thumb|Esempi 'd veìcoj Un veìcol (dal latin vehiculum, da vehere "porté, trasporté") a l'é na strutura mòbil, mecànica o nen, ch'a serv për trasporté përson-e o còse da 'n pòst a n'àutr. Ij veicoj a son dovrà an tute le società uman-e e a son fondamentaj për ij comersi, la comunità, l'esplorassion e vàire atività quotidian-e.
Stòria Ij prim veìcoj a j'ero d'utiss sempi, coma le treu (slite 'd bòsch tirà da përson-e o animaj) e le piroghe an bòsch scavà. L'invension dla roa, vers ël 3500 a.C. an Mesopotamia, a l'ha arvolussionà 'l traspòrt terestr, përmëttend la costrussion dij prim chèr.
Con la domesticassion dij cavaj e d'àutri animal da tir, ij veìcoj a son dventà pì grand e pì bon a carié. Le sivilisassion antiche (egissian-e, roman-e, cinèise) a l'han dësvlupà vàire tìpo 'd veìcoj për ël trasport, la guèra e le serimònie.
La Revolussion Andustrial a l'ha portà ai veicoj a motor: prima a vapor, peui a combustion interna e a eletricità. Ël sécol ch'a fa XX a l'ha vëddù n'ësplosion ëd varietà e 'd tecnologìe: automòbij, avion, tren ad àuta velocità, e veìcoj spassiaj.
Classificassion Ij veìcoj a peulo esse classifià për vàire criteri:
Scond la sorgiss d'energìa Veicoj a fòrsa uman-a: biciclëtte, tricicl, patin, canòt. Veicoj a fòrsa animal: chèr, slita, caval. Veicoj a motor: con motor a combustion interna, a vapor, elétrich, o ìbrid.
Scond l'ambient d'operassion Veicoj terestr: che as bogio an sla tèra. Stra: automòbij, mòto, autobus, càmion. Binari: tren, tram, metrò. Sensa binari: trator, veicoj cingolà. Veicoj marìtim e fluviaj: che as bogio an sl'eva. Nav: con tante sot-categorìe (nav da guèra, mercantile, da dipòrt). Batèj: pì cit. Sot-marin. Veicoj avion: che as bogio ant l'aria. Pi pèis che l'aria: avion, elicòter, aliant, dirigìbil. Pi leger che l'aria (ma sostnù da 'l vent): mongolfiera, aeròstat. Veicoj spassiaj: ch'a viagio fòra dl'atmosfera terestra.
Scond la funsion Veicoj për përson-e: da dipòrt, pùblich, privà. Veicoj për mërcansìe: camion, tren da càrich, nav porta-container. Veicoj për travaj spessial: ambulansa, pompié, trator, gru. Veicoj militar: chèr armà, avion da combatiment, nav da guèra.
Component técnich Un veicol modern a l'ha 'd sòlit vàire part comun: Strutura (chassis, hull, airframe): lë schéletr ch'a sosten tut. Sistema ëd propulsion: motor e trasmission. Sistema ëd guida e ëd contròl: volant, timon, aleron, fren. Sistema ëd sospension e 'd rodagi: për dëscarié ij colp. Sistema d'energìa: baterìa, carburant. Abitàcol o spassi për la caria: andova a stan le përson-e o le mërcansìe.
Ampat sossial e ambiental Ij veicoj a l'han trasformà la società: Mobilità: a l'han rendù possìbil ël moviment ësvlupà 'd gent e bin. Comersi: a l'han consentì la globalisassion. Strutura urbanìstica: a l'han influensà 'l disegn dle sità (con ij sènter, le periferìe, le strà). Inquinament: a son na sorgiss amportanta d'emission ëd gas sèra, rumor e dëscaria. Sicurëssa: a càuso d'incident ch'a pòrto a mòrt e ferì.
Regolamentassion L'utilisassion dij veicoj a l'é regolà da lege e norme: Patent ëd guida. Imatricolassion e assicurassion. Lìmit ëd velocità e régole 'd circolassion. Contròl tècnich (revision). Norme 'd sicurëssa (sinture, casch).
Futur dij veicoj Le linie dë svilup për ël futur a comprendo: Veicoj autònom (sensa autista). Propulsion sostenìbil (elétrica, idrògen, biocombustìbil). Material pì leger e resistent (compòsit, nanomaterial). Mobilità condivisa (car sharing, bike sharing). Veicoj a decòl e ateragi vertical (eVTOL) për ël traspòrt urban avion.
Vëdde 'dcò Automòbil Biciclëtta Treno Avion Nav
Ligam da fòra Society of Automotive Engineers (SAE) International Civil Aviation Organization (ICAO)
Categorìa:Traspòrt Categorìa:Tecnologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI