J'organism (o esse viv) a son entità biològiche organisà ch'a peulo eseguì le fonsion essensiaj dla vita: respirassion, nutrission, arprodussion, e arspòsta a jë stìmoj. A son formà da un-a o pi célule e a peulo vive tant ant l'ambient terest che aquàtich. J'organism a comprendo animaj, piante, fonz, protozò, bateri, e archea.
Stòria
Lë studi dj'organism a l'ha soe rèis ant l'antichità, con Aristòtil ch'a l'ha classificà j'esse viv an "animaj" e "piante". Dël sécol XVII, l'anvension dël microscòpi a l'ha përmëttù d'osservé j'organism unicelular. Ant ël 1839, ij siensià Matthias Schleiden e Theodor Schwann a l'han formulà la teorìa celular, ch'a fortiss che minca organism a l'é fàit ëd célule. Charles Darwin, ant ël 1859, a l'ha arvolussionà la biologìa con soa teorìa dl'evolussion.
Caraterìstiche
J'organism a condivido vàire caraterìstiche: Strutura celular: Unicelular (es. bateri) o pluricelular (es. òm). Metabolism: Trasformassion ëd sostanse për otnì energìa. Omeòstasi: Mantnì n'ambient intern stàbil. Arprodussion: Sessuà o asessuà. Adatament: Capacità d'evolv për sopravive a j'ambient. Ereditarietà: Trasmission dij caràter genétich ai dissendent.
Classificassion
J'organism as classìfico an base a soe caraterìstiche genétiche e fisiològiche. Le categorìe prinsipaj a son:
Domini: Bateri: Organism procariòtich (sensa nùcleo). Archea: Procariòtich ch'a vivo an condission estreme. Eucariòt: Organism con célule nucleà (animaj, piante, fonz, protista).
Regn: Animaj: Eteròtrof, mobij (es. lion, osej). Piante: Autòtrof, con fotosìntesi (es. erbo, fiòr). Fonz: Decompositor, con ife (es. croste, bolé). Protista: Eucariòtich unicelular (es. amebe, alghe). Monere (Bateri e Archea): Procariòtich.
Amportansa
J'organism a l'han un ròl fondamental ant j'ecosistema: Produtor (piante): Creo energìa për la caden-a alimentar. Consumator (animaj): Manten-o l'equìlibri dij nutrient. Decompositor (fonz, bateri): Riciclo la matèria orgànica.
Për l'òm, j'organism a son essensiaj për: Agricoltura: Piante e animaj për nutriment. Medzin-a: Antibiótich dai fonz, vacin da micro-organism. Siensa: Modèj për studi genétich (es. moschin dla fruta).
Menasse
La biodiversità a l'é menassà da: Dëstrussion dj'habitat: Deforestassion, urbanisassion. Cambiament climàtich: Distrussion dij cicl naturaj. Inquinament: Plàstica, chìmica ant j'ambient.
Ij program ëd conservassion (es. parch naturaj) a son necessari për protege le specie an pericol.
Riferiment Campbell, N.A. (2017). "Biology: A Global Approach". *Pearson Education*.
Categorìa:Biologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI