мини|Mapa na kojoj je prikazana i istorija medicine Antičkog Rima Medicina starog Rima ili medicina Antičkog Rima obuhvata istorijsko razdoblje koje se poklapa sa periodom civilizacije koja je nastala od grada-države osnovanog na Apeninskom poluostrvu po tradiciji koju nam prenosi Tit Livije 753. p. n. e. do ogromnog carstva koje je okruživalo Sredozemno more.Ливије, Историја Рима од оснивања града, I-V (превод М. Мирковић), Београд 1991. Tokom svog postojanja, rimska civilizacija, a sa njom i njena medicina, prešla je put od monarhije, republike sa kombinacijom oligarhije i demokratije, do autokratskog carstva. Rimska civilizacija koja je dominirala zapadnom Evropom i područjima oko Sredozemnog mora putem osvajanja i asimilacije, u medicini nije ostavili ništa svoje sopstveno, jer je Rimljanima mnogo vekova bilo ispod časti da se bave medicinom.
O starorimskoj medicini može saznati iz dostupnih pisanih izvora, nadgrobnih spomenika () osoba koje su se u tom periodu bavile lečenjem, kao i analizom brojnih medicinskih sredstava i materijala od kojih su izrađivani tadašnji medicinski, pre svega hirurški instrumenti (ne tako retko slični današnjim, medicinskim instrumentima).GIUNIO AK, ALIHODŽIĆ T. Ars medica et pharmaceutica - rimski medicinsko-farmaceutski instrumenti iz fundusa Arheološkog muzeja Zadar. Zadar: Arheološki muzej Zadar; 2010.
Na području medicine Rimljani nisu ostavili ništa svoje sopstveno, a naučne medicine kod njih nije dugo ni bilo. Medutim Ono što su Rimljani stvorili u oblasti javnog zdravstva i sanitarnog zakonodavstva niko nije stvorio sve do novog veka.Joaquín Díaz Gonzáles: Historia de la medicina en la Antigüedad. Mérida (México): ULA. Ediciones del Rectorado (3a. ed.), 1974. мини|Reljef sa sarkofaga koji prikazuje oftalmologa koji pregleda pacijenta (kasni 3. vek n. e.) Istorija U ranoj fazi, autohtona rimska medicina, bila je pod snažnim uticajem etrurskog nasleđa i starogrčke medicine (baš kao što je i starogrčka medicina svoja saznanja crpila iz izvora mesopotamske i staroegipatske medicine). Trgovina i ratovi koji su vladali na prostoru Evrope i Sredozemlja u tom istorijskom periodu, ubrzavali su protok informacija i medicinske misli.
Magijsko religijska medicina
Do dolaska grčkih lekara starorimska medicina zasnivala se uglavnom na magijsko-religijskim osnovama. Među narodom prevladavalo je religijsko praznovjerje: da je bolest posledica nezadovoljstva bogova, pa je poštovanje mnogih bogova, rezultovalo verovanjem u njihovu isceliteljsku moć kod pojave različitih bolesti. Gotovo svaki deo tela imao je svog boga-zaštitnika..
U starom Rimu popularna je bila hepatoskopija (čitanje božanskih poruka iz jetara žrtvovanih životinja). Takva gatanja posmatranjem trbušnih organa (jetra, ali i srce, pluća, žuč) žrtvenih životinja vodila su poreklo iz etrurskog nasleđa, ), a obavljali su ga tzv. haruspici () kojima su se obraćali vršioci civilne i vojne vlasti u Rimu. Naime, jetra je smatrana središtem duše i glavnim čovekovim organom.
Rimljani, kao stočarsko-ravničarski narod imao je i sa „kolena na koleno” prenošena brojna saznanja o lekovitim svojstvima biljaka. Zato se za Antičkog lekara može reći da je pored hirurških veština (ubrzano razvijanih zbog masovnog ranjavanja u neprestanim ratovanjima), posedovao i solidno poznavanje isceliteljskih sposobnosti lekovitog bilja i različitih načina i oblika pripremanja biljnih preparata (masti, tablete, oblozi).
Rimljani su u naslijeđe dobili hiljkadugodišnje poznavanje lekovitog ili opojnog dejstva mnogih biljaka poput anisa, bosiljka, metvice, belog i crnog luka, pelina, žalfije, odoljena (valerijane), bunike, tamjana, mirte, gospine trave itd.
Prodor Grčke medicine i prvi Rimski lekari мини|Eskulap grčki мини|Katon, je bio ogorčeni protivnik dolaska grčkih lekara u stari Rim мини|Gaj Plinije, rimski pisac i naučnik - prirodnjak koji je napisao delo Poznavanje prirode (Naturalis historia) u 37 knjiga sa značajnim delovima o medicini. мини|Dioskuridova De materia medica мини|Diskurid vojni lekar iz starogrčkog Anazarba Epidemija kuge koja je zahvatila stari Rim 293. p. n. e, ubrzala je dolazak grčkih lekara, pod uticajem Asklepijevog kulta, kada je on prenet u Rim. Nastanak ovog kulta vezuje se za Asklepija grčkog (Ασκληπιός) lat. (Aesculapius) boga medicine u antičkoj grčkoj mitologiji, koji je sa Apolonom delio epitet iscelitelj. Roditelji su mu bili bog Apolon i nimfa Koronida, ili prema nekima (Arsinojin), on je odrastao uz kentaura Hirona. U Rim, se poštovao i pod imenom Eskulap grčki. Asklepijev kult u Rimu Naime, nemoćni pred najezdom sve rasprostranjenije epidemije kuge, koja je bukvalno „kosila sve pred sobom”, primorala je Senat da donese odluku o traženju saveta iz Sibilinskih knjiga ( – zbirke proročanstava; koja se pripisuju proročici Sibilli iz Kume), što je imalo za posledicu uvođenje i širenje Asklepijevog kulta () koji se u Grčkoj, vekovima pre toga, poštovao kao jedini bog zaštitnik od bolesti.
Sa širenjem Asklepijevog kulta u Rim su došli i grčki lekari koji su sa sobom doneli sasvim novi pogled na uzroke, nastanak i razvoj bolesti, skoro potpuno oslobođene magije i religioznosti.
U tom periodu kada su se pod najezdom Rima gasila grčka civilizacija, istovremeno se na rimskom tlu objedinjavalo i uobličavalo vekovima sakupljano Grčko medicinskog znanja, svih vrsta, različitih pristupa i škola, koje su pre toga nastale u grčkoj civilizaciji.
Marko Porcije Katon Dolazak grčkih lekara naišao je na žestok otpor rimskih tradicionalista privrženih magiji i religioznom nasleđu, među kojima se posebno istakao Marko Porcije Katon ( 234—149. p. n. e.). Katon je bio pisac dela , u kojem je sakupio dotadašnje botaničko znanje iz tradicionalne (narodne) medicine, ali i dosta elemenata magije. On je pridavao veliko značenje vuni, kupusu i urinoterapiji, a kao tradicionalnista svom sinu je zabranio svaki pokušaj bilo kakvog obraćanja za pomoć grčkim lekarima, smatrajući ih opasnim za budućnost rimskog društva. Tokom osamdesetih godina 2. veka p. n. e. Katon je često nastupao kao ogorčeni protivnik porodice Scipiona i njihovih nastojanja da osnaže grčki uticaj na rimsku kulturu. Ipak, prema antičkoj tradiciji, i sam Katon je na kraju naučio grčki jezik.Plutarco, Vides paraleles, «Catón el Mayor». Rodríguez Martínez, Felipe (2005). Misterio de les relixones: Catón el Viejo, el defensor de Roma. Clarendon Press.Bonner, Stanley F. (1984). La educación na antigua Roma: dende Catón el Viejo a Plinio el mozu. Herder.
Prvi zabeleženi lekar Arhagat Prvi zabeleženi lekar bio je izvesni Arhagat (Archaghatus iz Sparte) koji je došao 219. p. n. e., i u tom periodu, kao i ostali grčki lekari, nije uživao poseban ugled pa su o njegovom radu postojala oprečna mišljenja. Po nekim izvorima bio je na glasu zbog svojih hirurških veština u izvođenju operacija, i stekao titulu carnifexa, a po drugima nazivan je koljač i kao takav proteran je iz Rima. Asclepiades iz Bitinije Nakon gotovo jednog veka, spominje se i drugi grčki lekar koji je došao u Rim, oko 100. godine p. n. e., Asklepijad (Asclepiades iz Bitinije). On je bio starogrčki lekar rođen u Kiosu u maloazijskoj pokrajini Bitiniji, koji je u Rimu proveo jedan deo svog života,The Oxford Classical Dictionary, 3rd ed., 2003, s.v. Asclepiades (3). i bio dosta uticajan, zahvaljujući druženju sa rimskom elitom.
Asklepijad je nastojao da stvori novu teoriju bolesti, zasnovanu na protoku razdvojenih čestica (ἄναρμοι ὄγκοι) kroz pore u ljudskom telu. Njegovo lečenje, imalo je za cilj ponovno uspostavljanje harmonije primenom pravilne ishrane, fizičke aktivnosti i kupanja. Zato je bio protivnik Hipokrata čiju je nauku o ulozi prirode u nastanku bolesti smatrao precijenjenom i ismijavao ga. Svojom teorijom da uzrok bolesti leži u širenju i stezanju atoma od kojih je izgrađeno ljudsko telo, postao je začetnik tzv. Metodičke škole (čiji predstavnici nisu poštovali anatomiju i fiziologiju; smatrajući da je za celokupno sticanje znanja iz medicine dovoljno samo 6 meseci). Prvi lekar rimskog porekla Aulo Kornelije Celzo Prvi lekar rimskog porekla, više enciklopedista, bio je Aulo Kornelije Celzo (Aulus Cornelius Celsus, 25. godine p. n. e. — 50. godine n. e), koji je u 8 knjiga, prvi put napisanih na latinskom jeziku, skupio dotadašnja znanja iz medicine, najviše hirurgije: počev od operacije katarakte, kila, trepanacija lobanje, amputacije, termokauterizacija i podvezivanje krvnih sudova, sopstvena metoda odstranjivanja kamena iz mokraćne bešike, do plastični zahvati na licu. Bavio se i istorijom hirurgije, i u svom delu detaljno je opisao tada poznate instrumente. Plinije Stariji Gaj Plinije, poznatiji kao Plinije Stariji (, 23.—79. n. e.) bio je rimski pisac i naučnik - prirodnjak koji je napisao delo Poznavanje prirode (Naturalis historia) u 37 knjiga sa značajnim delovima o medicini. Plinije Stariji je po poreklu pripadao viteškom staležu, rođen je u gradiću Komum (današnji Komo) u severnoj Italiji, dok je obrazovanje verovatno stekao u gradu Rimu. Dioskurid iz Anzaraba Dioskurid (Pedanius Dioscorides, 40.-90. n. e.) došao je u Rim kao vojni lekar iz starogrčkog Anazarba. Bio je dobar poznavalac lekovitog bilja. Opisao je oko 600 biljnih vrsta; skupljenih u celom Rimskom carstvu; u 5 knjiga (De materia medica), opisujući i različite načine pripreme lekovitih sastojaka. On je primjivao lokalnu anesteziju, što je sasvim sigurno znatno smanjilo dotadašnju veliku smrtnost u toku izvođenja hirurških zahvata bez anelgezije. Soranus iz Efesa Soran (Soranus iz Efesa, 98.-138. n. e.), bio je grčki lekar i predstavnik Metodičke škole. On je dao značajan doprinos anatomiji ženske karlice, ginekologiji (opisujući ginekološke zahvate), porođajnoj tehnici, upozoravao na postporođajnu higijenu pa i neke elemente kontracepcije. Pri pregledima koristio je vaginalni spekulum (dioptra). Od 30 napisanih knjiga većina je propala. Sačuvane su 4 sa tekstovima iz ginekologije, kao i latinski prevod „O akutnim i hroničnim bolestima”. Najvažniji grčki lekar Galen iz Pergama мини|Galen iz Pergama Najvažniji grčki lekar u Rimu svakako je Aelije Galen ili Klaudije Galen poznatiji kao Galen iz Pergama, (, 129—199. p. n. e.), koji je pokazivao sklonost ka Hipokratovoj humoralnoj teoriji kao uzroku bolesti. On je Hipokratovo učenje dopunio uvođenjem „pneume” i time prekinu dotadašnje sukobe različitih škola unutar Rima. Galena, mnogi istoričari medicine smatraju najvećim antičkim poznavaocem humane anatomije, ali kako je obdukcije vršio na životinjama, njegovi zaključci često su bili pogrešni. Pripisano mu je oko 400 dela iz medicine, matematike, filozofije koja su bila nezaobilazna literatura 1.500 godina, tj sve sve do 19. veka.
Galenov opis rada srca, arterija i vena održao se sve do 1628, kada je Vilijam Harvi opisao krvotok sa srcem kao pogonskom pumpom. U 19. veku studenti medicine još su čitali Galenova dela kako bi naučili osnovne medicinske pojmove. Galen je izvršio brojne eksperimente sa podvezivanjem živaca kako bi potkrepio teoriju, , Saarbrücken: VDM Verlag. koja važi i danas, da mozak upravlja svim pokretima mišića preko centralnog i perifernog nervnog sistema. Galen se veoma zanimao za spor između različitih lekarskih škola i filozofskih pravaca, a njegova primena direktnog posmatranja, seciranja i vivisekcije u obuci studenata smatra se kombinacijom različitih pristupa.-{ Zbog toga se njegovo objašnjenje pojma bolesti naziva sintetička koncepcija bolesti.Јован Максимовић: Увод у медицину са теоријом медицине, Нови Сад 2001.
Galen se svestrano družio sa rimskom elitom, bogatima i moćnima. Prvo je postao lični lekar cara Marka Aurelija, a zatim i njegovog sina Komoda.
Vojna medicina мини|Rimski logor sa lazaretom (obojeno ljubičasto) мини|Ostaci lazareta, rimske bolnice (veletudinaria)