thumb|Thelonious Sphere Monk (1947) Thelonious Sphere Monk (nassù a Rocky Mount, Carolina dël Nòrd, ël 10 d'otóber dël 1917, mòrt a Weehawken, New Jersey, ël 17 ëd fërvé dël 1982) a l'é stàit un pianista e compositor american ëd jazz, un dij pì amportant e original musicista dël sécol ch'a fa XX . A l'é considerà un dij fondador dël bebop e un dij pì grand compositor ëd jazz, con euvre ch'a son dventà dë standard .
Biografìa Monk a l'é trasferisse a New York con la famija a sinch agn . A l'ha ancaminà a soné ël pianofòrt a ses agn e, bele ch'a l'abia avù 'd lession formaj, a l'é dzortut autodidat . A l'é stàit anfluensà dai pianista 'd stride piano ëd Harlem, com James P. Johnson . A l'ha frequentà la Stuyvesant High School ma a l'ha pa laureasse . Da giovnòt a l'ha sonà l'òrgan për un predicador e a l'ha fàit 'd tour .
Dal 1941 al 1952 a l'é stàit ël pianista dla ca al Minton's Playhouse a New York, un club legendari andoa a son nassùe le session d'improvvisassion ch'a l'han daje vita al bebop . Ambelelà a l'ha sonà e colaborà con Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Kenny Clarke e Miles Davis . Dël 1944 a l'ha fàit soe prime registrassion an studi con ël Coleman Hawkins Quartet .
La cariera 'd Monk a l'é stàita an dificoltà për vàire agn, dzortut përchè dël 1951 a l'ha përdù soa "cabaret card", la licensa për soné ant ij club ëd New York (përchè a l'é arfudasse 'd testimonié contra n'amis), e a l'é stàit obligà a soné fòra sità . Soa música a l'era considerà tròp "difìcil" për ël grand pùblich e a l'é stàit motobin criticà dai musicista conservador . La svolta a l'é rivà a la fin dj'agn Sinquanta e l'inissi dj'agn Sessanta, con na residency 'd ses mèis al Five Spot Cafe dël 1957 (con John Coltrane al sax) e la signadura për la Columbia Records dël 1962 . Dël 1964 a l'é stàit an sla cover ëd la rivista Time .
Dòp la mòrt dël 1982, Monk a l'ha arseivù na Citation special dël Premi Pulitzer dël 2006 për sò contribut a l'evolussion dël jazz .
Stil musical Monk a l'avìa në stil pianìstich ùnich e inconfondìbil, caraterisà da: Dissonanse e "rape d'acòrd" (tone clusters) Un usagi dramàtich dël silensi Un toch percussiv e angolà Ritmica inaspetà e spostament d'acent Melodìe sempie ma geniaj
Sò apròcc a l'era considerà "pòch técnich" da cheidun (a dovrava ij dij piat), ma chiel a disìa: "A-i é pa 'd nòte sbalià an sël pianofòrt" . Sò stil a l'ha anfluensà generassion ëd pianista e compositor .
Composission prinsipaj Monk a l'ha scrivù pì che 70 composission, dont tante a son dventà dë standard dël jazz: Round Midnight (1944) - la pì registrà Blue Monk (1954) Straight, No Chaser (1951) Epistrophy (1941) Well, You Needn't (1944) Misterioso (1948) Brilliant Corners (1956) Ruby, My Dear (1947) Criss Cross (1951) Crepuscule with Nellie (1957)
Anliure Jazz John Coltrane
Monk, Theloniussphere