miniatura|David Hume, ch'a l'ha arvolussionà la comprension dla causalità
La causalità a l'é un concet filosòfich fondamental ch'a descriv la relassion antra na càusa e sò efet, andoa che la càusa a contribuiss a prodùe l'efet. A l'é un dij prinsipi pì amportant dla filosofìa, dla siensa e dël pensé ordinari.
Definission La causalità a peul esse definìa com: La relassion antra doi event andoa che un (la càusa) a contribuiss a prodùe l'àutr (l'efet) Ël prinsipi second ël qual tute le còse a l'han na càusa La conession necessaria antra event ch'a mena da un a l'àutr
Stòria dël concet
Filosofìa antica Aristòtil: a l'ha identificà quatr tipo ëd càusa (material, formal, eficient, final) Platon: a l'ha discutù ël ròl dle Ideje com càuse Stoicism: determinism e concatenassion universal dle càuse
Filosofìa medieval Tomà d'Aquin: a l'ha dësvlupà le preuve dl'esistensa ëd Dé basà an sla causalità Vielm ëd Occam: a l'ha semplificà la teorìa dla causalità
Filosofìa moderna David Hume: a l'ha butà an discussion la nossion ëd necessità causal Immanuel Kant: a l'ha arformà la causalità com categoria a priori Gottfried Leibniz: prinsipi ëd rason sufissenta
Filosofìa contemporania Bertrand Russell: a l'ha criticà ël concet ëd càusa Wesley Salmon: a l'ha dësvlupà na teorìa processual dla causalità David Lewis: contrafatual e teorìa dla causalità
Teorìe dla causalità
Teorìa regolarista (Hume) La causalità a l'é na regolarità osservà A-i é pa ëd necessità metafìsica Contiguità, precedensa temporal e congiunsion costanta
Teorìa contrafatual (Lewis) Na càusa a l'é cheicòs che, s'a fussa nen sucedù, l'efet a sarìa nen sucedù Anàlisi dij cas contrafatuaj Dipendensa contrafatual
Teorìa processual (Salmon) La causalità a l'é un process ëd trasmission ëd proprietà Ligne ëd càusa Process causaj
Teorìa dël mecanism (Machamer, Darden, Craver) La causalità a l'é prodovùa da mecanism sot-stant Part e atività Organisassion e funsionament
Le quatr càuse d'Aristòtil
Càusa material La materia da la qual cheicòs a l'é fàit Esempi: ël bronz ëd na statua
Càusa formal La forma o ël model ëd cheicòs Esempi: ël proget ëd n'edifissi
Càusa eficient La sorgiss dël cambiament o dël moviment Esempi: l'artisan ch'a fà na statua
Càusa final Ël but o la finalità Esempi: la salute com but dël médich
Problema filosòfich
Ël problema d'Hume A-i é na necessità real ant la relassion causal? Nòstre anferense causaj a son giustificà? La natura dla conossensa causal
Causalità e determinism Tuti j'event a son determinà da soe càuse? A-i é d'event sensa càusa? Causalità e lìber arbitri
Causalità an mecànica quàntica Ij fenòmen quàntich a son determinà? A-i é d'efet sensa càusa? La question dla località
Aplicassion
An siensa La causalità com fondament dël métod sientìfich Speriment e relassion ëd càusa-efet Causalità e corelassion
An drit Càusa giurìdica e responsabilità Relassion causal antra assion e dann Causalità e colpa
An psicologìa Përcession dla causalità Anferense causaj ant ël pensé ordinari Causalità e atribussion
Causalità e temp
L'efet dla càusa La càusa a dev ven-e prima dël efet? A-i é d'efet ch'a ven-o prima ëd soe càuse? Causalità e viagi ant ël temp
Causalità an relatività L'órdin causal e la relatività special Con ëd fasson local e global Causalità e con ëd fasson
Autor amportant Aristòtil (384-322 a.C.) David Hume (1711-1776) Immanuel Kant (1724-1804) John Stuart Mill (1806-1873) Bertrand Russell (1872-1970) Wesley Salmon (1925-2001) David Lewis (1941-2001)
Euvre fondamentaj Sagi an sla natura uman-a ëd Hume Crìtica dla rason pura ëd Kant Ël problema dla causalità ëd Russell Causalità e spiegassion ëd Salmon
Vëdde ëdcò Determinism Lìber arbitri Corelassion Necessità Fìsica quàntica
Bibliografìa Hume, D., Sagi an sla natura uman-a, 1739-1740 Kant, I., Crìtica dla rason pura, 1781 Salmon, W., Causalità e spiegassion, 1998
Categorìa:Filosofìa Categorìa:Epistemologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI