'efiech, plusors sectors de la Muralha èran unicament fachs d'un terraplen de 3,5 m d'autor.

Après aquela revirada, leis emperaires Sui ordonèron de comolar lei « traucs » e de renfòrçar certanei ponchs febles. Aquò permetèt de bastir de muralhas garnidas de torres, especialament dins la region de Luoyang. Pasmens, lei condicions de trabalh entraïnèron la mòrt d'au mens personas que s'ajustèron ai victimas deis autrei projèctes ambiciós de l'emperaire Yangdi (604-618), coma lo cavament dau Grand Canau. Entraïnèron donc una crisi economica grèva que s'acabèt amb l'assassinat de Yangdi e la casuda de la dinastia.

Lo declin medievau

thumb|right|Vestigis de la plataforma dei Nívols dau còl de Juyong, unica construccion mongòla sus la Granda Muralha.

Durant l'Edat Mejana, l'interès per la Granda Muralha declinèt. D'efiech, lei Tang (618-907) adoptèron una estrategia ofensiva còntra lei nomadas. Abandonèron lei muralhas au profiech d'un ensemble de vilas de garnison que permetián d'empachar leis incursions de pilhards ò que donavan la possibilitat d'organizar d'atacas per alunchar una tribü menaçanta(en) Nicholas Tackett, « The Great Wall and Conceptualizations of the Border Under the Northern Song », The Society for Song, Yuan, and Conquest Dynasty Studies, vol. 38,‎ 2008, p. 108.. Durant aqueu periòde, la màger part dei fortificacions s’arroïnèron. En certanei regions, venguèron una fònt d'inspiracion poetica per lei foncionaris imperiaus(en) Julia Lovell, The Great Wall : China against the world 1000 BC – 2000 AD, Picador Pan Macmillan, 2006, p. 150..