thumb|Janusz I Starszy książę wiski, warszawski, zakroczymski i ciechanowski, nadaje mieszczanom warszawskim przywilej na wybudowanie łaźni i dochody z niej przeznacza na potrzeby miasta. Dokument z 26 lipca 1376 roku, pierwszy znany przywilej dla Starej Warszawy thumb|Janusz I Starszy, książę mazowiecki, nadaje miastu Starej Warszawie prawo chełmińskie i inne przywileje, 1413, Archiwum Główne Akt Dawnych thumb|Widok ogólny Warszawy w końcu XVI w., miedzioryt, ok. 1586 r., wydany w 1618 r. w dziele Civitates orbis terrarum Georga Brauna i Fransa HogenbergaPrzewodnik ilustrowany – Zamek Królewski w Warszawie, s. 6, .Widok Warszawy od strony Wisły z 1589 to jeden z najstarszych zachowanych widoków Warszawy. Historia Warszawy – obecnej stolicy i największego miasta Polski, sięga XII lub XIII wieku, kiedy to powstał historycznie najstarszy na terenie dawnej Warszawy dwór książąt mazowieckich Jazdów (obecnie Ujazdów). Najstarszym ważnym ośrodkiem grodowym z X wieku wiązanym z włączeniem Mazowsza w skład państwa Mieszka I jest Stare Bródno, z rejonu którego osadnictwo przeniosło się na brzeg WisłyZoja Kołos-Szafrańska: „Preludium Warszawy, Inst. Wyd. Nasza Księgarnia, Warszawa 1966.. Na przestrzeni wieków miasto przeżywało lata świetności, lecz kilkakrotnie stawało też na skraju całkowitego zniszczenia, podczas najazdów szwedzkich, rosyjskich oraz niemieckich. Obecny charakter miasta w znacznej mierze związany jest ze zniszczeniami, jakie przyniosła II wojna światowa, oraz procesem odbudowy. Historyczny charakter zachował się, lub został przywrócony w około 30%Andrzej Zahorski, Historia Warszawy, Warszawa 1972..
Historia przed powstaniem miasta Informacje na temat siedlisk ludzkich, które mogły dać początek miastu Warszawa są skąpe i pochodzą głównie z danych archeologicznych. Nad Wisłą od IX/X do XI w. istniał gród Stare Bródno. Oprócz niego w granicach współczesnej Warszawy znajdowały się także: gród Jazdów (od XII lub XIII wieku) oraz osady Kamion (wedle dokumentu z 1065 r. wystawionego dla klasztoru w Mogilnie tzw. falsyfikatu mogileńskiego, dziś Kamionek), Gocław (w 1155 r. własność biskupa płockiego) i Solec (od XII wieku port odbiorczy soli kamiennej, spławianej barkami z okolic Krakowa, osada targowa oraz przeprawa rzeczna). Pierwsza znana wzmianka piśmienna o dzisiejszej stolicy, będącej wówczas osadą rybacką lub targową, pojawiła się w roku 1251 r. w akcie biskupa poznańskiego Boguchwała II (do III rozbioru Polski obszar utworzonego przed 1252 r. archidiakonatu czerskiego, podlegał biskupstwu poznańskiemu). Przedwojenne publikacje niemieckie wzmiankują o wsi Warszawa już w 1224 rokuMeyers Großes Konversations-Lexikon, Band 20. Leipzig 1909, S. 387–389.. W kolejnym źródle z 23 czerwca 1262, pojawiła się również wzmianka o grodzie lub dworze w Jazdowie.
Do powstania Warszawy przyczynił się pośrednio podział dzielnicowy Polski przez Bolesława Krzywoustego. Miało to zażegnać walki o władzę między jego synami, ale doprowadziło do osłabienia kraju, który od wschodu najeżdżali Litwini, docierając aż na Mazowsze. Z tego powodu dawny szlak handlowy, idący z Rusi do Bałtyku przez tereny nadbużańskie, zaczął biec po bezpieczniejszej, lewej stronie Wisły. Krzyżował się tam z lokalną przeprawą między Kamionem a Solcem, bronionym przez pobliski Jazdów.
Wiosną 1262 r. wojska litewsko-ruskie pod wodzą Mendoga, po zdobyciu Płocka, obległy w Jazdowie księcia mazowieckiego Siemowita I. W wyniku zdrady napastnicy zdobyli Ujazdów. W trakcie walk zginął Siemowit, a jego syn, Konrad II, dostał się na 2 lata do niewoli litewskiej. Zdobycie podstępem i spalenie Jazdowa w 1262 r. zakończyło okres jego świetności jako ośrodka handlowego i zbrojnego, ale nie zatrzymało owocnych kontaktów kupieckich. W odległości ok. 4 kilometrów na północ, powstały nowa przeprawa przez rzekę i nowy gród książęcy (obecna Warszawa), założony przez księcia płockiego, a od 1294 r. całego Mazowsza, Bolesława II mazowieckiego. Stanął on na miejscu obecnego Zamku Królewskiego. Jak podaje m.in. varsavianista Juliusz Wiktor Gomulicki, wybudowanie od podstaw umocnionego grodu należy jednak przypisać bratu Bolesława II, Konradowi II i datować na wcześniejsze lata 1283–1294.
Początki Warszawy Miasto powstało najprawdopodobniej na przełomie XIII i XIV wieku, uzyskując lokację ok. 1300 roku, jednak nie zachował się dokument lokacyjny Warszawy. Istnieje jednak dokument powtarzający prawo lokacyjne nadane przez Janusza I Starszego nadany w 1413 r. świadczący, że Warszawa była ważnym miastem. Wówczas na obszarze ok. 20 hektarów, uformowała się Stara Warszawa. Wiadomo również, że Warszawę założono na prawie chełmińskim, a zasadźcami była grupa majętnych kupców, których Bolesław II sprowadził najprawdopodobniej z Torunia. Do XV wieku sądem wyższym prawa chełmińskiego dla Warszawy była rada miejska Torunia. W najstarszych zachowanych księgach ławniczych dla miasta Warszawy pośród najbogatszych rodzin mieszczańskich występują nazwiska „Kazuba, Rola, Wilk, Pieniążek”, a wśród pospólstwa „Mrzygłód, Kraska, Twaróg, Sobek”, natomiast działka wójtowska jest w rękach rodziny o nazwisku „Suchopędek”, co dowodzi polskiego pochodzenia średniowiecznych mieszczan warszawskichKsięgi ławnicze miasta starej Warszawy z XV wieku. S. Ehrenkreutz, Warszawa 1916..
Nadana przez zasadźców nazwa (pierwotnie Warszowa lub Warszewa) pochodzi od rycerza z rodu Rawów (Rawiczów) o imieniu Warsz (będącego skrótem od imienia Warcisław), do którego należała wieś z XII lub XIII wieku, leżąca w obrębie dzisiejszego Mariensztatu. Pierwotne brzmienie nazwy Warszowa, potwierdzają również dokumenty łacińskie (w których używa się formy Varsovia, zamiast Varsavia), oraz francuskie (gdzie występuje nazwa Varsovie, nie zaś Varsavie).
Pierwsza wzmianka o Warszawie pochodzi z 23 kwietnia 1313, kiedy to miejscowość pojawiła się w tytulaturze książęcej Siemowita II.
Badacz dziejów Rawiczów, Jan Wroniszewski, określa imię Warsz jako charakterystyczne dla tego rodu i powszechnie przez niego używane w wiekach średnich oraz wywodzi stąd nazwę Warszawy, w poświęconej Rawiczom monografii (Ród Rawiczów, Toruń, 1994) napisał m.in.: W 1381 r. Goworek Kurzeski, cześnik rawski i sochaczewski, za zgodą żony Katarzyny oraz synów Goworka i Bartłomieja, sprzedał za 115 kop groszy wieś Solec mieszczaninowi warszawskiemu Piotrowi. Przy dokumencie wystawionym wtedy przez Goworka znajduje się jego pieczęć z herbem Rawa. (...) Solec będący przedmiotem powyższej transakcji to pierwotnie wieś parafialna Warszawy. Fakt posiadania przez Rawiczów Solca, obok nazwy Warszawa pochodzącej od imienia Warsz, wskazuje że również ta druga miejscowość należała do omawianego rodu.
Warszawa w XIV–XV wieku mały|Warszawa, ziemia warszawska, Mazowsze i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych
thumb|upright|left|Warszawska Syrenka na księdze rachunkowej Starej Warszawy z 1659 thumb|Kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny z 1411 na Nowym Mieście W 1339 r. w Warszawie odbył się tzw. proces warszawski, między Koroną Królestwa Polskiego a zakonem krzyżackim, o bezprawne zagarnięcie Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej. Do Warszawy przybyli papiescy kolektorzy aby rozstrzygnąć spór. 15 września 1339 w kościele św. JanaJerzy Wyrozumski: Kazimierz Wielki. 1986, s. 66. ogłoszono wyrok, nakazujący zakonowi krzyżackiemu zwrot Polsce Pomorza Gdańskiego, Kujaw, ziemi dobrzyńskiej, chełmińskiej i michałowskiej. Krzyżacy nie uznali wyroku, składając apelację do słabo zorientowanych w sporze władz papieskich w Awinionie.
Od 1350 r. wokół miasta powstawała pierwsza linia murów, od 1380 r. – druga. W 1376 r. książę Janusz I Starszy wydał w Zakroczymiu pierwszy znany przywilej dla Starej Warszawy. Dotyczył on wybudowania i urządzenia w pobliżu mostu nad potokiem spływającym parowem późniejszej ul. Mostowej łaźni publicznej.
Pod koniec XIV w. na północ od Starej Warszawy powstaje nowe miasto (Nowa Warszawa) z własnymi władzami (lokacja Nowej Warszawy w 1408 r. na prawie chełmińskim). Do grona głównych miast Polski weszła Warszawa późno, jednakże korzystne położenie od samego początku sprzyjało jej dynamicznemu rozwojowi. W wyniku unii z Litwą dochodzi do wzrostu znaczenia Warszawy. W 1408 r. książę mazowiecki Janusz I Starszy wykupił Warszawę, a w 1413 r. przeniósł stolicę Księstwa Mazowieckiego z Czerska do Warszawy.
W drugiej połowie XV wieku, Warszawa stopniowo powiększała swoją przewagę wśród miast mazowieckich. Rozwój miasta spowodował iż do Warszawy zaczęła napływać ludność z miast Prus Królewskich oraz bardzo nieliczna z Niemiec. W 1414 r. pojawiła się pierwsza wzmianka o Żydach, zamieszkujących w typowej dla średniowiecznych miast europejskich, odrębnej dzielnicy żydowskiej. Za rządów Bolesława V (1454–1488) oraz Konrada III (1488–1503), Warszawa rozwijała się jako ważny ośrodek handlowy, co związane było z wzrastającym znaczeniem eksportu zboża do Prus. Miasto włączyło się wówczas do wielkiej wymiany towarowej na szlaku lądowym pomiędzy Litwą, Rosją i Niemcami, co spowodowało iż na początku XVI wieku zdystansowała starsze, w poprzednich wiekach większe miasta na Mazowszu. W 1510 r., w prawobrzeżnej oraz lewobrzeżnej Warszawie (wraz z przedmieściami), zamieszkiwało ok. 4700 osób.
Warszawa w XVI wieku thumb|Most Zygmunta Augusta thumb|left|Dawna Izba Poselska na Zamku Królewskim w Warszawie, miejsce obrad jednego ze stanów sejmujących sejmu walnego thumb|left|Pole elekcyjne na Woli thumb|upright|Portret Zygmunta III Wazy pędzla Petera Paula Rubensa z lat 20. XVII wieku thumb|Księga rady miejskiej Warszawy, 1591 W czasie trwania wojny z wielkim księciem moskiewskim w nocy z 30 na 31 maja 1515, spłonęła część Starej Warszawy z kolegiatą św. Jana, kościołem św. Marcina oraz przedmieście z klasztorem i kościołem bernardynów. Wpis w księdze grodzkiej podaje, że zrobiła to banda rabusiów nasłanych przez księcia moskiewskiegoDariusz Kaczmarczyk, Kościół Św. Anny, Warszawa 1984, s. 34..
Wraz z wygaśnięciem linii książąt mazowieckich, Warszawa, poważny już ośrodek miejski w skali Mazowsza, została przyłączona do Korony Królestwa Polskiego w 1526 r. (wcześniej, bo w latach 1462, 1476 i 1495, do Korony zostały przyłączone trzy inne księstwa zachodniomazowieckie: rawskie, sochaczewskie i płockie). 10 września sejm mazowiecki złożył przysięgę na wierność królowi polskiemu. W 1529 r., po sejmie w Piotrkowie na którym potwierdzono inkorporację Mazowsza do Korony, została stolicą województwa mazowieckiego.
Mieszczaństwo warszawskie uzyskało wiele przywilejów i ułatwień podatkowych. W 1546 Królowa Bona, wdowa po Zygmuncie Starym, do czasu swego wyjazdu do Włoch w 1556 r., osiada w dworze jazdowskim w Warszawie. Coraz częściej w Warszawie bywał Zygmunt August, do czego skłaniała go bieżąca polityka. Kraków stawał się zbyt odległy, gdy w centrum zainteresowań politycznych znalazły się tereny północne i wschodnie. W 1568 r. przeniósł na stałe do Warszawy swój dwór i urzędy centralneM. Wrede, Warszawa i Zamek Królewski: na drodze do nowego centrum Rzeczypospolitej, w: Mówią Wieki Nr 7/2016, s. 29–33.. W 1569 r. na mocy ustaleń sejmu obradującego w Lublinie (unia lubelska), postanowiono, że odtąd Warszawa będzie stałą siedzibą sejmów walnych Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego, stolicą województwa mazowieckiego, a od 1573 także miejscem elekcji królów polskich. Do 1795 w Warszawie odbyło się 145 sejmów walnych.